Кіріспе
Құрылыс барысында қаланған бірінші тас
Негіз тасы (немесе іргетас, орналастыру тасы) – тас қалау негізін салу кезінде орнатылатын алғашқы тас. Барлық басқа тастар осы тасқа қатысты орналастырылады, осылайша бүкіл құрылыстың орны анықталады. Уақыт өте келе, негіз тасы ғимараттың сыртындағы көрнекті жерге орнатылған салтанатты тасқа немесе оның көшірмесіне айналды. Тасқа жазылған жазуда ғимараттың салыныс мерзімі, сәулетшінің, құрылысшының және басқа да маңызды тұлғалардың есімдері көрсетіледі. Негіз тасын салу рәсімі – шығыс сәулетінің маңызды мәдени бөлігі және киелі сәулет өнерінде метафоралық мағынада қолданылады. Кейбір негіз тастарда белгілі бір ғимарат салынған кездің естелік капсулалары немесе соған арналған өрнектер болады.
Тарих
Бұл рәсімде әдетте астық, шарап және май сияқты құрбандықтар тастың үстіне немесе астына қойылатын. Бұл – елдің өнімдері мен халқының, сондай-ақ олардың күнкөрісін бейнелейтін символдық заттар еді. Бұл, өз кезегінде, одан да көне замандағы негізге жан немесе мал құрбандығын шалу салтынан туындаған. Фрейзер (2006: 106–107 бб.) 1890 жылғы «Алтын бұта» еңбегінде түрлі игілік құрбандықтары мен көлеңке сияқты нәрселерді алмастыруды сипаттап, былай дейді:
Көлеңке мен өмір немесе жан арасындағы теңдік, мүмкін, Оңтүстік-Шығыс Еуропада осы күнге дейін сақталған кейбір әдет-ғұрыптарда ең анық көрінеді. Қазіргі Грекияда жаңа ғимараттың іргетасын қалау кезінде әдет бойынша әтеш, қошқар немесе қозы сойылып, оның қаны іргетасқа төгіліп, содан кейін жануар іргетастың астына жерленеді. Бұл құрбандықтың мақсаты – ғимаратқа күш пен тұрақтылық сыйлау. Бірақ кейде құрылысшы жануарды өлтірудің орнына, адамды іргетасқа шақырып, оның денесінің өлшемдерін немесе бір бөлігін, немесе көлеңкесін жасырын түрде өлшеп, өлшемді іргетастың астына жерлейді; немесе іргетасты адамның көлеңкесіне қояды. Осылай істеген адамның бір жыл ішінде қайтыс болатынына сенімді. Трансильвания румындары осылай қоршалған адамның қырық күн ішінде өлетініне сенеді; сондықтан салынып жатқан ғимараттың жанынан өтетін адамдар «Көлеңкеңді алудан сақ бол!» деген ескертуді ести алады. Бұрын көлеңке саудагерлері болған, олар сәулетшілерге қабырғаларын нығайту үшін қажетті көлеңкелерді ұсынумен айналысқан. Мұндай жағдайларда көлеңке өлшемі көлеңкеге тең деп есептеледі, ал оны жерлеу – адамның өмірін немесе жанын жерлеумен бірдей, осылайша одан айырылған адамның өлуіне себеп болады. Осылайша, бұл әдет – ескі дәстүрдің орнына қойылған, ол – тірі адамды қабырғаға қамап қою немесе оны жаңа ғимараттың іргетасы астына басып, құрылысқа күш пен беріктік беру үшін, немесе ашулы рухтың орынды қорғап, жаулардың кіруіне жол бермеу үшін жасалған. Ежелгі жапон аңыздарында Хитобашира (人柱, «адам бағанасы») туралы айтылады, онда құрылыстарды апаттардан немесе жау шабуылдарынан сақтау үшін қыздар тірідей жерленген.
Nowhere, perhaps, does the equivalence of the shadow to the life or soul come out more clearly than in some customs practised to this day in South eastern Europe. In modern Greece, when the foundation of a new building is being laid, it is the custom to kill a cock, a ram, or a lamb, and to let its blood flow on the foundation stone, under which the animal is afterwards buried. The object of the sacrifice is to give strength and stability to the building. But sometimes, instead of killing an animal, the builder entices a man to the foundation stone, secretly measures his body, or a part of it, or his shadow, and buries the measure under the foundation stone; or he lays the foundation stone upon the man's shadow. It is believed that the man will die within the year. The Roumanians of Transylvania think that he whose shadow is thus immured will die within forty days; so persons passing by a building which is in course of erection may hear a warning cry, Beware lest they take thy shadow! Not long ago there were still shadow traders whose business it was to provide architects with the shadows necessary for securing their walls. In these cases the measure of the shadow is looked on as equivalent to the shadow itself, and to bury it is to bury the life or soul of the man, who, deprived of it, must die. Thus the custom is a substitute for the old practice of immuring a living person in the walls, or crushing him under the foundation stone of a new building, in order to give strength and durability to the structure, or more definitely in order that the angry ghost may haunt the place and guard it against the intrusion of enemies. Ancient Japanese legends talk about Hitobashira (人柱, "human pillar"), in which maidens were buried alive at the base or near some constructions as a prayer to ensure the buildings against disasters or enemy attacks.
