Кіріспе
Бәсекелестік – бірнеше тараптың ортақ болуы мүмкін емес бір мақсатқа ұмтылуы. Бәсекелестік – екі немесе одан көп тараптың ортақ мақсатқа таласуы, онда біреудің пайдасы екіншісінің зиянына тең (мұндай жағдайды нөлдік жиынтық ойыны деп атайды). Бәсекелестік организмдер, жеке тұлғалар, экономикалық және әлеуметтік топтар сияқты нысандар арасында туындауы мүмкін. Бәсекелестік кез келген ерекше мақсатқа жету үшін, соның ішінде танылу үшін де болуы мүмкін. Табиғатта бәсекелестік бір ортада бірге тіршілік ететін тірі организмдер арасында кездеседі. Жануарлар су, тамақ, жұптас және басқа да биологиялық ресурстар үшін бәсекелеседі. Адамдар көбінесе тамақ пен жұптас үшін бәсекелеседі, бірақ бұл қажеттіліктері қанағаттандырылғанда байлық, билік, бедел және атақ-даңқ үшін күшті бәсекелестік пайда болады, әсіресе олар тұрақты, қайталанатын немесе өзгермейтін ортада болғанда. Бәсекелестік – нарықтық экономика мен бизнес жүйесінің маңызды ұстанымы, көбінесе бизнес бәсекелестігімен байланысты, себебі компаниялар бірнеше клиенттер үшін кем дегенде бір компаниямен бәсекелеседі. Компания ішіндегі бәсекелестік әдетте компанияның өндіретін немесе жасайтын қызметтердің сапасын жақсарту мақсатымен ынталандырылады. Бәсекелестік көбінесе ынтымақтастыққа қарсы деп есептеледі, алайда нақты өмірде ынтымақтастық пен бәсекелестіктің қосылысы жиі кездеседі. Экономикада философ Р.Г. Коллингвудтың айтуынша, "осы екі қарама-қарсылықтың бірге болуы экономикалық жүйе үшін өте маңызды. Экономикалық іс-әрекеттегі тараптар екі шахмат ойыншысы сияқты бәсекелесіп ынтымақтасады". Мақсаттарға жетудің ең тиімді стратегияларын математиканың ойын теориясы деп аталатын саласы зерттейді. Бәсекелестік психология, социология және антропология сияқты ғылымдарда зерттелген. Мысалы, әлеуметтік психологтар бәсекелестіктің мәнін зерттейді, оның табиғи себептерін және жағдайларын анықтайды. Олар топтық динамиканы да зерттейді, бәсекелестік қалай пайда болатынын және оның салдары қандай болатынын білу үшін. Әлеуметтанушылар бәсекелестіктің қоғамға тигізетін әсерін зерттейді. Антропологтар түрлі мәдениеттердегі бәсекелестіктің тарихын және тарихқа дейінгі кезеңдерін зерттейді. Олар бәсекелестіктің өткендегі әртүрлі мәдени орталарда қалай көрініс тапқанын және уақыт өте келе қалай дамығанын зерттейді.
Competition is a rivalry where two or more parties strive for a common goal which cannot be shared: where one's gain is the other's loss (an example of which is a zero sum game). Competition can arise between entities such as organisms, individuals, economic and social groups, etc. The rivalry can be over attainment of any exclusive goal, including recognition. Competition occurs in nature, between living organisms which co exist in the same environment. Animals compete over water supplies, food, mates, and other biological resources. Humans usually compete for food and mates, though when these needs are met deep rivalries often arise over the pursuit of wealth, power, prestige, and fame when in a static, repetitive, or unchanging environment. Competition is a major tenet of market economies and business, often associated with business competition as companies are in competition with at least one other firm over the same group of customers. Competition inside a company is usually stimulated with the larger purpose of meeting and reaching higher quality of services or improved products that the company may produce or develop. Competition is often considered to be the opposite of cooperation; however, in the real world, mixtures of cooperation and competition are the norm. In economies, as the philosopher R. G. Collingwood argued "the presence of these two opposites together is essential to an economic system. The parties to an economic action co operate in competing, like two chess players". Optimal strategies to achieve goals are studied in the branch of mathematics known as game theory. Competition has been studied in several fields, including psychology, sociology and anthropology. Social psychologists, for instance, study the nature of competition. They investigate the natural urge of competition and its circumstances. They also study group dynamics, to detect how competition emerges and what its effects are. Sociologists, meanwhile, study the effects of competition on society as a whole. Additionally, anthropologists study the history and prehistory of competition in various cultures. They also investigate how competition manifested itself in various cultural settings in the past, and how competition has developed over time.
