Кіріспе

Динамикалық кәсіпорынды модельдеу (DEM) – Baan компаниясы әзірлеген және Baan корпоративтік ресурстарды жоспарлау жүйесінде қолданылатын кәсіпорынды модельдеу тәсілі. Оның мақсаты – аяқтаушы компанияның ұйымдық архитектурасына сәйкес келу және оны іске асыру. Koning (2008) мәліметінше, Baan 1996 жылы динамикалық кәсіпорынды модельдеуді Baan ERP өнімін іске асыру құралы ретінде ұсынды. Модельдеу бизнес-процестерді модельдеу үшін Петри желісіне негізделген әдіске бағытталды, оған Baan қолданбалық бөлімдері қосылуы керек еді. DEM компанияның логистикалық желісі үшін жеткізу тізбегі диаграммасы құралын, сондай-ақ кәсіпорын функцияларын модельдеу диаграммасын да қамтиды.

Шолу

Белгілі бір компанияны динамикалық кәсіпорын модельдеумен үйлестіру үшін ұйымдық құрылым жоғары деңгейдегі бизнес-процестерден төменгі деңгейдегі процестерге дейін жоғарыдан төменге қарай суреттеледі. Бұл суреттеме ұйымның жол картасы ретінде қолданылады, ол бағдарламалық пакеттің құрылымдық жол картасымен үйлесімді. Екі жол картасы болғанда, бағдарламалық пакет пен ұйымдық құрылым бөлек болуы мүмкін. Динамикалық кәсіпорын модельдеудегі ұйымдық құрылымның суреттемесі анықтамалық модель деп аталады. Анықтамалық модель – бұл көзқарастардың, функциялардың және ұйымдық құрылымдар мен процестердің толық көрінісі, олар бірге нақты ұйымдық типологияда бизнесті жүргізудің типік жолы ретінде анықталады. DEM анықтамалық моделі ұйымдық архитектураны жоғарыдан төменге қарай көрсететін негізгі модельдер жиынтығынан тұрады. Негізгі модельдер:

Кәсіпорын құрылымдарының схемалары: Компанияның орналасқан жерлері, бас кеңсесі, өндіріс орындары, қоймалары, сондай-ақ жеткізушілер мен клиенттердің орналасқан жерлері суреттеледі. Ішкі логистикалық немесе қаржылық ағынды оңтайландыру үшін физикалық және логикалық көп орынды ұйымдарды схемаға түсіруге болады. Бизнес-бақылау моделі: Бизнес-бақылау моделі ұйымның негізгі процестерін және оларды басқаруын, бизнес-функцияларға топтастырылған күйде көрсетеді. DEM анықтамалық моделінде бір негізгі Бизнес-бақылау моделі бар, одан ұйымның функционалдық аймақтары бойынша бірнеше басқа Бизнес-бақылау модельдері туындайды. Бизнес-функция моделі: Бизнес-функция моделі – компанияның әртүрлі функцияларының мақсаттарына бағытталған функциялық модель. Бизнес-процесс моделі: Бизнес-процесс моделі бизнес-бақылау моделі мен бизнес-функция моделінен бастау алатын функциялар мен процестердің орындалуына бағытталған. Процестердің ағыны суреттеледі және процестер егжей-тегжейлі сипатталады. Бизнес-ұйымдастыру моделі: Бизнес-ұйымдастыру моделі процестерге емес, рөлдер мен жауапкершіліктер сияқты ұйымдық аспектілерге көбірек назар аударады. Бұл модельдер бірлесіп динамикалық кәсіпорын модельдеуді жүзеге асыру кезінде қажетті ұйымдық құрылымның барлық аспектілерін көрсетуге қабілетті. Модельдер ұйымның типологиясына байланысты айырмашылықтарға ие болуы мүмкін (мысалы, инженерлік тапсырыс бойынша жұмыс істейтін ұйымдарға тапсырыс бойынша жинайтын ұйымдарға қарағанда басқа модельдік құрылымдар қажет. Анықтамалық модельдің бағдарламалық жасақтаманы іске асыру үшін және іске асыру әдістемелерінің көлемін бақылау үшін қалай қолданылатынын егжей-тегжейлі түсіндіру үшін бизнес-бақылау моделі мен бизнес-процесс моделі егжей-тегжейлі қарастырылады.