Фримасондық
Тарихи тұрғыдан алғанда, масондар кейде маңызды ғимараттардың бұрыштық тасын салу рәсімін орындады. Бұл рәсімді 1865 жылғы 13 қаңтарда "Корк Экзаменатор" газеті былай деп сипаттады: Мюнстер провинциясының орынбасар бас ұстасы алтын шаршы мен деңгейді тасқа қолданып, былай деді: «Мистер епископ, тас тексерілді және ‘жақсы жұмыс және тура жұмыс’ екені анықталды, сондай-ақ осы қасиетті храмның іргетасы ретінде салынуға лайық». Осыдан кейін епископ Грег, күміс шебері және зергер Джон Хоуксворт арнайы жасаған шүберекпен тасқа цемент жақты. Содан кейін тасқа үш рет соққы беріп, тас «тиісті және шын мәнінде» салынғанын жариялады. Мюнстер провинциясының орынбасар бас ұстасы епископ Грег оны «тиісті және шындыққа сай» деп жариялағаннан кейін тасқа астық, май және шарап құйды. Содан кейін Мюнстердегі масондық орденнің провинциялық бас капелланы келесі дұғаны оқыды: «Әлемнің Ұлы Архитекторы бізге осы жұмысты сәтті аяқтауға мүмкіндік берсін. Ол жұмысшыларды қауіп-қатер мен жазадан сақтап, құрылысты бұзылудан ұзақ сақтасын; және бізге қажетті нәрсені, азық-түлік астығын, жаңарту шарабын және қуаныш майын берсін, Әмин. Осылай болсын». Хор мен қауымнан жүзінші псалм шырқалды. Масондыққа жаңа кірген (Кіріктірілген шәкірт) Ложаның солтүстік-шығыс бұрышына символдық іргетас ретінде орналастырылады. Бұл солтүстіктің қараңғылықпен, ал шығыстың жарықпен байланысты екенін білдіруі тиіс.
The Deputy Provincial Grand Master of Munster, applying the golden square and level to the stone said ; " My Lord Bishop, the stone has been proved and found to be 'fair work and square work' and fit to be laid as the foundation stone of this Holy Temple".' After this, Bishop Gregg spread cement over the stone with a trowel specially made for the occasion by John Hawkesworth, a silversmith and a jeweller. He then gave the stone three knocks with a mallet and declared the stone to be 'duly and truly laid'. The Deputy Provincial Grand Master of Munster poured offerings of corn, oil and wine over the stone after Bishop Gregg had declared it to be 'duly and truly laid'. The Provincial Grand Chaplain of the Masonic Order in Munster then read out the following prayer: 'May the Great Architect of the universe enable us as successfully to carry out and finish this work. May He protect the workmen from danger and accident, and long preserve the structure from decay; and may He grant us all our needed supply, the corn of nourishment, the wine of refreshment, and the oil of joy, Amen. So mote it be.' The choir and congregation then sang the Hundredth Psalm. The initiate (Entered Apprentice) in Freemasonry is placed in the north east corner of the Lodge as a figurative foundation stone. This is intended to signify the unity of the North associated with darkness and the East associated with light.
Қазіргі қолданысы
Көбінесе, ұйымның өкілі немесе жергілікті танымал тұлға немесе қоғамдық лидер ғимараттың іргетасын салтанатты түрде қалау рәсіміне шақырылады, оның аты-жөні, лауазымы және күні тасқа жазылады. Ондай адам әдетте қолын тасқа қойып, немесе оның қаланғанын белгілейді. Көп жағдайда, әсіресе 1970 жылға дейін, арнайы жасалған және өрнектелген қалып қолданылып, тастың астына ерітінді салынар еді. Сол сияқты, тасты орынға қағу үшін арнайы балға да қолданылатын. Іргетасқа көбінесе қуыс жасалады, оған сол күнгі немесе апталық газеттер, сондай-ақ құрылыс кезеңіне тән басқа да заттар салынған уақыт капсуласы салынады: сол жылғы монеталар да қуысқа немесе уақыт капсуласына орналастырылуы мүмкін.
Діндарлық
Бұрыш тасын (грекше: Άκρογωνιεîς, латынша: Primarii Lapidis) кейде "негізгі тас" деп атайды, және ол елші Пауыл "бұрыш тасы" деп атаған Мәсіхтің символы болып табылады, сондай-ақ ол "Шіркеудің Басты Бұрыш Тасы" (Ефестіктерге 2:20) болып табылады. Басты немесе бұрыш тас екі қабырғаның үстіне қойылады, оларды бірге ұстап тұрады және ғимараттың құлауына бөгет жасайды. Көне шіркеулердің көпшілігі қаланған тасқа әулиелердің, әсіресе шейіттердің қабірлерін қояды.
