Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзбек әншісі және әнші-сазгері (1947–2023)
Uzbek singer and songwriter (1947–2023)
Шерали Жораев (Шерали Джураев; 12 сәуір 1947 – 4 қыркүйек 2023) – өзбек әншісі, әнші-сазгері, ақын, автор және актер. Ол дерлік бес онжылдық бойы өзбек мәдени өміріне зор ықпал еткен тұлға. Оның ең танымал туындыларының көп бөлігі 1980-ші және 1990-шы жылдарға жатады. Оның ең әйгілі әндері: «Бірінші махаббатым», «Инсон қасидаси», «Карвон», «Ошиқлар сардори» және «Оʻзбегим». Бұл әндер Өзбекстан мен көршілес Орталық Азия елдеріндегі қоғамдық шаралар мен тойларда жиі орындалады. Жораевтың өлеңдеріне саяси, әлеуметтік, философиялық және әдеби түрлі ықпалдар енгізілген. Оның кейбір өлеңдері күнделікті өзбек тілінде қолданысқа енген. Жораев әдетте өзінің әндеріне музыка мен сөзді өзі жазса да, Әли Шир Наваи, Бабур, Жами, Руми, Абдулла Орипов және Еркин Вохидовтың өлеңдерінен үзінділерді де пайдаланған. Жораев 1989 жылы түсірілген «Шерали және Ойбарчин» фильмінің сценарийін жазып, басты рөлді өзі сомдады. Ол сонымен қатар «Бола дуньони тебратар» (1988) және «Бір қошқ құйлайки» (2023) атты екі кітаптың авторы. 1990–1995 жылдары Өзбекстан Жоғарғы Ассамблеясының депутаты болды. Жораев ондаған наградалар мен аталымдарға ие болды, соның ішінде Өзбек КСР Халық әртісі (1987) атағын алды. 1991 жылы Алишер Навои атындағы Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. «Фидокорона хизматлари учун» (2018) және «Эл Юрт Хурмати» (2022) ордендерімен марапатталды. 2018 жылы ол көршілес Тәжікстанның Халық әртісі атағын алды, бұл Тәжікстан азаматы емес орындаушы үшін өте сирек кездесетін жағдай. 2002 жылдан бастап Өзбекстан үкіметі Жораевтың өзбек теледидары мен радиосында пайда болуына тыйым салды. Ол елдегі қиын экономикалық жағдай туралы сыни пікірлері үшін үкімет тарапынан жақтырмаушылыққа ұшырады. 2017 жылы президент Ислам Каримов қайтыс болғаннан кейін Жораевқа қатысты ресми емес тыйым алынып, кейіннен ол мемлекеттік телеарналарда жиі көрсетілді.
Sherali Jorayev (, Шерали Джураев; 12 April 1947 – 4 September 2023) was an Uzbek singer, songwriter, poet, author, and actor. He was an influential figure in Uzbek cultural life for nearly five decades. Much of his most celebrated work dates from the 1980s and 1990s. His most famous songs include "Birinchi muhabbatim", "Inson qasidasi", "Karvon", "Oshiqlar sardori", and "Oʻzbegim", which are regularly played at public events and weddings in Uzbekistan and neighboring Central Asian countries. Jorayev's lyrics incorporated a variety of political, social, philosophical, and literary influences. Some of his lyrics have become part of everyday Uzbek vocabulary. While Joʻrayev usually wrote both the music and lyrics to his songs, he also used lines from the poems of Ali Shir Nava'i, Babur, Jami, Rumi, Abdulla Oripov, and Erkin Vohidov in his songs. Joʻrayev wrote the screenplay and played the leading role in the 1989 film Sherali va Oybarchin. He also penned two books, Bola dunyoni tebratar (1988) and Bir qoʻshiq kuylayki (2023). He was a member of the Supreme Assembly of Uzbekistan from 1990 to 1995. Jorayev was awarded dozens of awards and nominations, including the title People's Artist of the Uzbek SSR (1987). In 1991, he received the Alisher Navoiy State Prize. He was also awarded the orders of Fidokorona xizmatlari uchun (2018) and El Yurt Hurmati (2022). In 2018, he became a People's Artist of neighboring Tajikistan, an extremely rare feat for a performer who is not a citizen of Tajikistan. Starting from 2002, Uzbek government authorities banned Jorayev's appearance on Uzbek television and radio. He fell out of favor with the government for his critical remarks about the difficult economic situation in the country. Following the death of President Islam Karimov in 2017, the unofficial ban on Jorayev was lifted and in subsequent years he was regularly featured on state television.