Биология және экология
Түрлер ішіндегі, арасындағы және бір-бірімен арасындағы бәсеке – биологиядағы, әсіресе экология саласындағы ең маңызды күштердің бірі. Бір түрдің мүшелері арасындағы ("интратипілік") азық-түлік, су, аумақ және күн сәулесі сияқты ресурстар үшін бәсекелестік, популяция ішінде бекітілгенге дейін тіршілік ету мен көбеюге ең қолайлы түрдің жиілігінің артуына әкелуі мүмкін. Дегенмен, ресурстар үшін бәсекелестік бір түрдің мүшелері арасында әртараптандыруға күшті бейімділікті тудырады, нәтижесінде бәсекеге қабілетті және бәсекеге қабілетсіз стратегиялар немесе төмен және жоғары бәсекеге қабілеттілік арасындағы циклдар қатар өмір сүреді. Бір түрдегі үшінші тараптар көбінесе қатал экологиялық жағдайларда түрлердің жойылуына әкелетін жоғары бәсекеге қабілетті стратегияларды жақтайды (эволюциялық өзін-өзі өлтіру). Түрлер арасында да бәсекелестік ("түраралық") кездеседі. Ресурстар шектеулі болғанда, бірнеше түр осы ресурстарға тәуелді болуы мүмкін. Осылайша, әр түр ресурстарға қол жеткізу үшін бір-бірімен бәсекелеседі. Нәтижесінде, ресурстар үшін бәсекеге нашар бейімделген түрлер жойылуы мүмкін, егер олар, мысалы, мінез-құлқының өзгеруі арқылы бейімделмесе. Эволюциялық теорияға сәйкес, ресурстар үшін түрлер ішіндегі және арасындағы бәсекелестік табиғи іріктеуде маңызды рөл атқарады. Ұзақ мерзімді кезеңдерде бәсекелестік экологиялық қоғамдастықтардағы әртүрлілікті бақылайтын маңызды факторлардың бірі болып табылады, бірақ кең ауқымда экологиялық кеңістіктің кеңеюі мен қысқаруы бәсекелестікке қарағанда әлдеқайда маңызды фактор болып табылады. Бұл тірі өсімдіктер қауымдастықтарында асимметриялық бәсекелестік пен бәсекеге қабілеттіліктің басымдығы жиі кездеседі.
Тұтынушылар арасындағы жарыстар сәттілік немесе шеберлік ойындары
Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбританияда жарыстар немесе лотереялар Америка Құрама Штаттарындағы «sweepstakes» деп белгілі нәрсемен бірдей. Австралиядағы тұтынушылар арасындағы жарыстардың дұрыс техникалық атауы – сауданы насихаттау лотереясы немесе лото. Жарысқа немесе сауданы насихаттау лотереясына қатысушылар сыйлық немесе сыйлықтарды жеңу үшін қатысады, сондықтан көптеген қатысушылар шектеулі сыйлықтар үшін бәсекелес болады. Сауданы насихаттау лотереясы немесе жарысы – бұл кәсіпкердің тауарларын немесе қызметтерін насихаттау мақсатымен өткізілетін тегін лотерея. Мысалы, сіз тауар немесе қызмет сатып алып, содан кейін лотереяға қатысуға және жүлде жеңіп алу мүмкіндігіне ие боласыз. Мұндай лотереяны лото, жарыс, байқау, жеребе, немесе сыйлық деп атауға болады. Бұл жарыстар сәттілікке негіделген (көпшілік тарту арқылы) немесе білімділікке негіделген (қатысушының жауабы немесе жұмысы бағаланады) болуы мүмкін, немесе олардың комбинациясы да болуы мүмкін. Жарыстарға қатысуды ұнататын адамдар «комперлер» деп аталады.
Бәсекеге қабілеттілік
Көптеген философтар мен психологтар көптеген тірі организмдерде осы организмді бәсекеге түсуге жетелейтін қасиетті анықтады. Бұл қасиет, бәсекеге қабілеттілік деп аталады, ол тіршілікке бейімделудің жоғары құндылығымен және тірі қалуға ұмтылыспен қатар жүреді. Экономист Ричард Лейард зиянды әсерлері туралы айта келе: "Адамдар өте үлкен қысымда екенін сезінеді. Олардың өмірдегі басты мақсаты басқалардан жақсы болу деп ойлайды. Күні бүгін мектепте жастарға осыны үйретеді. Бұл қоғам үшін жақсы негіз емес", - деді. Дегенмен, басқа зерттеулер, мысалы, Торранс шығармашылық ойлау тестілері, бәсекелестіктің студенттерге тигізетін әсері әр адамның жеке басының белсенділік деңгейіне байланысты екенін көрсетеді. Белсенділігі жоғары студенттер бәсекелестікті қалайды, өздігінен жігерленеді және сәтсіздікке ұшырауға дайын. Белсенділігі төмен әріптестерімен салыстырғанда, олар ересек болғанда икемділікке, бейімделуге және шығармашылыққа бейім.
