Кіріспе

Бақылау түрі

Электрондық таңбалау – адамға бекітілетін электрондық құрылғы арқылы жүзеге асырылатын бақылау түрі. Кейбір елдерде кепілдік мерзімінде немесе соттан кейінгі бақылау шарттарының бір бөлігі ретінде адамдардың тобықтан жоғары жағына электрондық тег орнатылады. Бұл технология денсаулық сақтау және көші-қон салаларында да қолданылады. Электрондық таңбалауды жаһандық позициялық жүйе (GPS) арқылы да қолдануға болады, бірақ электрондық тег таққан адамды жақын арада бақылау үшін радиожиілік технологиясы пайдаланылады.

Тарих

Адамдарды электрондық бақылау 1980 жылдары алғашқы коммерциялық қолданысын тапты. Еріктілердің орналасқан жерін тіркеуге мүмкіндік беретін портативті қабылдағыштарды алғаш рет 1960 жылдардың басында Гарвард университетінің зерттеушілер тобы жасады. Зерттеушілер өздерінің академиялық жобасының негізі ретінде Б. Ф. Скиннердің психологиялық көзқарасын келтірді. Портативті электрондық белгі «мінез-құлықты күшейтуші таратушы» деп аталды және базалық станция мен жас ересек қылмыскерді сомдаған ерікті арасында екі бағытта деректерді жібере алатын болды. Жас қылмыскерге оң кері байланыс беру және оңалтуға көмектесу үшін белгіге хабарламалар жіберілуі тиіс еді. Бұл зерттеу жобасын Ральф Киркланд Швицгебель және оның егіз інісі Роберт Швицгебель (олардың тегі кейінірек Гейбл деп қысқартылды) басқарды. Базалық станцияның негізгі антеннасы Ескі Кембридж баптист шіркеуінің шатырына орнатылды; шіркеу пасторы Гарвард дінтану мектебінің деканы болды. Электрондық таңбалау стратегиясының прототипіне сыншылар күмәнмен қарады. 1966 жылы Гарвард құқық журналы электрондық белгілерді «Швицгебель машинасы» деп қысым жасады, содан кейін прототиптік электрондық таңбалау жобасы ми имплантаттарын пайдаланып, еріктілерге ауызша нұсқаулар жіберді деген миф пайда болды. АҚШ-тың танымал үкіметтік басылымының редакторы, Federal Probation, Ральф Киркланд Швицгебельдің ұсынған қолжазбасын қабылдамады және оған қоса келесідей хат қосты: «Мақалаңыздан менің түйінім, біз шартты түрде босатылғандарды автоматтарға айналдырамыз және болашақта шартты түрде босату офицері телеметрия саласындағы сарапшы болады, ол үлкен компьютері алдында отырып, күндіз-түні қоңыраулар алады және шартты түрде босатылғандарға барлық жағдайларда не істеу керектігін айтады [ ] Біз балаларды тәрбиелеу үшін де электрондық құрылғыларды қолдану туралы ойлануымыз керек пе? Олар дұрыс пен бұрысты айыратын санаға ие болмағандықтан, олар тек «ана» түймесін басып, шешім қабылдау жауапкершілігін оған жүктесе болды». 1973 жылы Лоренс Триб жобаға қатысқандардың электрондық таңбалаудың коммерциялық қолданысын табуға жасаған сәтсіз әрекеттері туралы ақпарат жариялады. АҚШ-та 1970 жылдары жазаны оңалту үрдісі аяқталды, соның ішінде дискрециялық түрде шартты түрде босату да. Қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылғандар түрмеге жіберілді, бұл түрмедегі тұтқындардың санының күрт өсуіне әкелді. Соттар электрондық таңбалаудың әлеуетін көріп, қадағалауға көбірек мән бергендіктен, сотқа дейінгі бақылау жиірек қолданыла бастады. Компьютерлік технологияның жетістіктері қылмыскерлерді бақылауды мүмкін және қолжетімді етті. Афинал, Швицгебельдің прототипі артық зымыранды бақылау жабдықтарынан жасалған еді. Алғашқы электрондық бақылау жабдықтарының жинағы Огайо штатының Акрон қаласындағы Ұлттық психология мұражайында сақталады. 1982 жылы Аризона штатының округтік судьясы Джек Лав Honeywell Information Systems компаниясының бұрынғы сату өкілі Майкл Т. Госс бақылау компаниясын құруға көндірді, ол National Incarceration Monitor and Control Services (NIMCOS) деп аталды. NIMCOS компаниясы бірнеше кредит картасының мөлшеріндегі, білезікке бекітілетін бергіштер жасады. Электрондық білезік 60 секунд сайын радиосигнал жіберіп, электрондық білезіктен ең көп дегенде [қашықтық] қашықтықта орналасқан қабылдағыш алатын болды. Қабылдағышты телефонға қосуға болады, сонда электрондық білезіктен алынған деректер орталық компьютерге жіберіледі. Электрондық белгінің дизайнының мақсаты – үй қамағын бұзу мүмкіндігі туралы хабарлау болды. 1983 жылы судья Джек Лав округтік сотта үш сотталғанға үйге қамау жазасын тағайындады. Үй қамағы сот шешімімен белгіленген жазаның бір бөлігі болды және үйде 30 күн электрондық бақылауда болуды қамтыды. NIMCOS электрондық білезігі осы үш сотталғанға сынақтан өтті, олардың екеуі қайтадан қылмыс жасады. Осылайша, үй қамағының мақсаты орындалса да, сотқа дейінгі бақылау арқылы қылмысты азайту мақсатына қол жеткізілмеді.

