Кіріспе

Электрондық тауарды қадағалау (ЭТҚ) – бөлшек сауда дүкендеріндегі ұрлықтың, кітапханалардағы кітаптардың ұрлануының немесе кеңсе ғимараттарынан мүліктің рұқсатсыз алып кетелуінің алдын алуға арналған жүйе түрі. ЭТҚ жүйелері әдетте екі компоненттен тұрады: ЭТҚ антенналары және ЭТҚ таңбалары немесе жапсырмалары. ЭТҚ таңбалары тауарға бекітіледі; осы таңбаларды қызметкерлер тек тауар дұрыс сатып алынған немесе тексерілген кезде ғана алып тастауға немесе деактивациялауға болады. Егер белсенді таңбасы бар тауар кіреберіс/шығысқа орнатылған антеннаның қасынан өтіп кетсе, қызметкерлерге рұқсатсыз тауардың дүкеннен шығып жатқаны туралы дабыл ескертеді. Кейбір дүкендерде дәретханалардың кіреберісінде де антенналар орнатылған, бұл сатып алушыларды төленбеген тауарды дәретханаға алып барудан тоқтатуға көмектеседі, онда олар таңбаларды алып тастауға мүмкіндік алады.

Тарих

Дүкендегі тауарларға бекітілетін EAS тегтерін 1964 жылы Артур Минаси ойлап тапты. Ол 1965 жылы «Тауарлардың рұқсатсыз жылжуын анықтау әдісі және құрылғысы» үшін патентке өтініш берді, ал патент 1970 жылы мақұлданды.

Радиожиілік (RF) жүйелері

Бұл таңбалар негізінен LC тізбегі (индуктор үшін L, конденсатор үшін C) болып табылады, олардың резонанс шыңы 1,75 МГц-тен 9,5 МГц-ке дейін. Бөлшек сауда үшін стандартты жиілік – 8,2 МГц. Байқау резонанстық жиіліктің айналасында сканирлеу және төмендеуді анықтау арқылы жүзеге асырылады. 8,2 МГц жиілікті таңбаларды деактивациялау әдетте деактивациялық панельді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Мұндай құрылғы болмаған жағдайда, таңбаларды тесіп немесе тізбекті металл таңбамен, «детюнермен» жабу арқылы тоқтатуға болады. Деактивациялық панель конденсаторды жартылай бұзу арқылы жұмыс істейді. Бұл зорлықты еске түсірсе де, шындығында, процестің өзі де, нәтижесі де көзге көрінбейді. Деактиватор таңбадағы микроқысқа тұйықталуды тудырады. Бұл таңбаға конденсатордың тегіс кернеуінен асып түсетін кернеуді тудыратын резонанстық жиіліктегі күшті электромагниттік өрісті жіберу арқылы жасалады. Деактивация тұрғысынан, радиожиілік үш технологияның (RF, EM, AM – микротолқынды таңбалар жоқ) ең тиімдісі болып табылады, себебі сенімді «қашықтықтан» деактивациялау қашықтығы шамамен 800 метрге жетеді. Бұл пайдаланушыға операциялық шығындар тұрғысынан да тиімді, себебі RF деактиваторы тек тізбек болған кезде ғана импульс жіберу үшін қосылады. EM және AM деактивациялық құрылғылары үнемі қосылып тұрады және айтарлықтай көп электр энергиясын тұтынады. «Қашықтықтан» деактивациялаудың сенімділігі (яғни, тікелей байланыссыз немесе жақын аралықтағы деактивациялау) кассада жылдам және тиімді өңдеуді қамтамасыз етеді. ЭЖҚ жүйесін таңдауда тиімділік маңызды фактор болып табылады, себебі таңбаларды деактивациялауға кеткен уақыт кассирлердің өнімділігіне және қажетсіз дабылдар тудырған жағдайда клиенттердің қанағаттануына кері әсер етуі мүмкін. RF таңбаларын деактивациялау таңбаның мөлшеріне және деактивациялық панельдің қуатына да байланысты (таңба неғұрлым үлкен болса, деактивация үшін оның құрайтын өріс де соғұрлым үлкен болады. Осы себепті өте кішкентай таңбалар тұрақты деактивациялауда қиындықтар тудыруы мүмкін). Азық-түлік саудасында, әсіресе Еуропа мен Азияда RF EAS технологиясы шамамен он жылдан бері стандарт болып келген, сондықтан штрихкодты жазық және тік сканерлерге енгізілген RF деактивациясын кездестіруге болады. Киім саудасында деактивация әдетте шамамен 30x30 см өлшемді жазық панельдер түрінде жүзеге асырылады.

