Кіріспе

Мысырдағы қала

Латополис

Жоғарғы Мысырдың Тебейд аймағындағы Латополис (πόλις Λάτων) қаласын, Төменгі Мысырдың Нил дельтасындағы ежелгі Хем, қазіргі Аусим қаласы болып табылатын, солтүстікке орналасқан Летополис (Λητοῦς Πόλις) қаласымен шатастырмау керек.

Ежелгі қала

Араб тілінде: иван-ия (إيوان ية) Жаңа патшалықта және (زين ية) Кейінгі кезеңде. "Латополис" атауы, Нил өзенінде мекендейтін 52 түрдің ішіндегі ең ірісі – латес нилотикус балығының құрметіне берілген. Бұл балық ежелгі дәуірлерде өзеннің осы бөлігінде көп кездесетін және ежелгі гректер Паллас Афина деп атаған Неит құдайының символдарының бірі ретінде мүсіндерде бейнеленген. Қасиетті саналған латес нилотикус қаладан батысқа қарай орналасқан зиратта жерленген. Эсна ғибадатханасы Хнум құдайына, оның жұбайлары Менхит пен Небтуға, олардың ұлы Хекаға және Неит құдайға арналған. Оның сәулетінің әсемдігімен және құрылысының ұлылығымен ерекшеленетін бұл ғибадатхана қызыл құмтастан салынған. Оның алқабы лотос жапырақтарынан жасалған төрт бағанадан тұратын алты қатардан тұрады, бірақ олардың әрқайсысы бірін-бірінен ерекшеленеді. Ғибадатханада Децийдің (249–251 жж.) билік құрған кезінен бастап өте кешкі иероглифтік жазулар сақталған. Оңтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан Ком Мерде де сол кезеңдегі тағы бір ғибадатхана табылды, бірақ қазіргі ауылдың үстінде салынғандықтан қазба жұмыстарын жүргізу мүмкін емес. Қаладан солтүстікке қарай екі жарым шақырым жерде, қазіргі Эль-Дайр ауылында Латополис триадасына арналған кішкентай ғибадатхана болған. Бұл жерде Птолемей III Эуэргетес (246–221 ж.б.д.) дәуіріне жататын кішкентай зодиак та бар. Соңғы ғимарат 19 ғасырда жаңа каналдың құрылысына кедерілгендіктен қиратылған. Эсна ғибадатханасы Вивант Денон келген кезде оны толтырған топырақ пен қоқыстан тазартылды және 19 ғасырдың ортасында мақта қоймасы ретінде пайдаланылды. II Тутмос (Он сегізінші династия) тұсында салынған қақпаның (қазір есіктің жақтауына айналдырылған) тұғырынан басқа Латополис қалдықтары Птолемей немесе Рим дәуірлеріне жатады. Жоғарғы Египеттегі көптеген ғибадатханаларды қалпына келтірген Птолемей III Эуэргетес Латополис қаласына да көмек көрсеткен. Ол ғибадатхана қабырғаларында қолға үйретілген арыстанмен бірге келе жатып, жауларының басшыларын жеңген күйде бейнеленген. Птолемей V Эпифанның есімі де есіктің біріне жазылған. Латополис қиратылғандарының мүсіндері мен иероглифтері Египет өнерінің құлдырауын көрсетеді. Батыс қабырғасында Птолемей VI Филометор мен Птолемей VIII Фисконның рельефтері бейнеленген. Жалғыз сақталған pronaos стилі жағынан Аполлонополис Магнаға (Эдфуға) ұқсас және Клавдийдің (41–54 жж.) билік етуінен бұрын басталған, ал Веспасианның кезінде аяқталған. Оның есімі мен атақтары кіреберіс үстіндегі арнау жазуына ойылып жазылған. Pronaos төбесінде үлкен Латполитан Зодиагы орналасқан. Император Гетаның есімі, иероглифтермен оқылатын соңғы билеуші, оның бауыры және кісі өлтіруші Каракалла (212 ж.) жартылай өшіргенімен, Латополис қабырғаларында әлі де оқыла алады. Римдіктер өздерінің құрылысын салудан бұрын тіпті бұрынғы Египет ғибадатханасының негізін де қиратқанға ұқсайды. Кемежаймен ғибадатхананы байланыстырған салтанатты жол жоғалып кеткен. Кейде Маркус Аврелийдің бейнесі бар. Lates niloticus жерленген қаладан батыстағы зиратта, сонымен қатар, Орта патшалықтан Кейінгі кезеңге дейінгі адамдардың жерлеу орындары да бар.