Ерте өмір және білім
Шерали Жораев 1947 жылы сол кездегі Өзбек КСР-і, КСРО-да Асака қаласында дүниеге келген. Оның туған аты Шермат Жораев болған, бірақ өмірінің бір кезеңінде ол ресми түрде атын Шерали деп өзгерткен. Оның нақты туған күні белгісіз. Ол 12 сәуірді, яғни адамның ғарышқа алғашқы рет ұшқан күнін, өзінің туған күні деп таңдаған. Жораев 1976 жылы Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институтын бітірген. 1972 жылдан 1979 жылға дейін Жораев «Шодлик» ән-би ансамблінде жұмыс істеді. 1979 жылдан 1986 жылға дейін ол Әндіжан облыстық филармониясында жұмыс істеді. 1986 жылдан 1996 жылға дейін Өзбек мемлекеттік филармониясында жұмыс істеді.
Sherali Jorayev was born in 1947 in Asaka, then the Uzbek SSR, USSR. His birth name was Shermat Joʻrayev but at some point in his life he officially changed his first name to Sherali. His exact birthday is unknown. He symbolically chose April 12, the date of the first human space flight, to be his birthday. Jorayev graduated from the Uzbekistan State Institute of Arts and Culture in 1976. From 1972 until 1979, Jorayev worked at the Shodlik Song and Dance Ensemble. From 1979 to 1986, he worked at the Andijan Province Philharmonic. From 1986 to 1996, he worked at the Uzbek State Philharmonic.
Музыкалық мансап
Өзінің ұзақ мансабында Жораев 600-ге жуық ән жазды және оларды жазбаға түсірді. Жораев классикалық түркі және парсы поэзиясына қызығушылық танытып, оның ықпалында болды. 2008 жылы ол Румидің шығармаларын тойлау үшін үйінде жиналыстар ұйымдастырды. Оның ең танымал әндері: Бабур өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Бахор аййоми", Абдулла Орипов өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Биринші махаббатым", Эркин Вохидов өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Инсон қасидаси", Усмон Азим өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Карвон", Константин Симонов өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Мені күтгіл", Расул Гамзатов өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Ошиқлар сардори", Эркин Вохидов өлеңінен алынған сөздерге жазылған "Озбегим", Али Шир Наваи өлеңінен алынған сөздерге жазылған "О'xshamas" және тағы да көптеген әндер. Жораев жиі маңызды мемлекеттік мерекелерге және Қырғызстан, Тәжікстан, Ресей сияқты елдерге концерттермен шақырылатын. 2004 жылдың 23 сәуірінде, Елизавета II-нің 78 жылдығына орай, Ұлыбритания елшісі Крейг Мюррей Ташкенттегі резиденциясына мыңнан астам қонақ шақырды. Мерекелік шараларда Жораев, Севара Назархан және камералық оркестр өнер көрсетті. Сонымен қатар, Британдық елшілік Шотландияның Battlefield Band тобының Өзбекстанға гастрольдік сапарына ұйымдастырды, олар Жораевпен бірге резиденцияда үлкен әрі беделді аудитория алдында өнер көрсетті. Жораевтың "Озбегим" әні 2005 жылы World Music Network компаниясы шығарған "Rough Guide to the Music of Central Asia" альбомында жарияланды.
Throughout his long career, Jorayev wrote and recorded close to 600 songs. Joʻrayev was interested in and influenced by classic Turkic and Persian poetry. In 2008, he organized gatherings at his home to celebrate the works of Rumi. His most famous songs include "Bahor ayyomi" (lyrics taken from a Babur poem), "Birinchi muhabbatim" (lyrics taken from an Abdulla Oripov poem), "Inson qasidasi" (lyrics taken from an Erkin Vohidov poem), "Karvon" (lyrics taken from an Usmon Azim poem), "Meni kutgil" (lyrics taken from a Konstantin Simonov poem), "Oshiqlar sardori" (lyrics taken from a Rasul Gamzatov poem), "Oʻzbegim" (lyrics taken from an Erkin Vohidov poem), "Oʻxshamas" (lyrics taken from an Ali Shir Nava'i poem), and many others. Jorayev's was frequently invited to important state celebrations and other countries to perform, including Kyrgyzstan, Tajikistan, and Russia. In honour of Queen Elizabeth II's 78th birthday, British Ambassador Craig Murray welcomed more than a thousand guests to his residence in Tashkent on 23 April 2004. The celebrations featured Jorayev, Sevara Nazarkhan, and a Chamber Orchestra. At the same time, the British Embassy arranged a tour of Uzbekistan by Scotland's Battlefield Band, with whom Joʻrayev performed at the residency before a large and influential audience. Jorayev's song Ozbegim was featured on the 2005 album Rough Guide to the Music of Central Asia which was released by World Music Network.