Микротолқынды жүйелер

Бұл тұрақты таңбалар бір микротолқынды және бір электростатикалық антеннаға жалғанған сызықты емес элементтен (диодтан) жасалған. Шығу жерінде бір антенна төмен жиілікті (шамамен 100 кГц) өріс шығарады, ал екіншісі микротолқынды өріс шығарады. Таңба екі өрістен келетін сигналдарды араластырып, қайта шығарады. Бұл модуляцияланған сигнал дабылды қосады. Бұл таңбалар тұрақты және біршама қымбат. Олар көбінесе киім дүкендерінде қолданылған, бірақ қазірде қолданыстан мүлдем алынып тасталған.

Қайнар көзді белгілеу

Шығару тегтеуі – бұл EAS қауіпсіздік тегтерін тізбектің бөлшек сауда бөлімінде емес, бастапқыда, жеткізушіде немесе өндірушіде қолдану. Бөлшек саудагер үшін шығару тегтеуі EAS тегтерін өздері қолдануға жұмсалатын еңбек ақысын жояды және тауарды алу мен сатуға дайын болу арасындағы уақытты қысқартады. Жеткізуші үшін басты артықшылық – өнім қаптамасына қауіпсіздік тегтерін қоюды жеңілдету арқылы бөлшек сауда қаптамасының эстетикалық түрін сақтау. Шығару тегтеуі EAS тегтерін жасыруға және оларды алуды қиындатуға мүмкіндік береді. Коммерциялық қаптама процестері үшін арналған EAS тегтерін жоғары жылдамдықпен қолдану, стандартты қысымға сезімтал тегте қолдану құралдарын өзгерту арқылы жетілдірілді. Бүгінде тұтыну тауарлары жоғары жылдамдықпен EAS тегтерін қаптамасына немесе өнімнің өзіне енгізу арқылы шығару тегтеуінен өтеді. Ең көп таралған шығару тегтері – AM жолақтары және 8.2 МГц радиожиілік тегтері. АҚШ-та көптеген өндірушілер екі түрін де шығару тегтеуінде қолданады. Еуропада азық-түлік және универмагтарда RF технологиясы басым болғандықтан AM тегтеуіне сұраныс аз.

Тегті ластану

Тақырыпты таңбалаудың бір маңызды мәселесі - "таңбалау ластануы" деп аталатын құбылыс. Ол клиенттермен бірге жүретін, өшірілмеген таңбалардың артық дабылдарды тудыруынан пайда болады, бұл EAS жүйесінің тиімділігі мен сенімділігін төмендетеді. Мәселе мынада: ең көп дүкенде бір жүйе ғана болады. Сондықтан, егер дүкенде ұрлыққа қарсы жүйе болса, олар тек сол жүйеге жататын таңбаларды ғана өшіреді. Егер дүкенде EAS жүйесі болмаса, ешқандай таңбаны өшірмейді. Осы себепті адамдар дүкенге кіргенде дабыл қосылып, клиенттер мен қызметкерлерге үлкен ыңғайсыздық тудырады.