Терде алкоголь мөлшерін бақылау

Алкогольді бақылау жүйелерінің (AMS) мәліметінше, қазіргі уақытта АҚШ-тың 35 штатында қауіпсіз, үздіріліссіз қашықтықтан алкогольді бақылау (SCRAM) жүйесі қолжетімді. 2021 жылдың 31 наурызында Англияда алкогольге байланысты қылмыстар жасаған кейбір қылмыскерлерге қатысты, алдыңғы жылдың қазан айында Уэльсте сынақтан өткеннен кейін, «асықпайтын белгілер» қолданыла бастады. Бұл жүйе әр 30 минут сайын тердің үлгілерін тексеріп, алкоголь анықталған жағдайда пробация қызметіне хабарлайды.

Медициналық және денсаулық сақтау

Медициналық тәжірибеде электрондық бақылаудың қолданылуы, әсіресе қарттар мен деменциямен ауыратын адамдарды таңбалау мәселесі қырқыстар тудырып, бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Күтім үйлеріндегі қарт адамдарға жас қылмыскерлерді қадағалау үшін қолданылатын электрондық мониторлармен белгі қою мүмкін. Деменциямен ауыратын адамдар үшін электрондық бақылау оларды адасып кетпеу үшін пайдалы болуы мүмкін. Деменциямен ауыратын науқастардың арасында адасу жиілігі 40%-дан асады. Оларды адасып кетпеуіне жәрдемдесетін бірнеше әдістердің ішінде, деменциямен ауыратын адасқандардың 44%-ы бір кезде жабық есіктердің артында ұсталыпты. Басқа шешімдерге тұрақты бақылау, уақытша дабылдарды пайдалану және түрлі дәрілерді қолдану кіреді, бірақ олардың қолайсыз әсерлері болуы мүмкін.

Ата-аналық

Жапониядағы бір компания GPS-ті қосатын формалар мен рюкзактарды жасады. Қайыршылыққа тап болған мектеп оқушылары өз формаларындағы немесе рюкзактарындағы электрондық құрылғыдағы батырманы басып, қауіпсіздік қызметкерін дереу орналасқан жеріне шақыра алады.

Көлік

Қоғамдық көлік құралдары GPS жүйелерімен байланысып, олардың орналасқан жерін қадағалайтын электрондық мониторинг құрылғыларымен жабдықталған. Бағдарлама жасаушылар бұл технологияны мобильді қосымшаларға біріктірді. Енді жолаушылар дәл қоғамдық көлік кестелерін алуға мүмкіндік алады.