Басқа жұмыстар
Жораев 1990 жылдан 1995 жылға дейін Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды. 1988 жылы Жораев "Бала дүниені тебріктейді" атты кітап жазды. 2023 жылы, қайтыс болуына бірнеше ай қалғанда, ол өзінің екінші кітабын "Бір ән шырқалық" деп атады. Жораев сонымен қатар сценарий жазды және 1989 жылғы "Шерали және Ойбарчин" фильмінде басты рөлді сомдады.
Jorayev was a member of the Supreme Assembly of Uzbekistan from 1990 to 1995. In 1988, Jorayev wrote a book entitled Bola dunyoni tebratar. In 2023, a few months before his death, he published his second book entitled Bir qoʻshiq kuylayki Joʻrayev also wrote the screenplay and played the leading role in the 1989 film Sherali va Oybarchin.
Цензура
2002 жылы Өзбекстан үкіметі Жораевты "саяси сенімсіздігі" деген сылтаумен өзбек телеарналары мен радиостанцияларында пайда болуына тыйым салды. Өзбекстандағы ауыр экономикалық жағдай туралы сыни пікірлері үшін ол Өзбекстан үкіметінің құрметінен айырылды. Әнші көбінесе бұл тыйым туралы көпшілік алдында айтудан қашқан. 2017 жылы, Ислам Каримов қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Жораев мемлекеттік теледидарда қысқаша көрсетілді. 2023 жылы қайтыс болғанға дейін келесі жылдары ол мемлекеттік теледидарда үнемі көрсетілді.
In 2002 Uzbek government authorities banned Jorayev's appearance on Uzbek television and radio stations because of his "alleged political unreliability". He fell out of favour with the Uzbek government for his critical remarks about the difficult economic situation in the country. The singer generally avoided talking about the ban in public. In 2017, one year after the death of Islam Karimov, Joʻrayev was briefly shown on state television. In subsequent years until his death in 2023 he was regularly featured on state television.
Жеке өмір
Жораев жеке өмірін жұрттан жасырып отырды. Кейбір деректерге сәйкес, ол үш рет үйленген. Аталған дереккөздер әншінің бірінші әйелінен баласы болмағандықтан ажырасқанын мәлімдейді. Сонымен қатар, Жораевтың өзбекстанның Еңбек сіңірген әртісі Зұлхұмор Қодировамен қысқа мерзімге некеде болғаны хабарланды. Бұл қарым-қатынас, әсіресе Қодированың ұлы, әнші Ботир Қодиров Жораевты әкесі деп мәлімдегеннен кейін, көптеп БАҚ-тың назарына ілікті. Жораев Қодировтың өзінің ұлы екенін батыл түрде жоққа шығарды және оны жала жабуда айыптады. 2021 жылдан бері оның денсаулығының нашарлауы туралы әртүрлі болжамдар айтылып жүрді. Президент Шавкат Мирзиёев әншінің қазасына байланысты көңіл айтты.
Jorayev kept his private life away from the public. According to some sources, he was married three times. These sources claim that the singer did not have any children with his first wife and therefore divorced her. Joʻrayev was also reported to have been briefly married to the dancer Zulxumor Qodirova, who later became a Meritorious Artist of Uzbekistan. The relationship received much media scrutiny, especially after Qodirova's son Botir Qodirov, also a singer, claimed Joʻrayev was his father. Joʻrayev vehemently denied having fathered Qodirov and publicly accused him of slander. There had been speculation about his ill health since 2021. President Shavkat Mirziyoyev expressed condolences over the death of the singer.
Марапаттар
Өзінің мансабында Жораев ондаған марапаттар мен номинацияларды алды, оның ішінде Өзбек КСР-інің халық әртісі (1987) атағы. 1991 жылы ол Әлішер Навои атындағы мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Ол сондай-ақ "Фидокорона хизматтары үшін" (2018) және "Ел-жұрт құрметі" (2022) ордендерімен марапатталды. 2018 жылы ол көрші Тажикстанның халық әртісі атанды.
Throughout his career Jorayev received dozens of awards and nominations, including the title People's Artist of the Uzbek SSR (1987). In 1991, he received the Alisher Navoiy State Prize. He was also awarded the orders of Fidokorona xizmatlari uchun (2018) and El Yurt Hurmati (2022). In 2018, he became a People's Artist of neighboring Tajikistan.