Кіріспе

Молюск қабығының бөлігі

Шырша – молюсктердің оралған қабығының бір бөлігі. Шырша дене бұрауынан басқа барлық бұраулардан тұрады. Әрбір шырша бұрауы 360° айналымды білдіреді. Шырша – шаянның, кеудеқұйрықты молюсктердің, кеудеқұйрықты қабықтың және аммониттер қабығындағы бұраулардың (құрғақ қабықты басқұйрықтылар) бөлігі болып табылады. Гастропод қабықтарының оқулық суреттерінде дәстүр бойынша (кейбір ерекшеліктермен) көптеген қабықтар бетте шыршасы жоғары орналасқан күйде көрсетіледі. Шырша, егер зақымдалмаған немесе эрозияға ұшырамаған болса, протоконхты (ядролық бұраулар немесе дернәсіл қабығы деп те аталады) және одан кейінгі телеоконх бұрауларының көп бөлігін (ядролық емес бұраулар деп те аталады) қамтиды, олар қалыптасқанда ауданы біртіндеп ұлғаяды. Осылайша, көптеген гастроподтардың шыршасы сүйір болып келеді, ал оның ұшы "апекс" деп аталады. "Шырша" сөзі шіркеу шыршасына немесе тас шыршасына ұқсастықпен, биік, жұқа шыңды білдіреді. "Шырша бұрышы" – шыршаның ауданы артқанда апекстен көрінетін бұрыш. Бұл шыршаға жанасқан қиял сызықтарынан түзілген бұрыш. Кейбір гастропод қабықтарының шыршасы өте биік (қабық енінен гөрі әлдеқайда жоғары), ал кейбіреулерінің шыршасы төмен (қабық биіктігінен гөрі әлдеқайда кең), олардың арасында барлық түрлері кездеседі. Бірнеше гастроподтар тұқымдасында қабықтар спиральді емес, жазық спиральді болып келеді. Мұндай қабықтарда шырша жоғары тұсқа ие болмайды, керісінше, шұңқырына батып кетеді. Биік шыршалы шаяндар тік беткейлерді ұнатады, ал төмен шыршалылары көлденең беткейлерді ұнатады. Бұл ортадағы биік және төмен шыршалы түрлер арасындағы бәсекелестікті азайтуға көмектеседі деп есептеледі. Орташа биіктіктегі шыршалы шаяндар беткей бұрышына көп мән бермейді. Спиральді емес гастропод қабықтарында (мысалы, шұбарқұйрықтардың қабықтарында) колумбелла болмайды.

Қалқалары алынған

Кейбір түрлерде, биік қабықшалы қабықшалар ересекке жеткенде, жануардың жұмсақ денесі қабықша қуысының жоғарғы бөліктерін пайдаланмай қояды. Осылайша бос қалған кеңістік кейде Магилустағыдай қатты қабықпен толады, ал Вермет, Эвомфалус, Туррителла, Тритон немесе Кекумдағыдай бөліп жабылады. Мұндай қабықшалардың бос төбесі кейде өте жұқа болып, қанықпайды. Кейбір түрлерде ол сындырылып, қабықша қиылып немесе ушығы кесіліп қалады. Ушы кесілген қабықшалардың бұрауы әдетте тығыз оралған және диаметрі көбінесе ұлғаймайды.