Бизнесті бақылау моделін құру

Бизнесті басқару моделі белгілі бір жолмен құрастырылады. Біріншіден, бизнестің ауқымы анықталады. Ауқымға модельдеуге жататын мәнді анықтау, сондай-ақ бизнеске қатысты агенттер мен сыртқы бизнес функцияларын анықтау кіреді. Содан кейін, барлық агенттер мен сыртқы бизнес функцияларын қоршап тұрған қара қорап моделі жасалады. Келесі қадам – бизнес-бақылау моделінің қара қорабына және одан тысқары ақпарат ағындарын (кері байланыс сұрау ағындарын) анықтау, агенттер мен сыртқы бизнес функциялары арасындағы процестерді анықтау. Кері байланыс сұрау ағындарын анықтау модельдеушіге қара қораптың ішінде қандай процестер бар екенін білуге мүмкіндік береді. Бизнесті басқару моделінің негізгі бизнес функциялары құрылғаннан кейін, әрбір бизнес функция егжей-тегжейлі сипатталады. Өндіріс бизнесі үшін клиенттік тапсырыстың бөліну нүктесін анықтау маңызды, бұл физикалық процестің бөлінуін білдіреді, онда процестер болжамдардың орнына клиенттік тапсырысқа сүйенеді. Ал қызмет көрсету бизнесінде физикалық тауар ағыны болмайды, сондықтан физикалық процесс моделі қажет емес. Дегенмен, осыған ұқсас процесс ағынын қызметке негізделген бизнес үшін бизнес-бақылау моделін құру үшін пайдалануға болады, себебі қызметті де өнім ретінде қарастыруға болады. Осылайша, қызмет көрсету бизнесі үшін бизнес-бақылау моделін, физикалық тауар өндіру бизнесі сияқты, материалдық емес тауарлардың орнына материалдық тауарлармен құрастыруға болады. Төменгі деңгейдегі физикалық өндіріс процесінен өзге, жоғары деңгейдегі бизнес функцияларын да анықтау қажет. Көп жағдайда жоғары деңгейдегі бизнес функциялары жоспарлау функцияларымен және басқа да тактикалық және стратегиялық бизнес функцияларымен, содан кейін сату және сатып алу сияқты функциялармен байланысты. Жоғары деңгейдегі егжей-тегжейлі анықтамалардан кейін бизнес функциялары төменгі деңгейдегі егжей-тегжейлі анықтамаларға бөлінеді, бұл бизнес-бақылау моделін эталондық модельдегі төменгі модельдерге, әсіресе бизнес-процесс моделіне бейімдеуге мүмкіндік береді. Бизнес-процесс моделінде процестер ең төменгі деңгейге дейін егжей-тегжейлі сипатталады. Осы деңгейдегі егжей-тегжейлілікпен Baan бағдарламалық қамтамасыз етуінің мүмкіндіктері Бизнес-процесс моделінде бейнеленген процестерге сәйкестендіріледі.

Бизнес-процесс моделі

DEM-дегі процестерді модельдеу, бизнес-процесс моделін модельдеу Петри желісінің құрылыс блоктарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады. DEM 4 құрылыс элементін қолданады:

Күй: Күй элементі жұмыс белгісінің күйін көрсетеді және одан кейін осы күйдің жұмыс белгісін орындайтын әрекет келеді. Өңдеу әрекеті: Өңдеу әрекеті – бұл күйдің жұмыс белгісін өңдейтін, жұмыс белгісінің күйін басқа күйге түрлендіретін әрекет. Бақылау әрекеті: Бақылау әрекеті процестік әрекеттерді бағыттайды, бірақ оларды орындамайды. Кіші процесс: Кіші процесс – күрделілікті басқару арқылы бір элементке біріктірілген басқа процестердің жиынтығы. Осы 4 құрылыс элементі DEM модельдерін модельдеуге мүмкіндік береді. Модельдеу, модельдеу процесін басқаратын және әртүрлі модельдеушілердің ұқсас модельдер жасауына ықпал ететін модельдеу шектеулерінің жиынтығына байланысты. Бақылау әрекеттері процесс ағынының әртүрлі бағыттарын белгілеу үшін әртүрлі құрылымдарда болады. Бақылау әрекеттері үшін қолданылатын құрылымдар:

OR бөлу / XOR бөлу: Бұл құрылым 1 күйден 2 жаңа күй жасайды, яғни 1 жұмыс белгісінен 2 жұмыс белгісін құруды білдіреді. Егер жаңа күй екі шығыс белгісінің де болуына мүмкіндік берсе, бөлу OR болып табылады, әйтпесе бөлу эксклюзивті OR бөлу (XOR) болып табылады. AND қосылысы: Бақылау әрекетін іске қосу үшін 2 жұмыс белгісі қажет, нәтижесінде 1 жаңа жұмыс белгісі (демек, 1 жаңа күй) құрылады. OR қосылысы / XOR қосылысы: Бақылау әрекетін іске қосу үшін 2 жұмыс белгісі қажет, нәтижесінде 1 жаңа жұмыс белгісі құрылады. OR – екі бастапқы жұмыс белгісінің бірі немесе екеуі де пайдаланылуы мүмкін, ал XOR – шығыс жұмыс белгісін құру үшін тек бір белгі ғана пайдаланылуы мүмкін.

Мысал

Төмендегі мысалда Петри желісінің құрылыс блоктарын пайдалану арқылы неке және ажырасу ұғымдарының модельделуі көрсетілген. Петри желісімен құрылған модель, ер және әйелдің жеке күйден бастап неке арқылы ерлі-әйелге, ал ажырасу арқылы қайтадан жеке күйге өзгеруін көрсетеді. Модель еркек және әйел деп аталатын екі күйден басталады. AND-шартты қосылу арқылы (еркек пен әйелдің екеуі де жұп құру үшін қажет) екі күй, жұп деп аталатын жаңа күйге, бақылау әрекеті – қосылу арқылы біріктіріледі. Содан кейін жұп күйі неке деп аталатын өңдеу әрекеті арқылы өзгереді, нәтижесінде некелі жұп күйі пайда болады. Некелі жұп күйі ажырасу деп аталатын процесс әрекеті арқылы ажырасқан жұп күйіне өзгереді, нәтижесінде ажырасқан жұп күйіне жетеді. Бақылау әрекеті – ажырасу, ақырында ажырасқан жұп күйін еркек және әйел күйіне бөледі.

Бағалаулар

Енгізілген әдісті пайдалану, әдіспен бірге келетін бағдарламалық өнімді іске асыруға қажетті мүмкіндіктерді ұсынады. Бұл әдісті қолдануды жеңілдетеді және қолдау көрсетуге көбірек жағдай жасайды. Бірақ енгізілген әдістің кемшілігі – оны тек нақты бір өнімнің бағдарламалық қамтамасы үшін ғана қолдануға болады. Көптеген бағдарламалық өнімдермен жұмыс жасайтын инженерлер мен кеңесшілер үшін бір жалпы әдіс тиімдірек болуы мүмкін, себебі ол жұмыс істеудің бірыңғай тәсілін ұсынады.