Ритуалдық мәні

Есна ғибадатханасы ежелгі мысырлықтардың өздерінің қасиетті орындарына қаншалықты мән бергенін көрсетеді. Египеттік ғибадатхананың ішкі қабырғасына кірген әрбір египеттік "тазару рәсіміне қатысты қатаң ережелерді сақтауға" міндетті болған. Есна ғибадатханасының қабырғаларына қашалған жазуларға сәйкес, осы ғибадатханаға кіргендер саусақ және аяқ тырнақтарын ұқыпты кесіп, денедегі басқа да шашты алып тастаулары, қолдарын натронмен (табиғи тұз) жуулары, "жүзімді мата киюлері (жүн киюге тыйым салынған) және бірнеше күн бойы жыныстық қатынастан аулақ болулары" талап етілген.

Ортағасырлық мұралық қала

Эсна өзінің бірегей әлеуметтік құрылымында бай мұраға ие; қала орталығы терең тамырланған Эсна отбасылары мекендейтін кеңістіктік аймақтарға бөлінеді, ал оның дәстүрлі қолөнерлері, олардың көбі жойылып кету қаупіне ұшырады, ортағасырлық дәуірден бері қалыптасқан дәстүр болып табылады. Эснада тарихи маңызы бар басқа да ескерткіштер мен ғимараттар бар, мысалы, 18 ғасырда билеуші Хасан Эль Геддави құрған және оның атымен аталатын Османдық дәуірдегі Векалет Аль Геддави керуенсарайы. Бұл Мысырдың оңтүстігіндегі үш керуенсарайдың бірі және бірегей бастапқы дизайнын сақтап қалған жалғыз керуенсарай. Векала 18 ғасырда Оңтүстік Мысырдағы ең маңызды сауда орталықтарының бірі болды, Африканың түкпір-түкпірінен келген саудагерлер Батыс шөлі мен Қызыл теңіз арқылы өтіп, Эснаның сол кездегі сауда орталығы ретіндегі стратегиялық орны мен сауданың күшін көрсетеді. Бұл ғимарат тарихи тұрғыдан құлдар, мал, егін және қолөнер сату үшін пайдаланылған. Тарихи базар Мысырдың оңтүстігінде әлі де тұрған сирек базарлардың бірі және Эснаның жергілікті өміріндегі маңызды орнымен ерекшеленеді. Базарда үйге қажетті заттар, жергілікті қолөнер және қалыңдыққа қажетті бұйымдар сатылады. Эль-Амри минареті – 1960 жылдары бұзылып, заманауи стильде қайта салынған тарихи мешіттің жалғыз қалған бөлігі. Бұл мешіт 474 және 476 жылдары Хижри (1081-1084 жж.) арасында Бадр Эль Дин Гамали құрған және Фатимид дәуірінде Эснада салынған алғашқы мешіт. Мұнай сығу машинасы 200 жылдан бері Бакур отбасының меншігінде және Эснадағы жалғыз мұнай сығу машинасы болып табылады. Шейіттер монастырі 6 ғасырда құрылған. Монастырь христиандар үшін маңызды, өйткені ол Римдіктер мен копт мысырлықтары арасындағы шайқастан кейін Киелі Елена құрған, бұл Египеттегі христиандарды қудалау дәуірінде 3600 шейіттің қазасына әкелді. Бұл шайқасқа Рим императоры Диоклетиан жетекшілік еткен, ол Египеттегі христиандарға қарсы шабуылды бастаған. Шейіттерге арналған күні шабуыл басталды, нәтижесінде Эсна қаласының епископы, Әкесі Аммониус, бүкіл христиан халқымен монастырға қашып, император әскерлерінен жасырынбақ болды, бірақ олар кейін табылғандықтан өлтірілді. Монастырға жыл сайын мыңдаған египеттіктер келеді.

