Кіріспе

Ой эксперименті
А + В (В-да 0 $ бар) В (В-да 1 000 000 $ бар) А + В 1 000 $ 1 001 000 $ В 0 $ 1 000 000 $
Философия мен математикада Ньюкомб парадоксы, сондай-ақ Ньюкомб проблемасы деп белгілі, екі ойыншы арасындағы болашақты болжауға қабілетті бірінің қатысуымен жүзеге асырылатын ой эксперименті. Ньюкомб парадоксын Калифорния университетінің Лоренс Ливермор зертханасының қызметкері Уильям Ньюкомб жасаған. Бірақ, ол алғаш рет 1969 жылы Роберт Нозиктің философиялық мақаласында талданды және 1973 жылғы наурыз айында Мартин Гарднердің «Математикалық ойындар» рубрикасында Scientific American журналында жарияланды. Бүгінде бұл шешім қабылдау теориясының философиялық саласында көп талқыланатын мәселе болып табылады.

Ойын теориясының стратегиялары

1969 жылғы мақаласында Нозик: «Дей тұрғанда, не істеу керектігі баршамызға түсінікті де анық. Бірақ адамдар осы мәселені шамамен тең бөліседі, көптегендер қарсы тұрған жартысының ақымақтық екенін ойлайды» деп атап өтті. 2020 жылғы сауалнамада кәсіби философтардың көпшілігі екі қорапты да таңдады (39,0% 31,2% қарсы). Ойын теориясы осы ойын үшін екі стратегияны ұсынады, олар әртүрлі принциптерге негізделген: күтілетін пайда принципі және стратегиялық басымдық принципі. Бұл мәселе парадокс деп аталады, себебі екі талдау да интуитивті түрде логикалық көрінеді, бірақ ойыншының қай таңдауы төлемді барынша арттырады деген сұраққа қарама-қайшы жауап береді. Болжаушының дұрыс болу ықтималдығы белгілі немесе дерлік белгілі болғанда, күтілетін пайданы ескере отырып, ойыншы В қорабын таңдауы керек. Бұл таңдау ойыншының ұтысын статистикалық тұрғыдан барынша арттырады, ойын барысында шамамен $1,000,000 көлемінде ұтып алуға мүмкіндік береді. Басымдық принципі бойынша, ойыншы әрқашан жақсырақ стратегияны таңдауы керек; А және В қорабын таңдау әрқашан В қорабын ғана таңдауға қарағанда $1,000 артық береді. Дегенмен, «әрқашан В-ден $1,000 артық» күтілетін пайдасы ойынның статистикалық төлеміне байланысты; болжаушының болжамы дерлік немесе толық сенімді болғанда, А және В екеуін де таңдау ойыншының ұтысын ойын барысында $1,000 шамасында белгілейді. Дэвид Вулперт пен Грегори Бенфорд парадокстардың проблеманың барлық маңызды егжей-тегжейлері көрсетілмеген кезде туындайтынын және осы жетіспейтін егжей-тегжейлерді толтырудың бірнеше «интуитивті түрде анық» жолы бар екенін атап өтті. Олар Ньюкомб парадоксы жағдайында екі стратегияның қайсысы «көзбен көрінетіндей дұрыс» деген қайшылықтың Ньюкомб проблемасындағы егжей-тегжейлі мәліметтерді толтыру екі түрлі кооперативтік емес ойындарға әкелуі мүмкін екенін, ал әр стратегия бір ойын үшін ақылға қонымды, бірақ екіншісі үшін емес екенін көрсетеді. Содан кейін олар екі ойынның да оңтайлы стратегияларын шығарады, олар болжаушының қатесіздігіне, себеп-салдарлық байланысқа, детерминизмге және еркін ерікке тәуелді емес. Алайда, осы мәселелерді қатесіз болжаушы жағдайында да зерттеуге болады. Осы жағдайда, тек В қорабын таңдау дұрыс болып көрінеді. Бұл талдау $0 және $1,001,000 қайтаратын мүмкіндіктерді елемеуге болатынын көрсетеді, себебі екеуі де болжаушының дұрыс емес болжау жасағанын білдіреді, ал мәселе болжаушының ешқашан қателеспейтінін айтады. Осылайша, таңдау екі қорапты да $1,000-мен алу немесе тек В қорабын $1,000,000-мен алуды білдіреді, сондықтан тек В қорабын алу әрқашан жақсы. Уильям Лэйн Крейг кемелді болжаушылардың (немесе уақыт машиналарын, себебі уақыт машинасы болжау жасау механизмі ретінде қолданылуы мүмкін) бар әлемде ретрокаузалдылық пайда болуы мүмкін екенін ұсынды. Таңдаушының таңдауы болжаушының болжауына себеп болды деуге болады. Кейбіреулер егер уақыт машиналары немесе кемелді болжаушылар болуы мүмкін болса, онда еркін ерік болмайды және таңдаушылар өздерінің тағдырына сай әрекет етеді деген қорытындыға келді. Бірге алғанда, парадокс еркін ерік пен детерминизм үйлеспейтіндігі туралы ежелгі пікірді қайталайды, себебі детерминизм кемелді болжаушылардың болуына мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бұл парадокс баба парадоксымен теңдес болуы мүмкін; парадокс кемелді болжаушыны болжайды, яғни «таңдаушының» таңдау жасауға еркіндігі жоқ, бірақ бір уақытта таңдауды талқылап, шешуге болады деп болжайды. Бұл кейбіреулерге парадокс осы қарама-қайшы болжамдардың артефактісі екенін ұқтырады. Гари Дресчер өзінің «Жақсы және шынайы» кітабында дұрыс шешім – тек В қорабын алу, себебі ол детерминистік ғаламдағы рационалды агент әлеуетті тығыз көшеден өтуді немесе өтпеуді шешуге ұқсас жағдайға жүгінеді. Эндрю Ирвин проблеманың Бресс парадоксына құрылымдық жағынан изоморфты екенін, интуитивті емес, бірақ физикалық жүйелердегі тепе-теңдік нүктелеріне қатысты парадоксальды емес нәтиже екенін айтады. Саймон Берджесс проблеманы екі кезеңге бөлуге болады деп дәлелдейді: болжаушы болжаудың негізі болатын барлық ақпаратты алғанға дейінгі кезең және одан кейінгі кезең. Ойыншы әлі бірінші кезеңде болғанда, олар болжаушының болжамына әсер ете алады, мысалы, тек бір қорапты алуға міндеттеніп. Сондықтан әлі де бірінші кезеңдегі ойыншылар бір ғана жекпе-жекке қатысуы керек. Берджес екінші сатыда жүргендер екі қорапты да алулары керектігін мойындайды. Алайда, ол атап өткендей, барлық практикалық мақсаттарда бұл маңызды емес; шешімдер...

