Кіріспе
Эксперименталды экономика ойыны
Қоғамдық игіліктер ойыны – эксперименталды экономиканың негізгі стандарты. Негізгі ойында қатысушылар өздерінің жекелеген жетондарының қаншасын құпия түрде жалпыға ортақ қоржынға салатынын таңдайды. Осы қоржынға салынған жетондар белгілі бір коэффициентке көбейтіледі (бірден артық, бірақ ойыншылар санынан кем, N), ал осы "қоғамдық игілік" сыйлықтары ойыншылар арасында тең бөліседі. Әрбір қатысушы өзі салған жетондарынан қалғанын өзінде сақтайды.
Кіріспе
Қоғамдық игіліктер ойыны эксперименталды экономикадағы маңызды құралдардың бірі болып табылады. Эксперименттің мәні – ынталандырулар және пайдасыз жүріс мәселесі. Қоғамдық игіліктер ойындары ортақ қорға үлес қосып жатқандардың есесінен пайда көретін адамдардың қылықтарын зерттейді. Бұл ойын мінез-құлық экономикасын және ойыншылардың іс-әрекеттерін талдайды. Осы процесте ойыншылардың шешімдерін түсіну үшін мінез-құлық экономикасы қолданылады. Сонымен қатар, экологиялық, басқару және әлеуметтік экономика салаларында кең қолданылысы бар пайдасыз жүріс мәселесі де қарастырылады. Қоғамдық игіліктер ойындары адамның мінез-құлқындағы ынталандырулардың қандай рөл атқаратынын түсінуге көмектеседі. Олар мінез-құлық экономикасынан туындайды және қоғамдық мәселелерді шешуде кеңінен қолданылады. Мысалдарға экологиялық саясат, құқықтық және әділеттік мәселелері, сондай-ақ жұмыс орындары мен ұйымдық құрылымдар жатады.
Нәтижелер
Топтың жалпы табысы барлық ойыншылар өздерінің барлық жетондарын ортақ қорға салғанда максималды болады. Дегенмен, осы ойындағы Нэш тепе-теңдігі – барлығының үлес қоспауы; егер эксперимент таза түрде ойын теориясының талдамалық есептемесі болса, онда ол нөлдік үлес қосуға келер еді, себебі кез келген рационалды агент өзгелер не істесе де, нөлдік үлес қосу арқылы ең көп пайда табады. Бұл тек көбейту коэффициенті ойыншылар санынан кем болған жағдайда ғана қолданылады, әйтпесе Нэш тепе-теңдігі – барлық ойыншылардың барлық жетондарын ортақ қорға салуы. Шындығында, Нэш тепе-теңдігі эксперименттерде сирек кездеседі; адамдар көбінесе ортақ қорға бірдеңе салады. Салымның нақты деңгейі кең ауқымда өзгереді (бастапқы қордың 0%-дан 100%-ына дейін). Орташа салым көбінесе көбейту коэффициентіне байланысты болады. Капраро әлеуметтік дилеммаларды шешу үшін жаңа тұжырымдама ұсынды, ол ойыншылардың ынтымақтастықпен әрекет етудің пайдалылығын болжауына және содан кейін олардың ынтымақтастық әрекеттерінің деңгейі болжамға қарай өзгеруіне негізделген. Оның моделі көбейту коэффициенті артқан сайын ынтымақтастық деңгейінің артатынын нақты болжайды. Эксперименттік жобаға байланысты, орташадан төмен үлес қосатындар немесе үлес қоспайтындар «дезертирлер» немесе «тегін пайдаланушылар» деп аталады, ал үлес қосатындар немесе орташадан жоғары үлес қосатындар «ынтымақтастық көрсететіндер» деп аталады. Олар салыстырусыз (PG), салыстырумен, бірақ жеңіске жетуге ынталандырусыз (XPG) немесе жеңіске жетуге ынталандырумен (CPG) жүзеге асырылатын сызықтық қоғамдық игіліктер ойындарын салыстырды. Эксперимент барысында олар бір реттік ойындарда бәсекелестік ынталандырулармен немесе оларсыз ынтымақтастықты арттыратынын, ал шексіз қайталамалы ойындарда ынтымақтастық ынталандырулармен сақталады екенін анықтады. Ынтымақтастық жеңіске (жеңіліске) жауап ретінде төмендейді (артады). Когнитивтік деңгейде топаралық салыстырулар топтық (жеке) мақсаттың маңыздылығын – ортақ мақсатты – және сонымен қатар топқа деген жеке сәйкестікті күшейте (әлсірете) алады. Сәйкесінше, рационалды тұлға команда үшін «ойланып әрекет еткенде», яғни топтың мақсатын барынша арттыратын профильдің бір бөлігі ретінде әрекет еткенде, ынтымақтастық күтіледі. Ақшалай ынталандыруларды топтың табысына байланыстыру топтық мақсаттың маңыздылығын одан әрі күшейтеді, демек, топ ішіндегі ынтымақтастықты арттырады.
