Кіріспе
Явапай округіне жататын қала, Аризона, АҚШ
Джером – АҚШ-тың Аризона штатындағы Явапай округінде орналасқан Блэк Хиллз қаласының бір бөлігі. 19 ғасырдың соңында Верде аңғарына көрінетін Клеопатра төбесінде негізделген Джером теңіз деңгейінен 1524 метр биіктікте жатыр. Ол Финикстен солтүстікке қарай 161 шақырым қашықтықта, Седона мен Прескотт арасындағы 89А мемлекеттік тас жолында орналасқан. Өз гүлдену кезеңінде, 1920 жылдары, қала бай мыс кендерінің арқасында 10 000-нан астам адамға үй болды. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 464 адамды құрады. Қаланың пайда болуы екі кен денесіне тікелей байланысты, олар шамамен 1,75 миллиард жыл бұрын су астындағы жанартаудың кальдерасындағы сақиналық жарылым бойында қалыптасқан. Тектоникалық плиталардың қозғалысы, плиталардың соқтығысуы, көтерілу, шөгінділердің қалыптасуы, эрозия және басқа геологиялық процестер нәтижесінде кен денелерінің бірінің ұшы ашылып, екіншісі Джеромге жақын жерге итеріліп, бетке жақын келді. 19 ғасырдың соңында Уильям А. Кларк ашқан "Юнайтед Верде" кені екі кен денесінің үлкенінен мыс, алтын, күміс және басқа металдарды өндірді. Джеймс Дуглас-младшийге тиесілі "Юнайтед Верде Экстеншн UVX" кені екінші үлкен кен орынына тәуелді болды. Жалпы алғанда, Джером маңында ашылған мыс кендері ең бай кендердің қатарына жатты. 1917 жылы Джером жұмысшылар қозғалысының салдарынан, Өнеркәсіптік жұмысшылар әлемі (IWW) мүшелерінің 60-қа жуығы қару қолданып қаладан қуылды, олар мал вагондарына тиеліп батысқа жіберілді. Кендердегі өндіріс, әрқашан ауытқуларға бейім болғанмен, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өркендеп, содан кейін төмендеді, қайтадан көтеріліп, Ұлы депрессия кезінде және одан кейін тағы да төмендеді. Кен қоры таусылған соң, 1953 жылы кендер жабылып, халық саны 100-ден асты. Қаланы жойылудан құтқару үшін жасалған күш-жігер сәтті аяқталды, тұрғындар туризм мен бөлшек саудаға көшті. 1967 жылы Джером Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесін алды. 21 ғасырдың басында қалада өнер галереялары, кофеханалар, мейрамханалар, мемлекеттік саябақ және кен өндіру тарихына арналған жергілікті мұражай ашылды.
География
Жером Финикстен солтүстікке қарай 100 миль (161 км) және Флагстаффтан оңтүстік-батысқа қарай 45 миль (72 км) қашықтықта, Седона шығысқа қарай, ал Прескотт батысқа қарай орналасқан Аризона штатының 89А тас жолы бойында жатыр. Қала Аризонаның Қара Тауларында, солтүстік-оңтүстік бағытта созылған аймақта орналасқан. Қала Прескотт ұлттық орманында, 5000 футтан (1524 м) жоғары биіктікте орналасқан. Қаладан оңтүстікке қарай 4 миль (6 км) жерде жатыр. Жеромнан шығысқа қарай, таулардың етегінде Верде аңғары және Кларкдейл мен Коттонвуд елді мекендері орналасқан.
