Кіріспе
Германия мен Богемияның ханшайымы және Венгрия королевасы Люксембургтің Елизаветасы (Luxemburgi Erzsébet; 7 қазан 1409 – 19 желтоқсан 1442) – Венгрия королевасы, Германия мен Богемия королевасы. Әйгілі Рим императоры және Венгрия мен Богемия патшасы Сигизмундтың жалғыз баласы болған Елизавета күйеуі Альберт Австриямен бірге оның тақтарына мұрагер болады деп күтілді. Әкесінің қайтысынан кейін Елизавета мен оның күйеуі венгр ақсүйектері тарапынан де-факто тең үкімшілер ретінде сайланды. Бірақ ол Веспрем епискобы королеваны таж кигізу құқығынан бас тартқандықтан (монархты дәстүрлі түрде Эстергом епискобы таж кигізетін) өзінің ұстанымын толыққанды нығайта алмады. Дегенмен, ол тең үкімші ретінде мойындалып, үкіметте белсенді рөл атқарды. Альберт 1439 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол жаңа патша сайлануына тосқауыл қоя алмады. Альберт қайтыс болғанда Елизавета жүкті болды және Анна мен Елизавета есімді екі қызы болды. Богемия ақсүйектері биліксіздік жариялады, ал Польша патшасы Владислав III 1440 жылғы мамыр айында Венгрияның жаңа патшасы болып сайланды, бұл королева Елизавета ұл табатын Ладислав Постхумустың дүниеге келгенінен үш ай кейін болды. Ол ұлының құқығы үшін күресуге бел буды, бұл оның және Владиславтың жақтастары арасында азамат соғысына әкелді. Сонымен, қақтығыс королеваның 33 жасында күрт қайтыс болуымен аяқталды.
Elizabeth of Luxembourg (Luxemburgi Erzsébet; 7 October 1409 – 19 December 1442) was queen consort of Hungary, queen consort of Germany and Bohemia. The only child of Holy Roman Emperor Sigismund, King of Hungary and Bohemia, Elizabeth was expected to ascend his thrones along with her husband, Albert of Austria. After her father's death, Elizabeth and her husband were elected by the Hungarian estates as de facto equal rulers. She could not completely assert her position though, because the Veszprém bishop refused to give up on his right to crown the queen (the monarch was traditionally crowned by the Esztergom bishop). She was however recognized as co ruler and played an active part in the government. After Albert's death though, she was unable to prevent the election of a new king. Albert died in 1439, leaving Elizabeth a pregnant dowager with two daughters, Anne and Elizabeth. Bohemian nobility proclaimed an interregnum, while King Vladislaus III of Poland was crowned new king of Hungary in May 1440, three months after Queen Elizabeth delivered a son, Ladislaus the Posthumous. She was determined to contend for her patrimony on her son's behalf, which led to a civil war between hers and Vladislaus's supporters. The conflict ended with the queen's sudden death at the age of 33.
Туу
Оның нақты туған күні 1410 жылғы 26 сәуірде, Венгрия Корольдігінде (қазіргі Виглеш, Словакия) Веглес қаласында Кэменди Петер ұлы Яноске (Петр Кемендидің ұлы Иоанн), Зала округінің басқарушысы жазған хатқа сәйкес анықталады. Король оған қызының туғаны туралы хабарлайды. Бұл мейрам 4 қазанға келетіндіктен, туу 1409 жылы, қазан айында болған болуы керек. Бараньай (1926) «шамамен» сөзінің мағынасы қыркүйекке қарай кейбір өзгерістерге мүмкіндік беретінін айтады, бірақ егер туу қыркүйекте болғанда, король Ассизилік Франциск мейрамының орнына 29 қыркүйектегі Әулие Михаил мейрамын атаған болар еді. Қалған жалғыз сұрақ – нақты күні, оның қызының 1411 жылғы 7 қазанда Поцсониде (Венгрия Корольдігі, қазіргі Братислава, Словакия, неміс тілінде Пресбург) Архиегер Альбертке жасаған келісімінен шығарылады және бұл діни мерекелерге жатпайтындықтан, бұрынғы маңызды оқиғаға сәйкес келуі мүмкін. Туған жері де болжамды, патшайымның жүктілік кезінде Вишеградта болып, Елена Коттаннериннің естеліктерінде Елизавета V-ге жүктілік кезінде аталған дәстүрлі жеріне саяхаттайды. Сонымен қатар, король Сигизмундтің сапарнамасы оның 1409 жылғы 9-19 қазан аралығында Вишеградта болғанын көрсетеді. Нәтижесінде, оның 1409 жылғы 28 ақпанда Прагада туғаны, осы жылғы 27 қарашадағы шарықтану күні (шын мәнінде, оның крещение күні) жалған деректерге негізделген деген қорытындыға келеміз.