Кейбір дүкендерді ұрлаушылар мен кәсіби ұрлаушылар

EAS жүйелері кездейсоқ ұрлыққа қарсы тиімді кедергі бола алады. Көбінесе дүкен ұрылары осы жүйелердің жұмыс принципімен таныс болмайды, сондықтан олар ұсталып қалуы мүмкін, немесе, әрі кеткенде, бастапқыда ұрлық жасаудан бас тартады. Сақта ұрылары белгілерді қалай алып тастау немесе деактивациялау керектігін жақсы біледі. Радиожиіліктік белгілерді (RF tags) жоюдың кең таралған тәсілі – «бустер» қаптарды пайдалану. Бұл әдетте үлкен қағаз қаптар болып табылады, олардың іші алюминий фольгасымен бірнеше қабаттап жабылады, бұл RF белгісін анықтаудан тиімді қорғайды, дәл сияқты Фарадей клеткасы сияқты. Ұялы телефон лифт ішінде сигнал жоғалтқан жағдаймен салыстыруға болады: электромагниттік толқындар немесе радио толқындар толығымен бұғатталады, ақпаратты жіберу немесе қабылдау мүмкіндігі төмендейді. Дегенмен, олар кейбір белгілерді жіберіп алуы немесе олардың барлығын алып тастауға немесе деактивациялауға қабілетсіз болуы мүмкін, әсіресе белгілер жасырылған немесе интеграцияланған болса. Бөлшек саудагерлерге көмек ретінде көптеген өндірушілер өнімдерінің қаптамасына немесе тіпті өнімнің ішіне қауіпсіздік белгілерін енгізеді, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі және бұл бөлшек саудагерге де, өндірушіге де аса қолайлы емес. EAS белгілерінің басым көпшілігі өнімнің қаптамасымен бірге тасталады. Бұл күнделікті қолданылатын заттарға қатысты ерекше маңызды, себебі тұтынушылар дүкенге кіргенде және шыққанда қайтадан белсендірілген EAS белгілерінің ыңғайсыздығынан аулақтау үшін оларды өздерімен бірге алып жүруі мүмкін. Киімге немесе сияға арналған қатты белгілер, «пайданы жоққа шығару белгілері» деп аталатын белгілер, белгілерді манипуляциялау деңгейін төмендетуі мүмкін. Сонымен қатар, дүкен ұрыларын белгілерді деактивациялау немесе алып тастау кезінде дүкен қызметкерлері байқауы мүмкін. Дүкен ұрлық құралдары көптеген юрисдикцияларда заңсыз болып табылады және кез келген жағдайда қылмыскерге қарсы дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан, сақта ұрылары EAS жүйесімен ұсталу қаупін азайтуы мүмкін болса да, егер олар құралдармен, «бустер» қаптармен немесе белгілерді алып тастауға тырысқан кезде ұсталса, олар сот алдындағы жауапкершілікке тартылуы мүмкін, себебі бұл олардың ұрлау ниеті бар екенін көрсетеді. Ұрлық құралдарын (мысалы, сым кескіштер немесе бөтелке белгілерін кесуге арналған қапталған қаптар) иелену күдіктінің ұрлық жасау немесе "ұрлық жасауға дайындалған" деген күдікпен тұтқындалуына әкелуі мүмкін. Ұлыбританияның сот жүйесінде бұл жағдай осылай қарастырылады. Қорыта айтқанда, ең арзан EAS жүйелері де көбінесе кездейсоқ дүкен ұрыларын ұстаса да, сатуды кедергісіз қорғауға мүмкіндік беретін тиімді жауап беру үшін кең ауқымды шаралар қабылдау қажет.

Дабылды белгілер

Тегтерге құрылғыш дабылмен жабдықталуы мүмкін, ол тег бұзуды немесе дүкеннен рұқсатсыз алып тастауды анықтағанда естіледі. Тег дүкеннің электрондық тауарды қадағалау жүйесін ғана емес, сонымен қатар тауарға тіркелген дабылдың да қосылуына себеп болады. Дүкеннен тысқары шыққаннан кейін дабыл бірнеше минут бойы үнемі естіліп, тауарды алып келе жатқан сатып алушының назарын аударады.

