Кіріспе

Via Panisperna тобы (I ragazzi di Via Panisperna) – Римнің La Sapienza университетінің Корольдік физика институтында Энрико Ферми басшылығымен жұмыс істеген жас итальян ғалымдарының тобына берілген атау. 1934 жылы олар баяу нейтрондарды ашты, бұл кейіннен ядролық реакторды және алғашқы атом бомбасын құруға мүмкіндік берді. Топтың лақап аты институттың мекенжайынан шыққан, ол қала орталығындағы Рионе Монти көшесінде орналасқан, ал көше Сан-Лоренцо-де-Панисперна монастырының атымен аталған. Топтың өзге мүшелері – Эдоардо Амальди, Оскар Д’Агостино, Этторе Майорана, Бруно Понтекорво, Франко Расетти және Эмилио Сегре. Д’Агостино химиямен айналысса, қалғандары физиктер еді.

Топтың өсуі

Физик, министр, сенатор және Орсо Марио Корбино физика институтының директорының жетекшілігімен топ өсті. Корбино Энрико Фермидің қабілеттерін таныды және оны 1926 жылы Италиядағы теориялық физиканың алғашқы үш профессорының біріне тағайындаған комиссияны басқарды. 1929 жылдан бастап Ферми мен Корбино институтты заманауи ғылыми-зерттеу орталығына айналдыруға кірісті. Расетти мен Ферми Пиза университетінде студенттер болып оқыған замандастар еді және Флоренцияда бірге жұмыс істеді. Оларға бірінші болып инженерлік мамандық алған Сегре қосылды. Сегре тауға шығу арқылы Расеттимен танысып, кейін физикаға қызығушылық танытты, олар Комо көліндегі алғашқы Вольта конференциясына бірге қатысты. Амалди оқушы кезінде әкесі – математик арқылы Фермиді білген, ал отбасылары Доломит тауларында бірге серуендеген. Кейін Корбино жас инженер студенті Амальдиді физикаға ауысуға ынталандырды. Майорана да инженерлік мамандық алған, бірақ Сегре оның математикалық қабілетін мойындағаннан кейін физикаға ауысты, соның нәтижесінде Фермимен әңгімелесуге мүмкіндік алды. Д'Агостино химияшы болғандықтан қатысты; ол Джулио Трабаккидің ассистенты болды, олар радиймен қамтамасыз етілгендіктен топ осымен ынтымақтастық етті. Понтекорво 1934 жылы кешірек топқа қосылды; ол аспирант ретінде Расеттимен, отбасылық доспен жұмыс істеу үшін Римге келді.

Зерттеу

Олардың зерттеу зертханасының алғашқы нұсқасы негізінен атомдық және молекулалық спектроскопияға арналған еді; кейін олар атом ядросын тәжірибелік зерттеуге көшті. Зерттеулерге радийден алынған радиоактивті газ радонның шығарған альфа бөлшектерімен бериллийді сәулелендіру арқылы тудырылған нейтрондармен әртүрлі элементтерді бомбалау кірді. Нейтрондар нысана ядроларында реакцияларды тудырып, басқа элементтердің, көбінесе радиоактивті изотоптардың пайда болуына әкелді. Маңызды жаңалық, ішінара кездейсоқ жағдайда табылды – сутегі ядроларымен баяулатылған нейтрондар ядролармен сіңірілуге әлдеқайда бейім. Бес ғалым осы идеяны патенттеді, бұл ядролық қуатты пайдалану үшін өте маңызды болды, бірақ ұзақ күткен қаржылық сыйақы шамалы ғана болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, Этторе Майорана мен Фермидің жұмыстары атом ядросының құрылымын және оның ішіндегі күштерді түсінуге үлкен үлес қосты. 1933 және 1934 жылдары олар бета-ыдыраудың негізгі теориясын жариялады. Нейтрондармен шақырылған радиоактивтілік жөніндегі жұмыс сол кездегіге қарағанда ерекше ынтымақтастық деңгейін қамтыды, ал кейінгі мақалалардың бес авторы болды. Рөлдер қатаң түрде бөлінбеген, бірақ Д'Агостино – химия бойынша маман, Амальди – электроникаға жауапты, ал Сегре сәулеленуге арналған элементтерді алды. Жұмыс атмосферасы достық пен көңілділікке толы болды, бұл бір-біріне қойған лақап есімдерде көрінді. Ферми өзінің қате жібермейтіндігіне байланысты «Иль Папа» (Папа) деп аталды. Оның оң қолы Расетти «Кардинал Викарио» атанды. Бұл шіркеулік иерархияда одан да жоғары, Корбиноның лақап аты «Падретерно» (Құдай) болды, себебі ол керемет түрде қаржы мен лауазымдар табуға қабілетті еді. Майорана өзінің сыншыл мінезі үшін «Иль Гран Инквизитор» (Ұлы инквизитор) деп аталды. Сегренің қатаң бағалайтын мінезі оған аңызға айналған Базилиск сияқты «Базилиско» лақап есімін сыйлады. Амальдинің мейірімді жүзіне байланысты «Fanciulletto» (ұсақ жігіт) деп аталды. Понтекорво «Cucciolo» (көпір) атанды. Ынтымақтастық атмосфераның тағы бір маңызды бөлігі – Фермидің әр күні түстен кейін зерттеулеріне қатысты тақырыптар бойынша шеберлікпен жасайтын импровизациялық лекциялары болды.

Топ тарап кетеді

1935 жылға қарай топ тарап кетті, Ферми мен Амальди ғана бірге жұмыс істей берді: Расетти АҚШ-та бір жыл болды; Сегре Палермода профессорлық қызметке орналасты, Д'Агостино Римде басқа жұмыс істеді, Понтекорво Парижде еді. Майорана 1938 жылы түсініксіз жағдайларда жоғалып кетті. Кейіннен Италияның нәсілдік заңдары одан әрі көші-қонға себеп болды. (Сегре мен Понтекорво, Фермидің әйелі сияқты еврейлер еді.) 1938 жылдың 6 желтоқсанында Ферми отбасымен бірге Нобель сыйлығын алу үшін Римнен Стокгольмге кетті, ал содан кейін АҚШ-қа толығымен көшіп кетті. Д'Агостино мен Амальди Италияда қалды. Соғыстан кейін Ферми мен Сегренің атом бомбасын жасауға қатысуы Расеттимен қарым-қатынаста керішілік тудырған болуы мүмкін, ол қатысудан бас тартқан еді. Сондай-ақ, жаңа жаңалықтар көбінесе құпия сақталғандықтан, бұрынғы әріптестерімен ядролық физика тақырыбын талқылау қиын болды.

БАҚ-та

Кинорежиссер Джанни Амелио олардың тарихын телефильмде көрсетті, ол кейін фильмге айналды – I ragazzi di via Panisperna (1989). Виа Паниспернадағы ғимарат Виминале төбесінде орналасқан және Ішкі істер министрлігінің кешеніне кіреді. Бұл ғимаратта Энрико Ферми атындағы физика зерттеу орталығы мен мұражайын ашу жоспарлануда.