Геология
Клеопатра төбесінің көп бөлігі, Жеромо қаласының негізі салынған тау жыныстары, 1,75 миллиард жыл бұрын пайда болған. Бұл жыныстар Прекамбрий дәуірінде, кейде Протерозой дәуірі деп аталатын, қазіргі Солтүстік Аризона аймағының оңтүстігіндегі теңіздерде болған алып кальдералық жарылыстан туындаған. Клеопатра туфы сол кездегі шағын тектоникалық тақтаның бір бөлігі болған, ол прото-Солтүстік Америка құрлығына қарай жылжыған. Жарылыстан кейін, суық теңіз суы жарылыс салдарынан пайда болған жарықтар арқылы Жер қыртысына енген. Көтеріліп келе жатқан магмамен қыздырылған су қайтадан жоғары көтеріліп, кездескен тау жыныстарын химиялық түрлендіріп, еріген минералдарға байыған. Бұл ыстық ерітінді теңіз түбіндегі гидротермальдық тетіктер арқылы шыққанда, еріген минералдары қатып, теңіз төріне шөгіп қалған. Екі мұндай тетіктерден жиналған сульфидтік кендер "United Verde" және "UVX" кен орындарын құрады, олар 1,75 миллиард жылдан кейін Жеромо үшін ең маңызды болды. Бұл кен денелері кальдерадағы сақиналық жарылым бойымен әртүрлі жерлерде қалыптасқан. Олар пайда болғаннан кейін 50 миллион жыл өткен соң, олардың құрамындағы тектоникалық тақта басқа бір кішкентай тақтамен және содан кейін прото-Солтүстік Америка құрлығымен соқтығысқан. Бұл соқтығыстар тақталарды құрлыққа біріктіріп, Клеопатра туфын бүктеген, нәтижесінде екі кен денесі Жером антиклині деп аталатын бүктелістің қарама-қарсы беткейлерінде қалған. Келесі 1,2 миллиард жылдағы Жеромның геологиялық тарихы туралы мәліметтер жоқ. Аризонаның солтүстігіндегі Гранд-Каньоннан алынған мәліметтерге сәйкес, кен денелерінің үстіне қалың шөгінді қабаттары жиналған, кейіннен олар эрозияға ұшыраған болуы мүмкін. Бұл жазбадағы үзіліс "Ұлы теңсіздік" деп аталады. 525 миллион жыл бұрын, Аризонаның солтүстігінің астыңғы жағындағы аязды теңізде, Клеопатра туфының үстіне "Tapeats Sandstone" деп аталатын жұқа шөгінді қабаты орналасқан. Қазылтас және басқа шөгінділер құмтастың үстінде шамамен 70 миллион жылға дейін жиналған, содан кейін Ларамид орогенезі аймақта жаңа таулар мен жарылыстарды құрады. Осы жарылыстардың бірі – Верде жарылымы – Жером антиклині бойымен Жеромның астынан өтеді. Жер қыртысының 15 миллион жыл бұрын созылуы Аризонаның орталық және оңтүстік бөліктеріндегі бассейн және таулы аймақтарды қалыптастырды, Жером маңындағы жанартаулық белсенділікті күшейтті және Верде жарылымы бойымен қозғалыс тудырды. Бұл қозғалыс Клеопатра төбесіндегі бір жерде Біріккен Верде кен орнының ұшын ашты және UVX кен орнын жер бетінен 1000 фут (305 м) төменге жылжытты. 15 мен 10 миллион жыл бұрын пайда болған базальт, UVX және Жером тарихи паркінің астындағы бетін жабады. Хики формациясының жоғарғы қабаты – базальт, ол шөгінді тау жыныстарының қабаттарын жабады. Жером және оның айналасындағы табиғи тау жыныстары кен қазудың салдарынан көп өзгерген. Қаланың астында 88 миль (142 км) ұзындығындағы шахталар желісі бар. Бұл шахталар 20 ғасырдың бірінші жартысында Жеромнің кейбір ғимараттарының құлауына себеп болған, олар біртіндеп төмен қарай сырғып, құлаған болуы мүмкін. United Verde ашық карьері, тереңдігі шамамен 300 фут (91 м), Клеопатра төбесінің жанында қала шетінде орналасқан. Карьердің қабырғасы Прекамбрий габбросынан тұрады. Карьердің астындағы шахталар жер бетінен 1280 метр тереңдікке дейін жетеді. Алантус альтиссима ағашын отырғызу арқылы Жеромның тік беткейлеріндегі эрозияны бақылауға жасалған әрекеттер жаңа проблемаларға әкелді. Бұл инвазивті түр, "жұмақ ағашы" немесе "рай ағашы" деп белгілі, тамырлары жергілікті ағаштар мен бұталарды өлтіретін улар бөліп шығарады. Тамырлары кәріз желілері мен септик резервуарларына зиян келтіруі мүмкін, ал ағаш асфальт, тротуарлар мен құрылыстар арқылы өсіп шығуы мүмкін. 2015 жылы Жером өрт сөндіру қызметі ағаштарды қалай жоюға болатыны туралы семинар өткізді, олардың жоюы қиын.