Автомобильдер аралық
Елдер арасындағы бәсекелестікті анықтау қиын, бірақ ол әлемдік экономикада жақсы байқалады. Елдер көпұлтты корпорациялар үшін ең қолайлы бизнес ортасын жасау үшін бәсекелеседі. Мұндай бәсекелестік осы елдердің болашақ жұмыс күшін даярлау саясатында көрінеді. Мысалы, Сингапур, Жапония және Оңтүстік Корея сияқты Шығыс Азия елдері білім беру саласына бюджеттің үлкен бөлігін жұмсау арқылы, оның ішінде дарынды балаларға арналған білім беру бағдарламаларын енгізу арқылы бәсекеге түседі.
Ойын теориясы
Ойын теориясы – "ақылды, рационалды шешім қабылдаушылар арасындағы қақтығыстар мен ынтымақтастықтың математикалық модельдерін зерттеу". Ойын теориясы негізінен экономика, саясаттану және психология салаларында, сондай-ақ логика, компьютерлік ғылым, биология және покерде қолданылады. Алғашқыда, ол негізінен бір адамның пайдасы екінші тараптың зиянына тең болатын нөлдік қосынды ойындарына қатысты. Ойын теориясы математикалық экономика мен бизнесте өзара әрекеттесетін субъектілердің бәсекелестік мінез-құлқының модельдерін құру үшін қолданылатын маңызды әдіс болып табылады.
Маркс
Карл Маркс "капиталистік жүйе өз мүшелерінің барлығында бәсекелестік пен өзімшілдікті дамытып, нағыз қоғамдық қарым-қатынастардың барлық формаларын түбегейлі түрде құртады" деп мәлімдеді. Ол "бәсекелестік эгоизм мен жекелеушілік атмосферасын" қалыптастырады, жұмыс орындары үшін және қызметкерлер арасындағы бәсекелестік күшейеді; Маркс жұмысшылар арасындағы бәсекелестік компания иелері көрсеткеннен де жоғары екенін айтты. Ол бәсекелестіктің адамдарды бір-бірінен бөліп тастайтынын, ал жұмысшылардың бірігуі мен байланыс құруы бұл мәселені азайтуға көмектеседі, бірақ олар түпкі шешім емес екенін де көрсетті. Оның пікірінше, мұндай қасиеттер мақталып немесе шексіз босатылса, зорлық-зомбылыққа, қақтығысқа, келіспеушілікке және құрылысқа келуі мүмкін. Ганди үшін бәсекелестік – эгоның көрінісі, сондықтан қоғам өзара сүйіспеншілікке, ынтымақтастыққа және адамзаттың әл-ауқаты үшін құрбандыққа негізделуі тиіс.
Гипер бәсекеге қабілеттілік
Ашық, дені сау емес бәсекеге бейімділікті гипербәсеке деп атайды. Бұл тұжырым Карен Хорнидің невроз туралы теорияларында пайда болды; атап айтқанда, "адамдарға қарсы тұру" деп сипатталатын аса агрессивті мінез-құлқының типі. Оның пікірінше, кейбір адамдар өздерінің қадір-қасиетін сақтау үшін кез келген құнмен бәсекелесуге және жеңуге мұқтаж. Ондай адамдар кез келген қызметті бәсекеге айналдырады және жеңіліп қалса, қорқатынын сезінеді. Зерттеушілердің анықтағандай, гипербәсекеге қабілеттілік белгісі жоғары ерлер мен әйелдер, осы белгісі төмен адамдарға қарағанда, өзімшіл және психологиялық тұрғыдан нашар болады. Гипербәсекеге құмар адамдар жеңіс – ең маңызды нәрсе деп санайды.
Салдарлар
Бәсекелестік пайдалы да, зиянды да әсер ете алады. Көптеген эволюциялық биологтар түрлер арасындағы және түр ішіндегі бәсекелестікті бейімделудің, тіпті эволюцияның өзінің қозғаушы күші деп санайды. Дегенмен, кейбір биологтар бәсекелестікті тек шағын ауқымдағы қозғаушы күш ретінде қарастырып, эволюцияның ірі масштабты қозғаушы күштері абиотикалық факторлар екенін айтады ("Room to Roam" деп аталады).