Тиімділігі

Буылтық білезіктерді немесе басқа да электрондық бақылау құрылғыларын қолдану зерттеулерде тиімді екені дәлелденді және қылмыстың алдын алуға мүмкіндік береді. Электрондық бақылаудың тиімді болуы үшін бірнеше фактор қажет: қылмыскерлерді дұрыс іріктеу, сенімді және лайықты технология, тегтерді жылдам орнату, бұзушылықтарға жедел ден қою және қылмыстық-процестік жүйе мен мердігерлер арасындағы байланыс. Квакерлер кеңесінің пікірінше, электрондық бақылау тиімді болу үшін, қылмыстық карьераны тоқтатуға көмектесуі керек. Англия мен Уэльстегі Ұлттық аудит кеңсесі электрондық бақылаудағы қылмыскерлер мен олардың отбасы мүшелерінің тәжірибесін зерттеу үшін сауалнама жүргізді. Сауалнамаға қатысушылардың көпшілігі электрондық бақылаудың айыппұлдан гөрі тиімді жазалау шарасы екенін, ал жалпы алғанда, қоғамдық жұмыстан да тиімдірек екенін айтты. Сұхбат берген бір қылмыскер: "[Түрмеде] басқа қылмыстар туралы көбірек білесің, менің ойымша, ол сені басқа қылмыстар жасауға итермелейді, себебі басқа адамдардың әңгімелерін тыңдайсың", - деді. 2006 жылы Кэти Пэдгет, Уильям Бэйлс және Томас Блумберг 1998 жылдан 2002 жылға дейін Флорида штатында үй қамауына алынған 75 661 қылмыскерді зерттеді. Нәтижелер көрсеткендей, электрондық тег киген қылмыскерлердің қашу қаупі 91,2 пайызға төмен, ал жаңа қылмыстар жасау қаупі бақыланбаған қылмыскерлерге қарағанда 94,7 пайызға аз. 1990 жылы АҚШ-та Рональд Корбет және Гэри Т. Маркс Балтимордағы Американдық криминология қоғамының жылдық мәжілісінде электрондық бақылауды сынаған мақала ұсынды. Кейіннен "Justice Quarterly" журналында жарияланған мақалада авторлар «жаңа қадағалау» технологиясын жоғары қауіпсіздікті түрмелердегі ақпарат жинау әдістерімен және этикалық принциптермен ұқсас деп сипаттады, бұл олардың кеңірек қоғамға таралуына мүмкіндік береді. Олар: «Біз «максималды қауіпсіздік қоғамына» қарай жылжып бара жатырмыз, кері емес», - деп атап өтті. Авторлар электрондық бақылау құрылғыларының деректерді жинау мүмкіндігін мойындап, «географиялық аймақтардан, ұйымдардан және уақыт кезеңдерінен алынған әртүрлі деректерді оңай біріктіріп, талдауға болады» деді. Жүйені жақсартуға жұмыс істеген кеңесші Джордж Дрейк: «Көп жағдайда агенттік электрондық бақылау жабдығына бюджет бөлгенде, ол тек құрылғыларға ғана бөлінеді» деді. Ол бұл жағдайды «үй салмақ үшін балға сатып алуға» теңеді. Бұл жай ғана құрал, оны пайдалану және бағдарламаны жүзеге асыру үшін маман қажет». Дрейк егер шенеуніктер ескертулерге қалай жауап беру туралы қатаң ережелерді әзірлемесе және ескертулердің қалай туындайтынын басқармаса, бағдарламалардың бақылаудан шығуы мүмкін екенін ескертті: «Мен агенттіктердің көптеген ескертулерге тап болып, олармен күресе алмайтынын көріп отырмын», - деді Дрейк. «Олар өздерінсіз қалғандай сезініп, олармен жете алмайтындарын түсінеді». Колорадо штатында Колорадоның түзеу департаментінен ашық деректерді сұрату арқылы алынған ескертулер мен оқиғалар туралы деректерді, сол деректерде тіркелген шартты түрде босатылғандардың есімдерін түрмедегі тұтқындалу туралы деректермен салыстыру арқылы зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде 212 күзетшіге электрондық бақылау құрылғылары арқылы жіберілген 90 000-ға жуық ескерту мен хабарламаға жауап беру міндеті жүктелгені