Ерте кездері
Хохокамдар біздің заманымыздың 700-1125 жылдары Жеромның жанында тұрып, егін шаруалық еткен алғашқы халықтар еді. Кейін, еуропалықтар келгенге дейін, басқа да жергілікті тайпалар түрлі түсті малахит пен азурит минералдарын табу үшін осы аймақты қазып алған болуы мүмкін. Кен орнының үстіңгі қабатына қол жеткізу оңай болды, себебі ол жер бетінен көрінетін. Бұл жерге алғаш келген еуропалықтар – испан конкистадорлары. Сол кезде бұл аймақ «Жаңа Мексиканың» құрамына кірген, сондықтан испандықтар жиі күміс пен алтын іздеу экспедицияларын ұйымдастырған. 1585 жылы испан саяхатшылары кенді байқаған, бірақ оны қазбаған, себебі олардың үкіметі оларды мыс емес, алтын мен күміс табуға жіберген. 1848 жылғы Гвадалупе-Идальго шарты бойынша, Мексика-Америка соғысын аяқтағаннан кейін, бұл аймақ АҚШ-тың бір бөлігіне айналды. Соғыстың басты салдары – Мексиканың Солтүстік Калифорния және Санта-Фе-де-Нью-Мексико аумақтарын АҚШ-қа беруі болды. 1876 жылы Ангус Маккиннон мен Моррис А. Раффнер осы жерде алғашқы мыс кенін табуға қатысты талаптарды тіркеді. 1880 жылы Аризона территориясының губернаторы Фредерик А. Триттл және Сан-Францискодан келген кен инженері Фредерик Ф. Томас бұл талаптарды бастапқы иелерінен сатып алды. 1883 жылы шығыс қаржыгерлерінің, оның ішінде Джеймс А. Макдональд пен Нью-Йорк қаласының Юджин Джеромның көмегімен олар «United Verde Copper Company» компаниясын құрды. Клеопатра төбесіндегі кішкентай кеншілер лагері компанияның хатшысы болған Юджин Джеромның құрметіне Жером деп аталды. «United Verde» Жеромде кішкентай балқыту зауытын салып, одан Прескоттқа, Верде аңғарына және Аш-Форктағы Атлантика және Тынық мұхиты теміржолы станциясына дейін керуен жолдарын салды. Бірақ, керуенмен тасымалдау өте қымбат болды, ал 1884 жылдың соңында мыс бағасы 50 пайызға төмендегеннен кейін компания бұл жердегі барлық жұмыстарды тоқтатты. Төрт жылдан кейін Монтанада кен өндіру және коммерциялық істерден байлық жинаған Уильям А. Кларк «United Verde» меншігін сатып алып, балқыту зауытын кеңейтті. Ол батысқа қарай 43 шақырым қашықтықта орналасқан Жером Джанкшн теміржол түйініне дейін тар салмақты теміржол, «United Verde & Pacific» құрылысын тапсырды. Кен өндірісі кеңейген сайын, Жером халқы 1890 жылы 250 адамнан 1900 жылға қарай 2500-нан асты. Сол кезде «United Verde» кеніші Аризона территориясындағы ең ірі мыс өндірушісіне айналды, онда 800-ге жуық адам жұмыс істеді және ол әлемдегі ең үлкен кеніштердің бірі болды. 