Орнату шығындары

Шағын дүкенге арналған бір ғана EAS детекторының өзі барлық бөлшек сауда дүкендеріне қолжетімді және кез келген шығын мен пайданы қорғау жүйесінің маңызды бөлігі болуы керек. Бір рет қолданылатын тегтер небәрі центтермен өлшенетін бағада болады және олар өндіріс кезінде орнатылған болуы мүмкін. Олардан гөрі күрделірек жүйелер де бар, оларды айналып өту қиынырақ. Мұндай шешімдер көбінесе жоғары құнды электроника және тұтыну тауарлары сияқты өнімдерге қатысты қолданылады, сондықтан олар қымбатқа түседі. Мысалдарға "Safers" – қорғалатын тауарды толық жауып тұратын мөлдір қораптар, таңбаға оралатын "Spider" (Өрмекші) және сатып алу алдында телефондар мен планшеттерді дүкенде қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік беретін Электрондық тауарлардың қауіпсіздік жүйелері жатады. Бұлардың барлығына сату орнында арнайы ажырату құралдары немесе электрондық кілттер қажет. Олардың артықшылықтары – қайта пайдалану мүмкіндігі және ұрлыққа қарсы күшті визуалды ескерту болып табылады.

Тегтің бағыты

Микротолқынды қоспағанда, осы тегтердің барлығының анықталу деңгейі олардың анықтау контурларына қатысты бағытына байланысты. Гельмгольц орамасын құрайтын жазық контурлар жұбы үшін магнит өрісінің сызықтары олардың ортасында шамамен параллель болады. Егер тегті контурлардан магнит ағыны өтпейтіндей етіп бағыттаса, оны анықтау мүмкін болмайды, себебі тег контурлармен байланыспайды. Бұл кемшілік, алғашқы EAS патенттерінде сипатталғандай, бірнеше катушка қолдану арқылы немесе оларды сегіздік пішіндес орналастыру арқылы шешіледі. Сезімталдық әлі де бағытқа тәуелді болады, бірақ барлық бағыттарда анықтау мүмкін болады.

Ажырату

Қайта пайдаланылатын қатты таңбаларды алып тастау үшін ажырату құрылғысы қолданылады. Қай ажырату құрылғысы қолданылатыны таңбаның түріне байланысты. Әртүрлі ажырату құрылғылары бар, олардың көпшілігі күшті магниттерді пайдаланады. Ұрлыққа қарсы жүйесі бар кез келген дүкен ажырату құрылғысын оны алып тастау мүмкін болмайтындай етіп сақтауға тиіс. Кейбір ажырату құрылғыларының ішінде қауіпсіздік таңбалары орналасқан, ол дүкен қызметкерлерін құрылғыны дүкеннен шығару (немесе әкелу) туралы ескертеді. Көбірек таралғандықтан, дүкендер кіреберісінде бустер қаптарының немесе ажырату құрылғыларының бар екенін анықтайтын металл іздегіштерді орнатады.

Электромагниттік қосу және ажырату

Магниттік тегтерді өшіру күшті магнитті пайдалану арқылы тікелей магниттеу арқылы жүзеге асырылады. Магниттік акустикалық тегтерге деймагнетизациялау қажет. Дегенмен, күшті магнитті оларға жабыстыру бір рет қолданылатын магниттік тегтердің жұмысын бұзады және магниттік акустикалық тегтерде резонанстың туындауына кедерілді етеді. Сол сияқты, үлкен монета сияқты металл бөлігін бір рет қолданылатын радиожиілік тегіне жабыстыру оны қорғайды. Қайта қолданылмайтын тегтердің жолақтары корпустың ішінде және одан алыс болғандықтан, оларды өшіру немесе қорғау үшін күштірек магниттер немесе металл бөліктері қажет.