анықталды. Линдсей Лохан міндетті түрде сотқа келмеді, оның тұтқындалуына ордер шығарылды. Сот Лоханға алкогольді бақылауға арналған электрондық құрылғыны, алкоголь ішкен жағдайда билік органдарына хабарлайтын SCRAM білезігін киюді бұйырды. Американың әділетінен қашып жүрген әлемдегі ең танымал адамдардың бірі Роман Полански 2009 жылы Швейцарияда тұтқындалды. Оның босатылу шарттарына 4,5 миллион доллар көлемінде кепілдік төлеу, Гштадтағы шаңғы курортындағы шалесінде үй қамауында болу кірді, ал 67 күн Цюрихтегі уақытша ұстау орталығында өткізгеннен кейін босатылды. 50 миллиард долларлық алаяқтық ісі бойынша айыпталған қаржыгер Бернард Мэдоффқа сот алдында үй қамауында болу, электрондық бақылау және 10 миллион доллар көлемінде кепілдік төлеу туралы бұйрық берілді. Оның 7 миллион долларлық Манхэттендегі пәтері және оның әйеліне тиесілі Монток (Нью-Йорк штаты) және Палм-Бич (Флорида штаты) қалаларындағы үйлері кепілдік ретінде пайдаланылды. 1992 жылы американдық рэпер және продюсер Dr. Dre (Andre Young) продюсер Деймон Томасты ұрып-салып, кейін полицияға қарсылық көрсеткені үшін кінәлі деп танылды, нәтижесінде үй қамауында болып, полиция бақылайтын буылтық білезік киді.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Австралия мен Жаңа Зеландияда қолданыстағы заңдар кепілдік мерзімінде, соттан кейінгі сынақ немесе шартты түрде босату кезінде электрондық бақылауды пайдалануға рұқсат береді. Бірақ, Австралиядағы 2004 жылғы түзету саласының стандартты нұсқауларына сәйкес, бақылау қайта қылмыс жасау қаупіне пропорционалды болуы керек. Сондай-ақ, қылмыскерді бақылау, үй-жайда тұратын басқа адамдарға ең аз бөгделдік келтіруі тиіс. Адамды электрондық таңбалау Австралиядағы әртүрлі электрондық бақылау жүйелерінің бір бөлігі болып табылады. Австралияда "қозғалысқа шектеулер" деп аталатын түзету мекемелерінің статистикасы жиналады. Оңтүстік Австралияда бақылаушы белгіленген адамның болуы тиіс ғимараттың жанынан өту үшін көлікпен жүруге мүмкіндік беретін мүмкіндік бар. Жаңа Зеландияда қылмыскерлерді электрондық таңбалау 1999 жылы басталды, сол кезде түрмеге қамаудың орнына үй қамауына кесуге болады. 2023 жылдың шілде айының соңына дейін Stuff басылымы 2019 жылдан бері 2230 жасөспірімнің электрондық бақылауға алынғанын хабарлады, бұл туралы түзеу департаменті жариялаған деректерге сілтеме жасады. 13 жастағы балалардың білезік тағып жүргендерінің саны 2019/2020 жылдары бірден 2022/2023 жылдары тоғызға дейін өсті. Электрондық бақылауға алынған жасөспірімдердің басым көпшілігі ер адамдар болды, 2023 жылдың шілдесінде олардың саны 2011-ге жетті.

Бразилия

2010 жылдың тамызында Бразилия қылмыскерлерді GPS арқылы бақылау бойынша келісімшарт жасады, бұл қылмыскерлерді бақылауды бастау және Бразилия үкіметінің мерзімінен бұрын босату бағдарламасын басқаруға мүмкіндік берді.

Оңтүстік Африка

2012 жылдың наурыз айында 150 қылмыскерге қатысты пилоттық жоба ретінде электрондық бақылау басталды, олардың көпшілігі өмір бойына жазасын өтеп жатқан тұтқындар. Бұл жоба Оңтүстік Африканың түрмедегі тұтқындар санын азайту мақсатында іске асырылды. Нәтижесінде, бұл салық төлеушілердің түзеу мекемелеріне жүктемесін де азайтуға мүмкіндік берді. Оңтүстік Африка континенттегі басқа елдерге қарағанда ең көп адамды түрмеге қамауда ұстайды.