77 жылдық өмірінде (1876-1953 жж.) бұл кен орнында 33 миллион тоннаға жуық мыс, алтын, күміс, қорғасын және мырыш кені өндірілді. «United Verde» және «UVX» кеніштерінде өндірілген металлдардың құны 1 миллиард доллардан асып кеткені айтылады. Геологтар Лон Эбботт пен Терри Куктың мәлімдемесіне сәйкес, Жеромның мыс кен орындары бұрын-соңды табылған ең бай кен орындарының бірі еді. Жеромде 1883 жылы пошта бөлімі ашылды, 1884 жылы мектеп, ал 1889 жылы қоғамдық кітапхана салынды. 1894 және 1898 жылдар аралығында болған төрт ірі өрттен кейін бизнес-ауданның көп бөлігі мен қауымның жартысы жойылды, содан кейін Жером 1899 жылы қала ретінде тіркелді. Қала мәртебесіне ие болу салық жинауға және өрттен қорғану жүйесін құруға, сондай-ақ қала шегінде шатырлар мен басқа да өрт қауіптіліктерді тыйым салатын құрылыс ережелерін қабылдауға мүмкіндік берді. Жергілікті саудагер және фермер Уильям Мундс алғашқы мэр болды. 1900 жылға қарай Жеромде шіркеулер, бауырластық ұйымдар, кірпіштен салынған ғимараттары, телефон байланысы және электр жарығы бар орталық қала болды. Гүлденген бизнестердің арасында алкоголь, құмар ойындар және жезөкшелікпен айналысатын кәсіпорындар бар еді, олар халқының 78 пайызын құраған еркектерге қызмет көрсетті. 1903 жылы Нью-Йорктің «The Sun» газеті Жеромды «Батыстағы ең зұлым қала» деп жариялады.
Үкімет
Жеромда әкімдік-кеңестік үкімет жүйесі бар. Кеңестің бес орындығы екі жыл сайын өткізілетін сайлау арқылы толықтырылады, ал сол сайлауда ең көп дауыс жинаған кеңес мүшесі қала әкімі болады. 2024 жылы Кристина "Алекс" Барбер қала әкімі, ал Джейн Мур вице-мэр. Явапай округі көбінесе республикалықтарды штаттық және федералдық лауазымдарға сайлайды. 2012 жылы сайлауға қатысқан сайлаушылардың шамамен 64 пайызы республикашыл Митт Ромниді президенттікке таңдады. Штат деңгейінде Уолтер Блэкман мен Боб Торп, екеуі де республикашыл, Аризона заң шығарушы жиналысының алтыншы сайлау округінде Жеромді ұсынады. Республикашыл Силвия Аллен Аризона Сенатының алтыншы округін ұсынады. Федералдық деңгейде республикашыл Пол Госар АҚШ Өкілдер палатасында Жеромді және Аризонаның төртінші конгресс округінің қалған бөлігін ұсынады. Демократ Марк Келли және тәуелсіз Кирстен Синема Аризона штатын АҚШ Сенатында ұсынады. Қаланың қауіпсіздігін өз полиция бөлімі қамтамасыз етеді, сонымен қатар Явапай округі шерифінің Шығыс аймақтық басқармасы да қызмет көрсетеді. Жеромның ерікті өрт сөндіру бөліміне екі ондаған ер және әйел кіреді, олар қаланың өзінен бөлек, жақын маңдағы ауылдық және таулы аймақтарды да қамтиды. Өрт сөндіру, шұғыл медициналық көмек көрсету және жабайы табиғатта құтқару жұмыстары олардың басты қызметі. Жером Явапай округінің Верде аңғарындағы әділет соты жүйесінің бөлімшесінде орналасқан. 2013 жылы Жером Бисби мен Тусоннан кейін Аризонада бір жынысты серіктестер арасындағы азаматтық одақтарды мойындаған үшінші муниципалитет болды.