Әл-Қисария базары

Хнум ғибадатханасы мен әл-Амрия минареті арасындағы ашық кеңістік Еснаның басты алаңы болып қызмет еткен. Еснаның тарихи суреттерінде бұл аймақ қаланың негізгі базар алаңы ретінде көрсетілген. Қаланың маңызды сауда орталықтарының бірі – Векалет Аль Геддави керуенсарайы да осы алаңда орналасқан. Алаңның солтүстігі мен оңтүстігінде Ніл өзеніне параллель созылатын әл-Қисария көшесі жатыр. Көше атауын Еснаның танымал әл-Қисария базары берген. Қисариялар – қалалық базарлардың бір түрі. Олардың Рим дәуірінен бері бар екеніне сеніледі, мүмкін Рим императоры Август Цезарь (б.з.д. 63 – б.з. 14) заманынан бастап. Бұл ұзын, тар және жабық көше, кейде бірнеше көшенің желісінен тұрады, ол қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Көше екі және үш қабатты ғимараттармен екі жағынан қоршалған; дүкендер мен шеберханалар көшеге тікелей ашылатын жер қабатында орналасқан. Жоғарғы қабаттарда тұрғын үйлер орналасқан, кейде қалаға келген саудагерлер үшін. Вакаллалар (керуенсарайлар) осы көше бойында немесе оған жақын орналасқан. Мұндай көше базарлары тоқыма, дәмдеуіштер және дәстүрлі киім сияқты дәстүрлі тауарлармен танымал. Қисариялар Асьют, Сухадж, Кена және Эсна сияқты Жоғарғы Египеттің көптеген қалаларында кездеседі және олар халыққа танымал жергілікті базарлар ретінде жұмыс істеуді жалғастыруда. Эснадағы әл-Қисария базары – қаланың туристер үшін ғана емес, сонымен қатар Эсна мен оның айналасындағы ауылдардың тұрғындары үшін де маңызды көрікті жерлерінің бірі. Ол көптеген коммерциялық қызметтердің орталығы ретінде аймақтық саудада маңызды рөл атқарады. Онда тоқыма, киім, үй жиһаздары, тігін-тоқыма бұйымдары, киім тігу, обивка жасау және т.б. сияқты түрлі тауарлар мен қызметтер ұсынылады. Сондықтан ол үйленуге дайындалып жатқан отбасылар мен жаңадан үйленгендер үшін маңызды орын. Эснаның Қисария базары екі негізгі бөлімнен тұрады. Солтүстік бөлігі Векалет Аль Геддауиден басталып, Ана Дюлажи шіркеуінің жанынан өтіп, солтүстікке қарай созылады. Бұл бөлік Эснаның қоғамдық көлік торабына жақын болғандықтан, заманауи элементтермен жабылған солтүстік жағында көбірек қозғалыс байқалады. Көшенің осы бөлігінде ХХ ғасырдың басына қатысты маңызды сәулеттік ғимараттар көптеп сақталған. Сондай-ақ, кішкентай көшеде орналасқан 1874 жылы салынған Байт әл Шабрауидің әсем безендірілген күйдірілген кірпіш және ағаш өрнектері бар қасбеті де бар. Сенбі күндері әл-Қисарияның солтүстік бөлігі Эснаның апталық сенбілік базарымен бірігіп, одан да жанды болады, бұл базар жергілікті тағамдарымен және қыш ыдыстарымен танымал. Оңтүстік бөлігі Хнум ғибадатханасының оңтүстік жағынан басталады. Бұл бөлік тыныш. Ол әлі де дәстүрлі ағаш жабынын сақтап, саз кірпіштен салынған, дәстүрлі есіктері бар ғимараттармен қоршалған. Базардың жабық бөлігі Хнум ғибадатханасынан шамамен 130 метрге созылады және Эснаның көптеген көрікті жерлеріне, мысалы, дәстүрлі Баккур май сығу зауытына, Ырысқылы Мария шіркеуіне және қаланың көптеген сәулеттік маңызға ие ғимараттарына жетелейді. Мұнда 120-дан астам жергілікті дүкен бар, олардың көпшілігі жалабия сияқты киімдер тігетін дәстүрлі тігіншілер, сонымен қатар Эснаға тән әйелдердің дәстүрлі маталары мен шалбарлары, мысалы, әл-Хабра, әл-Фарха және әл-Нишра сатады. Әл-Қисария базарының оңтүстік бөлігінде әлі де дәстүрлі вакалланың қалдықтары бар, оған текстиль дүкендерінің бірінен кіруге болады. Базардың дәстүрлі ағаш жабыны және солтүстіктен оңтүстікке қарай бағыты салқын жел әкеледі.

Қазіргі Эсна

Бұл жерде Ніл өзенінің үстінен екі бөгеттік көпір салынған: біреуі 1906 жылы британдықтар салған, ал екіншісі – 1990 жылдары салынған "Электр көпірі". Кемелер, әсіресе Луксордан Асуанға дейін туристерді тасымалдайтын Ніл круиздік кемелері, шлюз жүйесінен өту кезінде сағаттап кідіруі мүмкін. Эснаның екі басты қызығушылық тудыратын жері – оның жанды туристік базарлары, ол корништен ішке қарай созылған бірнеше көшені алып жатыр. Екіншісі – Эсна ғибадатханасы. Ішінара ғана қазылған ғибадатхана өзеннен шамалы қашықтықта және көше деңгейінен төмен орналасқан.

2017 жылғы шабуыл

Полиция патруліне жасалған шабуылда бір полицей және бір азамат қаза болды, ал үш адам жарақаттанды.

Бұрынғы епархия

Ескі атауы "Латополис" болған қала қазір Рим католиктерінің латын титулдық орыны саналады. Оны кейде қазіргі Аусимдегі Летополис титулдық діни округімен, Гермополис Парваның қарастырылатын округімен шатастырады.

География

Қала Ніл өзенінің батыс жағасында, Луксордан оңтүстікке қарай орналасқан.

Климат

Көппен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесі оның климатын ыстық шөлді климат (BWh) деп сипаттайды.