Кіріспе
Түрік пианиношысы және композиторы Фазыл Сай (; 1970 жылдың 14 қаңтарында Анкарада туған) – түрік пианиношысы және композиторы.
Fazıl Say (; born 14 January 1970 in Ankara) is a Turkish pianist and composer.
Өмір және мансап
Фазыл Саи 1970 жылы туған. Оның әкесі Ахмет Сәй – жазушы және музыка зерттеушісі. Анасы Гюргун Сәй – фармацевт. Әкесімен аттас әдесі Фазыл Саи – Spartakusbund мүшесі болған. Саи – екі жасында төрт таңбалы сандарды қосып-азайтуды білген дарынды бала. Әкесі оның «Даха Дүн Аннемизин» (Ah! vous dirai-je, maman) әуенін ешқандай оқытусыз, үй жасаған флейтада ойнағанын байқап, әріптесі және отбасылық досы Али Кемал Каядан көмек сұрады. Үш жасында Саи пианист Митхат Фенменнен фортепиано сабақтарын бастады. Саи алғашқы шығармасын – фортепиано сонатасын 1984 жылы, он төрт жасында, туған қаласы Анкара консерваториясының студенті кезінде жазды. Оның дамуының осы кезеңінде «Schwarze Hymnen» (скрипка мен фортепианоға) және гитаралық концерт сияқты бірнеше камералық шығармалар жарық көрді. Кейіннен ол Нью-Йорктегі жас суретшілер байқауында жеңіске жеткен концертінде орындаған туындысын – Насретдин Хожаның төрт биі (1990) – өзінің 1-опусы деп атады. Бұл шығарма оның жеке стилінің ерекшеліктерін көрсетеді: рапсодиялық, фантазиялық құрылым; көбінесе синкопа арқылы қалыптасқан, бірақ би сияқты өзгермелі ырғақ; үздіксіз, қуатты импульс; және Түркия мен көрші елдерінің халық музыкасынан бастау алатын мелодиялық идеялардың байлығы. Осы тұрғыдан алғанда, Фазыл Саи Бела Барток, Джордж Энеску және Гьёрги Лигети сияқты композиторлар дәстүрінде, олар да өз елдерінің бай музыкалық фольклорынан шабыттанған. Ол 1997 жылы жазған «Қара жер» (Op. 8) пианино шығармасымен халықаралық назар аударды, онда Джон Кейдждің дайындалған фортепианоға арналған әдістерін қолданды. Осыдан кейін Саи ірі оркестрлік формаларға көбірек ден қойды. Назим Хикмет пен Метин Алтыоқтың поэзиясынан (және өмірбаяндарынан) шабыт алып, солисттер, хор және оркестр үшін шығармалар жазды, әсіресе «Назим» ораториясы (Op. 9, 2001) Карл Орф сияқты композиторлардың дәстүлін жалғастырды. Қазіргі еуропалық аспаптармен қатар, Саи туған жері Түркияның аспаптарын – кудум, дарбука барабандарын және ней қамыс флейтасын жиі және әдейі пайдаланады. Бұл музыкаға осы жанрдағы басқа шығармалардан ерекше бояу береді. 2007 жылы ол «Гарремдегі 1001 түн» (Op. 25) скрипкалық концертімен халықаралық қызығушылықты тудырды, ол сол аттас аңыздарға негізделген, бірақ гаремдегі жеті әйелдің тағдырына арналған. Патриция Копачинскаяның дүниежүзілік премьерасынан бері бұл шығарма көптеген халықаралық концерт залдарында орындалды. «Инсан инсан» әнінің сөзі алеви ақыны Мухиддин Абдалдың ғасырлар бұрын жазған өлеңінен алынған. Тректі Саи оркестрлеп, Сельва Эрдэнер (сопрано), Бурку Уяр (колоратура сопрано), Гювенч Дагустун (баритон) және Джем Адриан («этностық вокал») орындады. Фазыл Саи «Фенербахче Спор Кулубу» клубының жанкүйері ретінде де танымал. 2023 жылдың қазанында Фазыл Саи Швейцариядағы Бирмингем қаласының симфониялық оркестрімен жоспарланған концерттері Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяхуды «соғыс қылмыстары, геноцид және қырғын үшін сотталуға» шақырғаннан кейін тоқтатылғанын мәлімдеді.