Батыс Рим-католик шіркеулері
Рим-католик шіркеуінің Ватикан II-ге дейінгі рәсімі бойынша: Жаңа шіркеудің құрылысын бастамас бұрын, ғимараттың іргетасы нақты белгіленеді және алтарь қайда тұратынын көрсету үшін ағаш айқыш орнатылады. Дайындықтар аяқталғаннан кейін, епископ немесе ол осы мақсатта тағайындаған діни қызметкер қасиетті суды бата береді және оны бірінші орнатылған айқышқа, содан кейін іргетастың өзіне шашыратады. Одан кейін ол әр жағына пышақпен айқыштарды ойып, мына дұғаны оқиды: «Уа, Раббым, осы тас жаратылысын (creaturam istam lapidis) жарылқап, Сенің қасиетті атыңмен шақырып, осы шіркеуді салуға таза ниетпен көмектесетін барлық адамдардың денесі сау болсын және жандары шипа тапсын. Иса Мәсіх арқылы, Әмин». Осыдан кейін, Киелілердің Литаниясы оқылады, содан кейін антифон және 126-шы Забур (Еврей санағы бойынша 127-ші Забур (KJV)), ол сәйкесінше «Егер Раб үй салса ғана, оны салғандардың еңбегі зая болмайды» деген тармақпен басталады. Содан кейін тас орындыққа түсіріліп, тағы да дұға оқылып, қасиетті сумен шашырылады. Әрі қарай антифондар мен забурлар оқылады, ал епископ іргетасты үш бөлікке бөліп, әр бөлігін арнайы дұғамен аяқтап, су шашып бата береді. Соңында «Veni Creator Spiritus» әні орындалады және екі қысқа дұға оқылады. Содан кейін епископ, қажет деп тапса, отырып, жаңа шіркеудің құрылысына, жабдықталуына және күтіміне үлес қосуға адамдарды шақырады, содан кейін оларды батасымен және кешірім жариялаумен жібереді.
Шығыс шіркеулері
Шығыс православие шіркеуінде жаңа шіркеудің құрылысын бастамас бұрын, епископтың батасын алу қажет, ал батасыз осылай істеуге батылданған кез келген дін қызметкері қызметтен алынуы мүмкін. "Шіркеу негізін қалау рәсімі" (яғни, бұрыштық тасты қалау) шіркеудің ағаштан немесе тастан салынуына байланысты сәл өзгеше болады. Тіпті шіркеу ағаштан салынса да, оның басты іргетасы тастан жасалуы керек. Бұрыштық тас – айқышпен ойылған қатты тас текше. Айқыштың астында мына сөздер жазылады: Әке, Ұл және Киелі Рух атымен, бұл шіркеу (жаңа шіркеудің қасиетті қамқоршысының аты осы жерге қосылады) құрметіне және естелігіне, (билеушінің аты осы жерге қосылады) билігінде, (епископтың аты осы жерге қосылады) епископтығында, Әлем жылында (Anno Mundi) және Құдай Сөзінің денеге келуінен бастап (Anno Domini). Тастың жоғарғы жағында айқыш пішіндес ойық жасалады, оған қасиетті дереліктер салынуы мүмкін. Дереліктер міндетті емес, бірақ әдетте бұрыштық тасқа салынады. Егер тасқа дереліктер салынбаса, жазуды жоюға болады, бірақ айқышты емес. Жаңа шіркеудің іргесі қазылып, барлық дайындықтар аяқталғаннан кейін, епископ (немесе оның орынбасары) және басқа дін қызметкерлері киімдерін киіп, құрылыс алаңына процессиямен келеді. Қызмет молебенмен және қасиетті судың батасымен басталады. Содан кейін қасиетті үстел (алтарь) орналасатын жерге айқыш орнатылады, ал бұрыштық тас киеленеді және орнына қойылады.
In the Name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit, this church is founded, in honour and memory of (here the name of the patron saint of the new church is inserted); in the rule of (here the name of the ruler is inserted); in the episcopacy of (here the name of the bishop is inserted); in the Year of the World (Anno Mundi), and from the Birth in the flesh of God the Word (Anno Domini). In the top of the stone a cross shaped space is hollowed out into which relics may be placed. Relics are not required, but they are normally placed in the cornerstone. If no relics are inserted in the stone, the inscription may be omitted, but not the cross. After the foundations for the new church have been dug and all preparations finished, the bishop (or his deputy) with the other clergy vest and form a crucession to the building site. The service begins with a moleben and the blessing of holy water. Then a cross is erected in the place where the Holy Table (altar) will stand, and the cornerstone is consecrated and set in place.