Кіріспе
АҚШ-тың Аризона штатының Пинал округіндегі қала.
Супериор (Батыс Апачи: Yooʼ Łigai) – АҚШ-тың Аризона штатының Пинал округіндегі қала. Супериор, Пинал округінің солтүстігінде орналасқан, осы округтегі ең көне қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 2 407 адамды құрады. Супериор «Silver King» және кейіннен «Magma» кен орындары үшін тау-кен қаласы ретінде негіделді; бастапқыда күміс өндірілді, содан кейін мысқа көшті. Қазіргі уақытта үлкен «Resolution Copper» мыс кен орнын пайдалану мүмкіндігі зерттелуде.
Тарих
Жақын маңдағы Глоб, Рей және Клифтон, Аризона сияқты, Супериор да бір кезде үлкен апач резервациясының бөлігі болған, бірақ күміс пен мыс кен орындары табылга́ннан кейін, бұл аудандар резервациядан алынып, мемлекеттік меншікке қайтарылды. 1872 жылы америкалық үндістер соғысының қа́рыстын шағында, Пикет Пост тауынан АҚШ атты әскерінің шабуылына ұшыраған апач аттыларының тобы қоршауға алынды. 50 адамын жоғалтқан соң, апачилер кейін "Апач секірісі" деп аталатын тауға қарай шегінді. Жергілікті аңыз бойынша, қалған апачилер жеңілісті қабылдап, атты әскерге тұтқынға түспеу үшін өлімге секірді, осылайша тауға осы ат берілді. Супериор алғашқыда Куин деп аталды, сосын Гастингс, ал соңғы атымен 1900 жылы жоспарланды. 1880 жылға қарай Куинде шамамен 100 адам тұрды. Онда дүкен, 2 қонақ үй, көптеген салон және пошта кеңсесі болды. Куин пошта кеңсесі 1881 жылдың 15 қыркүйегінде жабылды. Супериор қаласы 1902 жылы салынды және Супериор көлі мен Аризона мыс компаниясының (LS&A) құрметіне аталды. Супериор пошта кеңсесі 1902 жылдың 29 желтоқсанында ашылды.
Күміс патша шахтасы
Сивер Кинг кеніші 1875 жылғы 22 наурызда Чарльз Г. Мейсон және төрт серігі жергілікті күміс тауып, «Күміс Кинг» кенішін тіркеген кезде басталды. 1875 жылғы 29 наурызда «Күміс патшайым» (Магма) кені тіркелді, ал 1880 жылы «Күміс патшайым» тау-кен компаниясы құрылды. Бірақ күміс қорының азаюына байланысты «Күміс Кинг» 1893 жылы, ал «Күміс патшайым» 1896 жылы жабылды. 1910 жылы Уильям Бойс Томпсон мен Джордж Ганн «Silver Queen» кенішін сатып алып, «Magma Copper» компаниясын құрды. 1914 жылы тәулігіне 300 тонналық концентрлеуші зауыт салынды. 1915 жылы тары темір жолы Superior қаласын Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолымен байланыстырды, ол 1923 жылы стандартты темір жолға айналдырылды. 1924 жылы қорыту зауыты салынды. 71 жылдық өндірістен кейін, 1982 жылдың тамызында «Magma» кеніші жоғары операциялық шығындар мен мыс бағасының төмендеуіне байланысты жабылды. 1990 жылдың қыркүйегінде жұмыс қайта басталды, бірақ 1996 жылдың 28 маусымында кеніш қайтадан жабылды. 86 жылдық өмірінде (1910–1996) «Magma» кеніші шамамен 27,6 миллион қысқа тонна кен өндірді, оның орташа құрамында шамамен 4,9% мыс болды, сондай-ақ 1 299 718 қысқа тонна мыс, 36 550 қысқа тонна мырыш, шамамен 686 000 унция алтын және 34,3 миллион унция күміс алынды. Ескі «Магма №9» шахтасы, Apache Leap тауының үстінде орналасқан, төмендегі үлкен «Resolution Copper» кен орнын зерттеу үшін пайдаланылуда.
География
Супериор Финикстен шамамен 70 миль (113 км) шығысқа қарай және Тюсоннан солтүстікке қарай да сол арақашықтықта орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы толығымен құрлықтан тұрады.
Демография
2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 3254 адам, 1237 шаруашылық және 847 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 1470 тұрғын үйден тұрды. Қаланың этникалық құрамы: 72,7% ақ нәсілді, 0,5% қара немесе афроамерикалық, 1,6% американдық индейлер, 0,3% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан, 23,1% басқа нәсілдерден және 1,8% екі немесе одан көп нәсілділерден құралды. Халықтың 69,1% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 1237 шаруашылықтың 26,9%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 48,3%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 14,3%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 31,5%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 27,4%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 15,0%-ында 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрды. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,63 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,20 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 26,9%-ы 18 жасқа дейінгілер, 8,0%-ы 18-24 жас аралығындағылар, 21,7%-ы 25-44 жас аралығындағылар, 23,4%-ы 45-64 жас аралығындағылар және 19,9%-ы 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер. Орташа жас 39 жас болды. Әр 100 әйелге 99,4 еркек шамасында келді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 98,7 еркек шамасында келді. Шаруашылықтың орташа жылдық табысы 27 069 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 31 250 долларды құрады. Ер адамдардың орташа жылдық табысы 34 297 доллар, ал әйелдердің 21 607 долларды құрады. Жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 12 490 доллар болды. Отбасылардың 22,5%-ы және халықтың 27,8%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 39,0%-ы және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендердің 16,5%-ы.
Қызықты орындар
Бойс Томпсон Арборетумы – 323 акр (1.31 км²) аумақты ботаникалық коллекция, оның ішінде әртүрлі типтегі өсімдік жайлаулары және 2,4 км (1.5 миль) жаяу серуендеу жолы бар. 1924 жылы негісталған, бұл арборетум Аризона штатындағы ең ірі және ең көне ботаникалық бақ болып есептеледі.
Климат
Супериердің ыстық, жартылай құрғақ климаты бар. Қаңтар айында орташа ең жоғары температура 61°F (16°C), ең төменгі температура 43°F (6°C) шамасында болады. Шілде айында орташа ең жоғары температура 98°F (37°C), ең төменгі температура 76°F (24°C) шамасында болады. Жылдық жауын-шашын 18 дюймнен сәл асады, бірақ биіктеп сағалайтын жерлерде көбірек. Құлай беткейге байланысты жауын-шашын мөлшері салыстырмалы түрде жоғары болғанымен, Супериер тіпті қыста да көп қар жаумайды.
Көлік
Greyhound Lines компаниясы Финикс – Эль-Пасо қалалары арқылы Глоб бағытында Superior қаласына қызмет көрсетеді.
Танымал мәдениетте
Оливер Стоунның "U Turn" фильмі, "Сегіз аяқты жәндіктер", "Батыс қалай жеңілді", "Көзі жоқ әділдік", "Бояу", "Тері жүргіштер", Клинт Иствудтың қатысуымен түсірілген "Гаунтлет" және "Жас Билли Янг" фильмдері Супериор қаласында түсірілген. 2005 жылы "Салена оқиғасы" деп аталатын, сондай-ақ "Аризонаға шетелдік шабуыл" деп те аталатын ғылыми-фантастикалық фильм Супериорда түсірілді.