Кіріспе

Сенегабиялық тас шеңберлері немесе Уассу тас шеңберлері – Гамбияда Жанжанбуреден солтүстікке қарай және Сенегалдің орталық бөлігінде орналасқан мегалитикалық тас шеңберлер тобы. Аймаққа кеңінен таралған бұл шеңберлер кейде Васу (Гамбия) және Сине-Салум (Сенегал) шеңберлері деп бөлінеді, бірақ бұл – әдіна ұлттық жіктеу. 1000-нан астам тас шеңберлер мен обалар ұзақ және ені кең аумаққа таралып орналасқан. Сенегабиялық тас шеңберлері – әлемдегі тас шеңберлердің ең ірі шоғырлануы және 1500 жылдан астам уақыт бойы қолданылған кең ауқымды қасиетті ландшафт. Осының нәтижесінде 2006 жылы бұл орындар ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Археологтар мегалитикалық шеңберлердің маңынан қыш сынықтары, адам жерлеу орындары, сондай-ақ кейбір қабірлік заттар мен металлдар тапты. Олардың ішінде темір білезік және екі сүмбіле бар. Тас ескерткіштердің салынуы мұндай құрылыстарды салуға қажетті еңбектің көлеміне сүйенген дамыған және ұйымдасқан қоғамның болуын көрсетеді. Алайда, кейбіреулер бұл құрылысты Серер халқы салғанын айтады. Бұл гипотезаның себебі – Серер халқының әлі күнге дейін Ваннардағыдай жерлеу үйлерін пайдалануы.

Уассу

Васу Гамбияның Ниани ауданында орналасқан және 11 тас шеңберінен және олармен байланысты алдыңғы тастардан тұрады. Ең биік тас осы аймақта, 2,59 метр биіктікте орналасқан. Мұндағы ескерткіштерді салғандар латерит тастарының қандай жерден алынғанын білу үшін жергілікті геология туралы терең білімге ие болған. Олар осы тастарды жарып немесе бұзусыз шығару үшін де жоғары техникалық шеберлікке ие болуы керек. Бұл мегалитикалық шеңберлердегі соңғы қазба жұмыстары 1964 және 1965 жылдары Эванс және Озанн басқарған ағылшын-гамбиялық экспедицияға дейін жетеді. Табылған жерлеулер ескерткіштердің 927 және 1305 жылдар аралығында салынғанын анықтауға мүмкіндік берді.

Ванар

Ванар ауданы Сенегалдың Кафрин ауданында орналасқан және 21 тас шеңберден және бір қос шеңберден тұрады. Ванарда табылған ескерткіштердің барлығы жерлеу орындарын көрсетеді, археологтардың пікірінше. Зерттеушілер бұл жердің алдымен жерлеу орны болғанын, ал тастар кейіннен діни мақсаттар үшін қосылғанын анықтады. Бұл аймақтың құрылысы біздің заманымыздың VII-XV ғасырлары аралығында болған деп саналады. 2008 жылы Ванардағы қос шеңберде қазба жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде екі түрлі жерлеу анықталды:

Ванарда екі түрлі тас табылды: цилиндр пішіндес, биік және жіңішке тастар; сондай-ақ, қысқа, кеңірек, трапеция пішіндес тастар. Жердің әртүрлі қабаттарында шашырап жатқан қыш ыдыстардың сынықтары да табылды. Қыш ыдыстар табылған белгілі бір қабаттар құрғақ тас құлағаннан кейін, бірақ монолиттердің құлауына дейін пайда болғанын көрсетеді. Яғни, қыш ыдыстар монолиттер толық немесе ішінара тасталғаннан кейін осы ескерткішке қойылған болуы мүмкін. Жалпы, бұл қос шеңбердің қирауы бір кездегі күрт құлдыраудың орнына, уақыт өте келе баяу ыдырау болды.

Сине Ньягене

Сине Нгайен – төрт аймақтың ең үлкені, онда 52 тас шеңбер, бір қос шеңбер және 1102 өрнектелген тас бар. Бұл жерде табылған жекелеген жерлеулер, тас шеңберлер салынар алдында жасалған деген пікір қалыптасқан. 2002 жылы Петит Бао Болонг арнасының саласына экспедиция ұйымдастырылды, ол Сине Нгайен археологиялық жобасы (SNAP) деп аталды. Топ ескерткіштерге жақын темір балқыту орындары мен тас карьерлерін тапты. Дәлелдер жерлеулер бірінші болып жасалғанын, ал тастар кейіннен, қабірлер үшін ғана орнатылғанын көрсетеді. Көбінесе тас шеңберлердің шығыс жағына алдыңғы тастар қойылған.

Бірінші цикл

Бірінші циклдің материалдары жер бетінен шамамен 1,6-2,0 метр тереңдікте орналасқан және 700-800 жылдары аралығында дауланған. Бұл циклдің маңызды жадысы – адам қаңқаларының жиынтығы түріндегі екіншілік жерлеу орны бар, сопақ пішінді үлкен шұңқыр болды. Қалдықтармен бірге бес темір найза ұшы және мыс білезік табылды. Шұңқыр толтырылып, үстіне төбе жабылды, одан кейін латерит тастары шашыратылды. Зерттеушілердің пікірінше, тас шеңбері бастапқы жерлеуден кейін салынған, ал алдына екі ірі тас қосылған.

Екінші цикл

Екінші цикл үшін талдаған қабаттар жер бетінен шамамен 1,0-1,6 метр тереңдікте орналасқан және 800-900 жылдары аралығында жасалған. Осы қабатта тағы бір сопақ пішіндес жерлеу шұңқыры табылды. Бұл жерлеу аймағы негізінен ұзын сүйектер мен бас сүйектерінен тұратын, мұқият іріктелген адам сүйектерінен құралған, олар жеке-жеке жерленген. Бұл жерлеулер екіншілік жерлеулермен де байланысты болды. Барлығы он бас сүйек, отыз ұзын сүйек және бір темір найза ұшы табылған.

Үшінші цикл

Үшінші цикл жер бетінен 0,5 және 1,0 метр тереңдіктегі материалды қамтиды және 900–1000 жылдар аралығында датирленеді. Осы кезеңде монолиттердің ішкі шеңбері салынған деген болжам бар. Бұл қабатта құрбандыққа арналған үстел ретінде пайдаланылған болуы мүмкін латерит плитасы да табылды. Осы уақыт аралығында ескерткіш таңдаулы жерлеу орнынан кең ауқымды рәсімдік орынға, содан кейін "халыққа арналған ескерткішке" айналды. Бұл циклде жерлеуден құрбандық шалуға көшу байқалды.

Төртінші цикл

Бұл цикл жер бетінен шамамен 0,5 метр тереңдікке дейінгі материалды қамтиды және 1235-1427 жылдар аралығымен мерзімделген. Осы кезеңде ескерткіштің пайдалану деңгейі төмен болған сияқты, ал осы қабаттан табылған кейбір заттар кездейсоқ түрде қайта орналасқан болуы мүмкін.