Экономика және мәдениет
Жеромның экономикасы негізінен демалыс және туризмге бағытталған. 2015 жылы жарияланған деректерге сәйкес, еңбекке қабілетті халықтың жартысынан астамы өнер, ойын-сауық, сауда, тамақ және демалыс салаларында жұмыс істейді, ал өндіріс және құрылыс салаларында жұмыс істейтіндердің үлесі 10 пайыздан аспайды. 1990 жылдан 2006 жылға дейін салық салынатын тауар айналымы 4,8 миллион доллардан 15,5 миллион долларға дейін өсті, ал 1990 жылдан 2014 жылға дейін жұмыссыздық деңгейі 4,2 пайыздан 1,4 пайызға дейін төмендеді. Жыл сайынғы шараларға мамыр айындағы үйлерге экскурсия ("Пасо де Касас"), қазан айындағы бұрынғы кеншілер отбасыларының кездесуі және желтоқсан айындағы Жарық фестивалі кіреді. Жером қаласы екі айда рет шығатын "Көрініс нүктесі" атты ақпараттық бюллетеньді жариялайды.
Мектеп ғимараттары
Джером қаласынан келген балалар, балабақшадан бастап сегізінші сыныпқа дейін, Кларкдейлдегі Кларкдейл-Джером мектебінде оқиды. Ересек оқушылар Котонвудтағы Мингус Юнион жоғары мектебінде білім алады. Бұл аймақтардың әрқайсысының 20 ғасырдың бірінші жартысында өздерінің жеке мектептері болған.
Жылжымалы түрме
2017 жылдың наурыз айында Жером тарихи қоғамы Жером қаласынан бұрынғы түрмені, қазір "сырғанап түскен түрме" деп белгілі, сатып алды. 1930 жылдан бері жер қозғалыстары салдарынан толыққан толық бұзылмаған, бірақ пайдалануға жарамсыз халге келген бұл құрылыс бастапқы орнынан шамамен 200 фут (61 метр) төменге сырғып түскен. Қазір ол танымал туристік орынға айналды.
Коммуналдық қызметтер
Жером өз су жүйесін өзі басқарады, оны он тау бұлағынан алады. 2016 жылғы жылдық су есебі тұрғындарға Жеромның суы барлық мемлекеттік және федералды талаптарға сай келетінін және ішуге қауіпсіз екенін жеткізді. Оның коммуналдық қызметтер бөлімі осы жүйелерге байланысты жабдықтар мен инфрақұрылымды, сондай-ақ су жүйесін, көшелерді, саябақтарды және басқа да қалалық мүлікті күтіп ұстайды. Century Link (DSL), HughesNet (спутниктік), Speed Connect (тұрақты сымсыз) және мобильді интернет-провайдерлер интернетке қол жеткізуді ұсынады. Спутниктік теледидар DirecTV және Dish Network арқылы қол жетімді. Barenaked Ladies тобының "Jerome" әні қаланың әуесқойлармен байланысты деген беделін көрсетеді, сонымен қатар Sliding Jail және жергілікті география, мәдениет және тарихқа байланысты басқа да қызықты орындарды атап өтеді. Сандра Нил Уоллес, ESPN-нің бұрынғы спорт комментаторы, жазған "Muckers" (2013) кітабы 1950 жылғы Жером орта мектебінің футбол командасы туралы жастарға арналған тарихи роман. Сол жылы команда жеңіліске ұшырамады, бірақ көп ұзамай мыс кеніші жабылып, Жером халқы азайды. Әнші-күйші Кейт Вольф қала туралы "Old Jerome" әнін жазды.