Қалқалау

Көптеген жүйелерді таңбаланған тауарларды алюминий фольгамен қапталған қаптарға салу арқылы айналып өтуге болады. Мұндай қап Фарадей клеткасы ретінде әрекет етеді, белгілерді антенналардан қорғайды. Кейбір сатушылар өздерінің акустомагниттік жүйелерін алюминий фольгамен қорғалған қаптармен жеңуге болмайтынын айтса да, жеткілікті мөлшердегі қорғаныс (стандартты 20 мкм фольганың 30 қабатынан шамамен) барлық стандартты жүйелерді жеңеді. Қажетті қорғаныстың мөлшері жүйеге, оның сезімталдығына, сондай-ақ тегтердің антенналарға қатысты қашықтығы мен орналасуына байланысты болғанымен, тегтерді толық жабу міндетті емес. Шындығында, кейбір ұрылар алюминий фольгамен қапталған киімдерді пайдаланады. Төмен жиілікті магниттік жүйелерге, жақын өрістегі магниттік байланысты пайдалануына байланысты, радиожиілікті жүйелерге қарағанда көбірек қорғаныс қажет. Болат немесе мю-металдан жасалған магниттік қорғаныс тиімдірек болар еді, бірақ ол да ауыр әрі қымбат. Бұл тәсіл ұрылар мен дүкен иелеріне жақсы белгілі. Кейбір елдерде оған қарсы арнайы заңдар бар. Қалай болғанда да, мұндай қапқа ие болу қылмыс жасау ниетінің бар екенін көрсетеді, бұл көптеген юрисдикцияларда дүкен ұрлығын қарапайым қылмыстан ауыр қылмысқа дейін көтереді, себебі олар "ұрлық құралы" саналады. Көтергіш қаптарды пайдалануды болдырмау үшін кейбір дүкендерде металл беттерді анықтайтын қосымша металл іздегіш жүйелер орнатылған.

Жағдайдың бұзылуы

Электромагниттік сигналдарды жау орта арқылы беруге тәуелді көптеген жүйелер сияқты, EAS сенсорлары да кедергі салу арқылы істен шығарылуы мүмкін. Тагтардан келетін сигналдардың қуаты өте төмен болғандықтан (олардың қимасы кішкентай, ал шығу орындары кең), кедергі салу үшін көп қуат қажет емес. Әрине, ұрылар радиохабар тарату ережелерін сақтауға мүкіндік берілмейді, сондықтан олар үшін қарапайым, құрастыруы оңай құрылғылар жеткілікті болады. Дегенмен, олардың жоғары жиілікте жұмыс істеуі микротолқынды схемалар арқылы кедергі жасауды қиын етуі мүмкін, сондықтан мұндай жүйелерге кедергі салу ықтималдығы төмен. Кедергі салу оңай болғанымен, оны анықтау да оңай. Қазіргі заманғы DSP негізделген EAS жүйелері үшін кедергіні анықтау үшін қарапайым бағдарламалық құралды жаңарту жеткілікті болуы керек. Бірақ, EAS жүйелерінің көп бөлігі қазіргі таңда оны анықтай алмайды.

Шағымдану және денсаулық мәселелері

Барлық электрондық тауарды қадағалау жүйелері электромагниттік энергия шығарады және осылайша электроникаға кедергі келтіруі мүмкін. Магниттік гармоникалық жүйелер таңбаларды магниттік қанығуға жеткізіп, нәтижесінде шағын магнит арқылы сезілетіндей күшті магниттік өрістер құруы керек. Олар көбінесе CRT дисплейлерімен кедергі жасайды. Демагнетизациялау және қайтамагнетизациялау құрылғылары да күшті өрістер жасайды. Акустомагниттік жүйелер аз қуатты пайдаланады, бірақ олардың сигналдары 100 Гц жиілік диапазонында импульсті болады. Радиожиіліктік жүйелер қуатының және жұмыс жиілігінің (МГц диапазонында) төмен болуына байланысты, оларға қарсы қорғаныс жасау оңай. 2007 жылдың наурыз айында Миннесота штатының Рочестер қаласындағы Мейо клиникасының зерттеуінен сауда орын-жайларының кіреберісінде орналасқан акустомагниттік EAS жүйелері жүрек стимуляторының істен шығуына және дефибриллятордың қате жұмыс істеуіне, салдарынан олар имплантталған адамдарды электр тогымен соғуына себеп болғаны анықталды. Сондай-ақ, кейбір орналымдар өндіруші көрсеткен техникалық сипаттамалардан асатын, осылайша сынақтан өткен және сертификатталған магниттік өріс деңгейлерін асып түсетіндей етіп қасақана қайта конфигурацияланатыны туралы алаңдаушылықтар бар.