Итерацияланған қоғамдық игіліктер ойындары
"Кезекті ойын" типтес қоғамдық игіліктер ойындарында, бір топ қатысушылар негізгі ойынды бірнеше раунд бойы ойнайды. Көбінесе, нәтижесінде қоғамдық үлеске қатысу үлесі төмендейді, бұл қарапайым ойыннан ("Бір реттік" қоғамдық игіліктер ойынынан) байқалады. Сенген қатысушылар, егер барлығы өздерінен көптен бас тартпағанын көрсе, келесі раундта бөлісетін соманы азайтуға бейім. Егер мұндай жағдай қайталаса, сол ғана болады, бірақ төменгі деңгейден, сондықтан жиналған сома тағы да кемиді. Дегенмен, ойын раундтары қайталанғанда жиналған пулге салынған сома сирек нөлге жетеді, себебі "қаржы салғандардың" берік ядросы қалады. Салымның төмендеуіне бір себеп – теңсіздікке наразылық. Кезекті ойындар барысында, ойыншылар бұрынғы раундтардағы серіктестерінің теңсіздікке наразылығын біліп, болашақ сенімдерін осыған негіздей алады. Егер ойыншылар аз салыммен үлкен үлес алса, бөліскендер бұл әділетсіздікке қарсы тұрады (тіпті "тегін пайдаланушылардың" кім екені белгісіз болса да, бұл тек ойын ғана). Бір раундта ештеңе салмайтындар, кейінгі раундтарда да ештеңе салмайды, тіпті басқалары салғанын білгеннен кейін де.
Ашық қоғамдық игіліктер ойындары (шашықтық)
Топ мүшелерінің бұрынғы таңдаулары мен нәтижелері туралы ашықтық, болашақ таңдауларға әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, топтағы адамдар ресми немесе бейресми топ көшбасшыларының ықпалымен сәйкесуге немесе бас тартуға бейімделеді. Ойыншылар өз ниеттерін ашықтық арқылы көрсетеді, бұл "шартты түрде әрекет ететіндерге" көшбасшылықты ұстануға мүмкіндік береді. Егер ойыншылар топтың әрбір мүшесінің жеке нәтижелері туралы хабардар болса, бұл топта ең көп пайда тапқан (ең аз үлес қосқан) ойыншының стратегиясын қабылдауға алып келуі мүмкін. Бұл, ойынның келесі кезеңдерінде ынтымақтастықтың төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Дегенмен, егер топтың әрбір мүшесінің қосқан үлесі жасырылмаса, онда үлес көлемі айтарлықтай жоғары болады. Бұл нәтиже әртүрлі эксперименттік жобаларда тұрақты: екі ойыншымен жүргізілетін "жұптық қайталауларда" (басқа ойыншының үлес деңгейі әрқашан белгілі) немесе эксперимент аяқталғаннан кейінгі тағайындамаларда да осылай байқалады.
Жаза және/немесе сыйақымен қоғамдық игіліктер ойындары
Қоғамдық игіліктер ойынының бір раундынан кейін үлес қоспағандарды жазалау және ең көп үлес қосқандарды марапаттау мүмкіндігі көптеген тәжірибелердің нысаны болды. Алған нәтижелер мызғымасынан, марапаттамау жаза ретінде қарастырылмайды, ал марапаттар жазаның орнын толтыра алмайды. Керісінше, олар ынтымақтастықты күшейту және жоғары табысқа жету құралы ретінде толығымен басқаша қолданылады. Жазалау, тіпті шығынға түсудің қажеттілігі болса да, қолданылады және көптеген тәжірибелерде топтың ынтымақтастығын арттырады. Дегенмен, жазалаудың құны бар болғандықтан, ол кем дегенде бастапқыда (біршама) төменгі табысқа алып келеді. Алайда, ұзақ мерзімде жазалау тиімдірек болып көрінеді, себебі шығындар азаяды. Екінші жағынан, 2007 жылғы зерттеуде тек марапаттар ғана ұзақ мерзімді ынтымақтастықты сақтай алмайтыны анықталды. Сондықтан көптеген зерттеулер жазалау мен марапаттаудың (қорқытуын) үйлестіруге баса назар аударады. Осы үйлесім ынтымақтастық пен табыстың жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. Бұл өзгеріп отыратын топтардағы қайталама ойындар үшін де қолданылады.