Құдайды қорлау
2012 жылдың сәуір айында Сайы Twitter-де жасаған мәлімдемелеріне байланысты Стамбул прокуратурасының тергеуіне алынды, өзінің атеист екенін жариялағаннан және исламдық жұмақ тұжырымын әжуалайтын хабарламаны қайта жариялағаннан кейін. Содан кейін Саи, туған елінде консервативті исламның күшеюі мен төзбеушіліктің артуына байланысты Түркиядан Жапонияға көшіп кетуді қарастырып жатқанын мәлімдеді. 2012 жылдың 1 маусымында Стамбул соты Саиді "ұлттың бір бөлігі қабылдаған діни құндылықтарды жазатайым түрде қорлау" қылмысымен айыптады, бұл қылмысқа 18 айға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Анатолия ақпарат агенттігінің хабарлауынша, Саи Стамбул сотына ешкімді қорламақ ниеті болмағанын, тек алаңдаушылығын білдіргенін айтты. Сот оның адвокаттарының дереу ақтау туралы өтінішін қабылдамай, істі 18 ақпанға шегерді. "Оның (Саидің Twitter жазбаларын) оқығанда жүрегім ауырды, өзімді ұятты сезіндім", - деді сотқа үш талапкердің бірі Туран Гүміс. 2013 жылдың 15 сәуірінде Саи соттағы жақсы мінез-құлқы үшін 12 айдан 10 айға дейін жазаға кесілді. Жаза тоқтап тұрды, яғни ол келесі бес жыл ішінде бұл қылмысты қайталамаса, еркін жүріп-тұруға рұқсат етілді. Түркияның Жоғарғы сатыдағы апелляциялық соты 2015 жылдың 26 қазанында Саидің Twitter жазбалары ой және сөз еркіндігі шегіне сәйкес келетінін айыптап, үкімді жойды. Өзінің атеист екенін мәлімдегенімен, 2018 жылы анасының жерлеу рәсімінде дұға ететін суреттері пайда болғаннан кейін, ол өзін атеист деп айыптағандарды жоққа шығарып, "Бірден кейін мені сенімсіз деп айыптағандар әйел саудагерлер екені анықталды және олар түрмеге қамалды", - деді.
Құралымдардың хронологиялық тізімі
+Фазыл Сайдың шығармаларының хронологиялық тізіміОпусКомпозицияТүріЖылҚалаФригийлік фортепианоға арналғанБастапқы туындылар1984АнкараФортепианоға сонатаБастапқы туындылар1984АнкараВиолончель мен фортепианоға арналған БалладаБастапқы туындылар1985АнкараФортепианоға арналған прелюдияларБастапқы туындылар1985АнкараФлейта мен фортепианоға арналған прелюдияларБастапқы туындылар1985АнкараГитарға концертБастапқы туындылар1986АнкараФортепианоға арналған сюитаБастапқы туындылар1986АнкараҚара гимндер скрипка мен фортепианоға арналғанБастапқы туындылар1987АнкараФортепианоға арналған 4 пьесаБастапқы туындылар1987ДюссельдорфПаганини джаз 1. нұсқасы (фортепианоға арналған)Фортепиано1988ДюссельдорфЖібек жолы (фортепианоға арналған)Бастапқы туындылар1989ДюссельдорфДебюсси прелюдияларының оркестрленуіОркестрлену1990Дюссельдорф1Насреттин Хожаның билері (фортепианоға арналған)Бастапқы туындылар1990ДюссельдорфФортепиано, скрипка және оркестрге арналған ойларБастапқы туындылар1990ДюссельдорфПаганини джаз 2. нұсқасы (фортепианоға арналған)Фортепиано1990Дюссельдорф3 Ертегі (фортепиано мен камералық оркестрге арналған)Оркестрлік1991ДюссельдорфЕскі Анатолиялық күнделік (фортепианоға арналған)Бастапқы туындылар1991ДюссельдорфФортепианоға арналған мелодияларБастапқы туындылар1992БерлинЛист сонатасының оркестрленуіОркестрлену1992Берлин3Фортепиано мен оркестрге арналған симфониялық концертОркестрлік1993Берлин5aAllaTurca Jazz (Моцарт)Фортепиано1993Берлин2Фантазиялық пьесалар (фортепианоға арналған)Фортепиано1993Берлин4Жібек жолы (фортепиано мен камералық оркестрге