Аң және симуляция

Ньюкомб парадоксы машиналық сана мәселесімен де байланысты болуы мүмкін, әсіресе адам миын толық симуляциялау сол адамның санасын тудырса. Егер болжаушыны, таңдаушыға қандай қорапты таңдау керектігі туралы мәселе туғанда, оның миын симуляциялап болжау жасайтын машина деп қарастырсақ. Егер бұл симуляция таңдаушының санасын тудырса, онда таңдаушы өзінің нақты әлемдегі қораптардың алдында тұр ма, әлде бұл өткенде жасалған виртуалды әлемде ме екенін анықтай алмайды. Сондықтан "виртуалды" таңдаушы болжаушыға "нақты" таңдаушының қандай шешім қабылдайтынын хабарлайды, ал таңдаушы өзі нақты таңдаушы ма, әлде симуляция ма екенін білмейтіндіктен, тек екінші қорапты ғана алуы тиіс.

Фатализм

Ньюкомб парадоксы логикалық фатализммен байланысты, себебі екеуі де болашақтың толыққанды белгілілігін қарастырады. Логикалық фатализмде бұл белгілілік туралы болжам дөңгелек пікірге алып келеді ("болашақтағы оқиғаның орын алуы сөзсіз, демек ол орын алуы сөзсіз"), ал Ньюкомб парадоксы оның ойынына қатысушылардың алдын ала шешілген нәтижеге өзгеріс енгізе алатынын зерделейді.

Ньюкомб проблемасының кеңейтулері

Ньюкомб проблемасына ұқсас немесе оған негізделген көптеген ой-эксперименттер әдебиетте талқыланған.

Мета-Ньюкомб проблемасы

Тағы бір байланысты мәселе – мета Ньюкомб проблемасы. Бұл мәселенің құрылымы түпнұсқалық Ньюкомб проблемасына ұқсас. Дегенмен, бұл жердегі ерекшелік – ойыншы B қорабын толтыруды шешкеннен кейін болжаушы шешім қабылдауы мүмкін, ал ойыншы B қорабының мазмұны толтырылған-толтырылмағанын білмейді. Тағы бір болжаушы бар: «мета-болжаушы», ол бұрын ойыншылар мен болжаушының әрекеттерін дұрыс болжаған және былай болжайды: «Егер сіз екі қорапты да таңдасаңыз, болжаушы сіздің таңдауыңызнан кейін шешім қабылдайды, немесе сіз тек B қорабын таңдасаңыз, болжаушы өз шешімін қабылдаған болады». Осы жағдайда, екі қорапты таңдауға қарсы тұратын адам келесі дилеммаға тап болады: егер ойыншы екі қорапты таңдаса, болжаушы әлі шешім қабылдамаған болады, демек ойыншы үшін B қорабын ғана таңдау тиімдірек болар еді. Бірақ егер ойыншы солай таңдаса, болжаушы бұрыннан-ақ шешім қабылдаған болады, сондықтан ойыншының шешімі болжаушының шешіміне ешқандай әсер етпейді.