Асимметриялық шығындар және/немесе пайда
Зерттеушілер индоваттардың симметриялық, әлсіз асимметриялық, күшті асимметриялық және т.б. болатын әр түрлі сценарийлерде тәжірибелер жүргізді. Нәтиже көрсетіп тұрғандай, күшті асимметриялық топтар қоғамдық игілікке аз үлес қосады. Бұл "өте бай ойыншы кедей ойыншылардың орташа үлесінен айтарлықтай ерекшеленбейтін соманы үлес етуге бейім" деген тұжырыммен интуитивті түрде түсіндірілуі мүмкін. Осыған байланысты, күшті асимметриялық сценарийде кедейлер Гини коэффициентінің жоғарылауына байланысты аз пайда көреді деген қорытынды жасауға болады. "Патшалар мен басшылардың" әсеріне қатысты, әсіресе олардың нәтижеге әсер ететіні және онымен ақталуы мүмкін екендігі туралы басқа зерттеулер де бар.
Табыс өзгерісі
Тегін жүгіруші проблемасын зерттеуді жақсарту үшін ұсынылған қоғамдық игіліктер ойынының бір түрі – мүлікті табыс ретінде табу. Стандартты ойын (белгілі бастапқы мүлікпен) еңбек жұмысының өзгеруіне мүмкіндік бермейді және үш фактор арасындағы шекті алмастыруды қамти алмайды: жеке игіліктер, қоғамдық игіліктер және демалыс. Зерттеушілер агенттің t кезеңінің соңындағы байлығы t+1 кезеңінде оның бастапқы мүлігі ретінде қолданылатын экспериментте, жазалау стратегиясы болмаған жағдайда да, салынған сомалар уақыт өте келе артатынын анықтады.
Қалыптау
Бастапқы бейтарап эксперименттік ортаның әртүрлі ұсынылуы ойыншыларды әртүрлі әрекет етуге итермелейді, себебі олар оны әртүрлі өмірлік жағдайлармен байланыстырады. Мысалы, қоғамдық игілік эксперименті климаттық келіссөздер немесе жеке тұлғаларға жасалған үлестер ретінде ұсынылуы мүмкін. Ассоциациялардың (белгілік шеңбердің) әсері ойыншының осыған ұқсас нақты өмірлік жағдайлардағы тәжірибесіне байланысты. Бұл, әсіресе, ойыншылар басқалардың мінез-құлқы мен күтілімдерін тек өмірлік тәжірибелері арқылы болжай алатын, бір реттік (қайталанбайтын) ойындар үшін маңызды. Сондықтан, бір шеңбер тіпті ұқсас мәдениеттерде де үлестің артуына немесе азаюына себеп болуы мүмкін. Белгілік шеңберлер сенімді, яғни басқа ойыншының мінез-құлқы туралы түсініктерді өзгертеді, ал бұл сенімдер мотивация мен таңдауды қалыптастырады. Сонымен қатар, бір ойын құрылымы әрқашан пайда табу немесе шығынға ұшырау ретінде ұсынылуы мүмкін. Фрейминг эффектісінің нәтижесінде ойыншылар оны пайда немесе шығын ретінде ұсынғанда мүлдем басқаша реакция жасайды. Егер қоғамдық игілік ойындары шығын ретінде ұсынылса, яғни ойыншының жеке үлесі басқа ойыншының табысын кемітсе, үлестер айтарлықтай төмендейді.