арналған)Камералық1994Берлин5bПаганини джаз 3. нұсқасыФортепиано1995Берлин5cМоцарт K 467 каденциясыОркестрлік1995Берлин5d25 ӘнЖыр1995Берлин5ed тонындағы гитарға концертКонцерт1996Жаңа Йорк6Камералық симфонияКамералық1997Жаңа Йорк8Қара жер (фортепианоға арналған)Фортепиано1997Жаңа Йорк7Скрипка мен фортепианоға арналған сонатаКамералық1997Жаңа Йорк5fЖаңа Гюльнахал джаз вариациялары (фортепианоға арналған)Фортепиано1997Жаңа ЙоркФортепианоға арналған соната. Оңтүстік-Шығыстың тыныштығыФортепиано1998Жаңа ЙоркГершвиннің алтылыққа арналған аранжировкаларыФортепиано1999Жаңа ЙоркҰШАҚ НОТТАРЫКітап1999Жаңа ЙоркДүниелік джаз квартетіне арналған пьесаларКамералық2000Жаңа Йорк11Анатолияның тыныштығы (фортепианоға арналған концерт)Концерт2001Жаңа Йорк10Бетховеннің 3-ші нөміріне каденцияФортепиано2001Жаңа Йорк9Назым ОрториосыОратория2001Жаңа Йорк123 Баллада (фортепианоға арналған)Фортепиано2002Стамбул13Метин Алтыокқа ағымОратория2003Стамбул14Рапсодия. Ұзын, тар жолКамералық2004Стамбул15Моцарт KV 537 каденциясыФортепиано2004Стамбул16Эйнштейн туралы ойлар (фортепиано мен оркестрге арналған концерт)Концерт2005Стамбул17Патара балеті (Ней–флейта, сопрано, перкуссия және фортепианоға арналған)Би2005Стамбул18Ultimathule фильміне арналған музыкаКино2005СтамбулDVD / Имаж (Назым Орториосы)Жазу2002Стамбул19Бах Сай Пассакалия (транскрипция)Фортепиано2005Стамбул20Жазғы фантазия ГершвинФортепиано2005Стамбул21Пианист – ЖылқыCinema2006Стамбул22Адам – АдамCinema2006Стамбул23Фенербахче жобасыОркестрлік2007Стамбул24Бах Сай Фантазия g тонында (транскрипция)Фортепиано2007Стамбул25Мың бір түн гаремде (скрипкаға концерт)Концерт2007СтамбулЖалғыздық қасіретіКітап2009Стамбул26Ликия ханшайымы 2 гитараға арналғанКамералық2009Стамбул27АкварельCinema2009Стамбул28Стамбул симфониясыОркестрлік2009СтамбулИмаж (Фенербахче жобасы)DVD2010Стамбул29Струнный квартетКамералық2010Стамбул30Нirvana BurningКонцерт2010Стамбул31Трубаға концертКонцерт2010Стамбул32Екі фортепиано мен перкуссияға арналған вариацияларКамералық2010Стамбул337000 жылдық ұшатын кілемше (7,000 жылдық ұшатын кілемше)Театр2010Стамбул34Клеопатра жеке скрипкаға арналғанКамералық2010Стамбул35Желді аспаптар квинтеті “Алеви әкелері рақы тасталында” (Алеви әкелері рақы тасталында)Камералық2010СтамбулНазым Орториосы 2010 нұсқасыҚысқарту2010СтамбулЖаңа Гюльнахал – Джаз вариацияларыҚысқарту2010СтамбулNirvana BurningФортепианодан үзінді2010СтамбулТруба концертіФортепианодан үзінді2010Стамбул36Кларнетке арналған концерт “Хайям”Концерт2011СтамбулФазыл Сай: Пианист – Композитор – Әлемдік азамат (Юрген Оттен)Кітап2011Стамбул37“4 Ән” – “4 Ән”Жыр2011Стамбул38Симфония No. 2 “Мезопотамия” (Мезопотамия) үлкен оркестрге арналғанОркестрлік2011Стамбул39Хезарфен Ней және оркестрге арналған концертКонцерт2011Стамбул40Сессия2012Стамбул41Челло мен фортепианоға арналған соната – “4 қала” (Dört Şehir)Камералық2012Стамбул42Кларнет пен фортепианоға арналған сонатаКамералық2012Стамбул43Симфония No. 3 “Әлем”Оркестрлік2012Стамбул446 ӘнЖыр2012Стамбул45“Су” фортепиано мен оркестрге арналғанКонцерт2012Стамбул46Триоға арналған ғарышқа секіру (Фортепиано, скрипка, виолончель)Камералық2013Стамбул55Альто саксофон мен фортепианоға арналған сюитаКамералық2014СтамбулПеркуссия мен оркестрге арналған концертКонцерт2018