Кіріспе

Жанартау бомбасы немесе лава бомбасы – жанартау жарылысы кезінде тұтқыр лава бөлшектерін шығарып жібергенде пайда болатын, диаметрі 64 мм-ден үлкен жартылай балқыған тау жынысы (тефра) массасы. Жанартау бомбалары жанартаудан шыққаннан кейін суынып, экструзивті магмалық жыныстарға айналады. Жанартау бомбалары жарылыс ошағынан көптеген километрлерге лақтырылуы мүмкін және ұшу барысында көбінесе аэродинамикалық пішінге ие болады. Бомбалар өте үлкен болуы мүмкін; 1935 жылы Жапониядағы Асама тауының жарылысынан диаметрі 5–6 метр болатын бомбалар шашырады. Жанартау бомбалары – қауіпті вулканикалық құбылыс, олар жарылыс аймағындағы адамдарға ауыр жарақаттар мен өлімге әкелуі мүмкін. Мұндай оқиғаның бірі 1993 жылы Колумбиядағы Галерас жанартауында болды, онда таудың шаңырағына жақын болған алты адам жанартау күтпеген жерден жарылғанда лава бомбаларынан қаза тапты, ал бірнеше адам ауыр жарақат алды. 2018 жылдың 16 шілдесінде Килауэа жанартауының жанындағы туристік қайықта 23 адам 2018 жылғы төменгі Пуна жарылысынан баскетболдай лава бомбасының әсерінен зардап шекті. Жанартау бомбалары кейде суыған кезде ішкі газ қысымынан жарылып кетеді, бірақ көп жағдайда олардың келтіретін зиянының басым бөлігі соққыдан немесе одан кейінгі өрттен туындайды. Бомба жарылыстары көбінесе «бұқақ қабыршағы» типті бомбаларда байқалады.

Бомбалардың түрлері

Бомбалар олардың пішініне сәйкес аталады, бұл олардың қалыптасқан магмасының ағымдалылығымен анықталады. Таспа немесе цилиндр тәрізді бомбалар жоғары немесе орташа ағымдалы магмадан түзіледі, ол бұзылмалы жіптер мен ұсақ тілшелер түрінде шығарылады. Бұл жіптер жерге түскенде бөлшектеріне бөлініп, таспа сияқты көрінеді. Сондықтан оларды "таспалы бомбалар" деп атайды. Бұл бомбалар көлденең қимасы дөңгелек немесе жалпақ, ұзындығы бойында жоңқаланып, кестелі көпіршіктерге ие. Сфералық бомбалар да жоғары немесе орташа ағымдалы магмадан пайда болады. Сфералық бомбалардың жағдайында, беттік кернеу шығарылған материалды шарларға біріктіруде маңызды рөл атқарады. Шпиндельді, фузиформалы немесе бадам/айналмалы бомбалар шар тәрізді бомбалар сияқты процестер арқылы қалыптасады, бірақ басты айырмашылық – шар пішінінің толық болмауы. Ұшу кезінде айналу осы бомбаларды сопақта немесе бадам тәрізді етеді; осы бомбалардың қалыптасуындағы айналу теориясы оларға "фузиформалы бомбалар" деген ат берді. Шпиндельді бомбалар бойлық жоңқалаумен сипатталады, бір жағы екіншісіне қарағанда сәл тегіс және кеңірек. Бұл тегіс жақ бомбаның ауада төмен қараған жағын көрсетеді. "Сиыр зәрi" бомбалары жоғары ағымдалы магма орташа биіктіктен құлағанда пайда болады, сондықтан бомбалар соққыға дейін қатып үлкермейді (жерге тигенде әлі де сұйық болады). Олар салбырап немесе шашырап, сиыр зәрiн еске түсіретін дөңгелек пішіндес дискілерге айналады. Лава бомбаларының сырты ұшу кезінде қатып қалса, "нан қабығы" бомбалары пайда болады. Олардың ішкі жағы кеңейе берген сайын сыртқы қабығы жарылуы мүмкін. Өзекті бомбалар – бұрын қатып қалған лаваның өзегін қоршап тұрған лава қабықтарынан тұратын бомбалар. Өзегі бұрынғы атылудың қосымша бөлшектерінен, жатқан тау жыныстарының кездейсоқ бөлшектерінен (мысалы, ксенолиттерден) немесе сирек жағдайларда, сол атылу кезінде бұрын пайда болған лава бөлшектерінен құралады.