Көбейту коэффициенті
Жеке түрде "рационалды емес" салым жасау үшін, банкадағы жетондар ойыншылар санынан кем және 1-ден артық шамаға көбейтілуі керек. Басқа жағдайларда көбейту деңгейі стратегияға көп әсер етпейді, бірақ жоғары коэффициенттер салымның үлесін арттырады. Көптеген ойыншысы бар топта (40) және өте төмен көбейту коэффициентінде (1,03) ойынның бірнеше айналымынан кейін көбі ештеңе салмайды (бірақ кейбіреулері салады). Дегенмен, сол топ мөлшерімен және 1,3 көбейту коэффициентімен банкаға салынған бастапқы қордың орташа деңгейі шамамен 50% құрайды.
Салдары
Ойынның атауы экономистердің "қоғамдық игілік" деп берген анықтамасынан туындаған. Қоғамдық игіліктің бір түрі – құны жоғары, "қол жеткізуге болмайтын" жоба болып табылады, оның құрылысына қанша үлес қоссаңыз да, барлығы одан пайда көреді (өйткені көше шамдары сияқты оны пайдаланудан ешкімді шеттету мүмкін емес). Қоғамдық игіліктерге қатысты экономикалық теорияның бір бөлігі – олар жеткіліксіз мөлшерде ұсынылады ("әлеуметтік оптимал" деңгейінен төмен), себебі жеке адамдардың үлес қосуға жеке мүддесі болмайды ("тегінге отыру" мәселесі). "Қоғамдық игіліктер ойыны" осы сенімді және әлеуметтік мінез-құлыққа қатысты теорияларды сынау үшін жасалған.
Қоғамдық игіліктер ойындағы теңсіздік
Бұрынғы қоғамдық игіліктерге қатысты зерттеулер жеке тұлғалардың жасайтын үлесіне, бастапқы капиталдағы теңсіздіктің әсерін қарастырды. Теңсіздіктің салдарынан кейбір адамдар өз міндеттерін орындаудан жалтартып, ойынға қатысушылардың есесінен пайда көруге тырысады. Бұл ойындағы байлықтың теңдігіне елеулі әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, бастапқы капиталда теңсіздік болған кезде үлестер көбінесе төмендеу келеді. Тағы бір қырынан қарасақ, теңсіздік адамдардың ойынға жасайтын үлесіне де ықпал етеді. Бір зерттеуде бастапқы капитал мен үлестердегі теңсіздік ойында жазалаудың асимметриясын тудыратыны, осы арқылы ойыншылар арасында билік теңсіздігіне әкелетіні көрсетілді. Бұл қазіргі жұмыс ортасында, әсіресе топтық жобаларда міндеттен жалтарту мәселесіне қатысты маңызды қолданысқа ие.
Шырқап жүру
Қоғамдық игіліктер ойынында жауапкершіліктен қашу, ойындағы жазалау механизмі арқылы туындаған билік теңсіздігінен болуы мүмкін. Бұған қоса, қоғамдық игіліктер ойынындағы байлықтың теңсіздігі де ықпал етеді. Сонда, жеке адам жауапкершіліктен қашып, өзінің артық байлығын топ мүшелерінің азырақ байлығын жазалауға пайдалануы мүмкін. Олардың мұндай әрекеттерінің мақсаты – өз байлықтарын арттыру және қабылдаған шешімдерінен үлкен пайда табу. Жауапкершіліктен қашу көптеген жұмыс орындарында кездеседі және басқару экономикасы саласында зерттеледі.
Ойын теориясы
Көптеген қоғамдардағы адамдардың қарапайым қоғамдық игіліктер ойынында қандай да бір үлес қосуы – эмпирикалық факт, бұл ойын теориясы үшін таза жеке мүдде мотивтерімен түсіндіруге қиындық туғызады, алайда "жазалау" немесе "қайталанған" нұсқаларында жақсы түсіндіріледі; себебі ойыншылар басқаларының иррационалды әрекет етуі және үлес қоспағаны үшін жазалауы мүмкін деген болжаммен, үлес қосуға деген мотивацияның бір бөлігі енді "рационалды" болып табылады.
Ұйымдарға өтініштер
Қоғамдық игіліктер ойыны шешімдердегі және ойыншылардың әрекеттеріндегі ынталандырудың қандай рөл атқаратынын зерттейді. Мұның бір қолданылуы – ынталандырулар және жұмысшылардың түрлі жобаларға қалай ден қоятыны. Бұл ынталандырулар институционалдық ынталандыруларға, оның ішінде бонустар мен қаржылық сыйлықтарға дейін кеңейе алады. Мысалы, командалық жобалар үшін жұмыс күшін ынталандыру. Қоғамдық игіліктер ойыны осы жағдайға қатысты, себебі ол қызметкерлердің командалық жобаларға қандай үлес қосуға дайын екенін, егер үлес қосуға ынталандыру болса, талдайды. Осы ынталандырудың нәтижесінде, қоғамдық игіліктер ойыны тиімді үлес қоспаған адамдарға санкциялар қолдануы мүмкін.
Әлеуметтануға қолдану
Осы нәтижелердің әлеуметтанулық түсіндірмесі қоғамдық игіліктер ойындарының «әлеуметтік бағытталған» нәтижелерін түсіндіру үшін топтық біртілдік пен мәдени нормаларға ерекше мән береді.
Рационалды таңдау теориясы
Бұрынғы зерттеулер мінез-құлық экономикасының, әсіресе жеке тұлғалық қасиеттердің, ойыншылардың мінез-құлқына тигізетін әсерін көрсетті. Дегенмен, ойыншылардың шешім қабылдауындағы ұтымдылықтың рөлін зерттейтін зерттеулер өте аз. Рационалды таңдау теориясын қоғамдық игіліктер ойындарына қолдану, ойыншылардың қандай үлес қосуға дайын екенін және олардың мінез-құлқындағы үрдістерді түсінуге көмектеседі. Осы мәселені зерттеген бір зерттеуде рационалдылықтың қоғамдық игіліктер ойынына статистикалық тұрғыдан маңызды әсері бар екені анықталды. Бұдан әрі, зерттеу көрсеткендей, ұтымды ойыншылар қоғамдық игіліктерге көбінесе аз ресурстар бөледі.
Pareto оптималдылығы қоғамдық игіліктер ойындарында
Сызықтық қоғамдық игіліктер ойындарында Нэш тепе-теңдігі орнатылғандықтан, Парето-оптималды үлестіруді жасауға мүмкіндіктер бар. Майкл Пикхардт сызықтық қоғамдық игіліктер ойындарының қолданылуын және олардың Парето-оптималды үлестірумен байланысын зерттеуді бастады. Оның зерттеулері қоғамдық игіліктер ойындарындағы кіші топтардың жалпы көрсеткіштерге қарағанда жоғары оптималды көрсеткіштерге ие болуы ықтимал екенін көрсетті. Бұл тұжырым қоғамдық игіліктерді қамтамасыз ету ойынында Парето-оптималдылықтың қоғамдық игіліктерді ұсынуды түсінудегі маңыздылығын көрсетеді. Осы зерттеулерден алынған қорытындылар командалардың жұмыс орындарындағы жобаларға тигізетін әсерін және олардың тапсырмалардың жалпы талаптарын орындау қабілетін көрсетеді.
Қоғамдық игіліктер ойындарындағы ынталандырулар
Ынталандырулар қоғамдық игіліктер ойынында маңызды рөл атқарады, себебі олар ойыншылардың шешімдері мен әрекеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Ынталандырулардың мысалдары қаржылық, экономикалық және басқа да түрлерін, сондай-ақ жазалау сияқты теріс жауаптарды қамтуы мүмкін. Ұйымдар ұсынатын ынталандырулардың түрі әртүрлі болады. Мысалы, компанияның корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік жобасын қолдауға жасалған қайырымдылықтар. Қоғамдық игіліктер ойынындағы ынталандырулар жеке тұлғаның ынтымақтастыққа бару шешімінің себептерін түсінуге де көмектеседі. Әлеуметтік ынталандырулардың ролін зерттеген бір зерттеуде, қайырымдылық қорларына жасалған сыйлықтар ойыншылар арасындағы ынтымақтастықты арттыратыны көрсетілді. Басқаша қарасақ, теріс ынталандырулар да ойыншылардың мінез-құлқы мен шешімдеріне әсер етеді. Жазалау қоғамдық игіліктер ойынында жиі қолданылатын ынталандыру болғандықтан, ол басқа ойыншылардың ынтымақтастығына әсер етеді. Эрнст Фер және Саймон Гахтер жүргізген зерттеуде, жаза қолданылған жағдайдағы үлестер, жазасыз жасалған үлестерден көбірек болатыны анықталды.