Балалық шақ
Елизавета Люксембург әулетінің қуатты өкілі ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы – 41 жастағы Венгрия королі Сигизмунд және оның екінші әйелі, 17 жастағы Барбара Чилли. Сигизмундпен жақында келісімге келген бүлікші барон Хрвое Вукич Хрватинич сәбидің шоқан болып табылды. Елизавета дүниеге келгеннен кейін бір жыл өткенде оның әкесі Рим королі сайланды. Корольдің жалғыз баласы болғандықтан, Елизавета де-факто тақ мұрагері деп есептелді, немесе кем дегенде болашақта корольмен некелесетін ханшайым ретінде қарастырылды. 1411 жылы Сигизмунд венгр ақсүйектерін Елизаветаның Венгрияның қасиетті тәжіне құқығын мойындауға және оның болашақ күйеуін король етіп сайлауға уәде беруге көндірді – бұл келісім Сигизмундтың қайтысынан кейін зор салдарын тигізер еді. Елизаветаның мұрагерлік құқығы өте шамалы болды, себебі оның әкесі оны бірінші әйелі, королева Марияға үйлену арқылы алған, ал Елизавета одан тумаған. Королева Барбара ақсүйектер арасында өте жақтырылмады, олар оның протестанттық реформацияның алға басушылары – гуситтерге деген ықыласына наразылық білдірді. 1418 жылы олар оны күйеуі Констанц советіне қатысқан кезде ізгіліксіздік жасады деп айыптады. Корольдік некеде туындаған шиеленіс королеваның 1418 және 1419 жылдар аралығында алдымен Варадқа, содан кейін Сзакольцаға жер аударылуына және қамауға әкелді. Елизаветаның анасымен бірге жер аударылуына және тақ мұрагері ретінде танылғанына қарамастан, осыған қарамастан, оған да осындай қатал қарауға түскені, Сигизмундтың сол кезде оның әкелігіне күмәндануы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Сигизмунд бір мезгілде Габсбург герцогы Австрияның Альберт V-ке үйлену туралы келіссөздер жүргізді. Сигизмундтың көп жылдық достары және одақтастары болған Габсбургтар Елизаветаның заңдылығына күмәнданбады немесе кем дегенде анасына қарсы қойылған айыптаулардан қорқып көрген жоқ. 1419 жылы Сигизмунд Барбарамен татуласып, Елизавета анасымен бірге оның құрметіне оралды. Сол жылы ол ағасы, король Венцеслав IV-тен Богемия тәжін мұра етті.
Неке
1421 жылы 28 қыркүйекте король Зигмунд пен Габсбургтер әулеті арасындағы берік достық Венада қол қойылған неке шартымен аяқталды. Жұбайлардың бірінші баласы, Анна есімді қызы 1432 жылы дүниеге келді. Француз саяхатшысы Бертрандон де ла Брокьер былай деп жазды: "Императордың қызы, биік бойлы, әдемі әйел, Венгрия және Богемия патшалықтарының және оларға бағынышты жерлердің мұрагері қыз туды, бұл оқиғаға арналған мерекелер мен турнирлерге бұрын баласы болмағандықтан көп адам қатысты". 1435 жылы Елизавета Жорж есімді ұл тауып, ол үш сағаттың ішінде қайтыс болды. 1436 жылы тағы бір қызы, Елизавета дүниеге келді.
Патшалық
1437 жылдың соңына қарай Елизаветаның қарт әкесі ауыр сырқатқа шалдықты. Өлімінің жақындап келе жатқанын сезген ол Елизавета мен Альбертті Зноймоға шақырып, Богемия ақсүйектерінің мәжілісін өткізді. Олар оның тілегі бойынша осы жұпты мұрагерлер деп қабылдады, бірақ ресми сайлау құқығын өзінде қалдырды. Ол 9 желтоқсанда дүние салды. Оның жерленгеннен кейін Елизавета мен Альберт Пресбургке сапар шегіп, венгр магнаттарымен кездесті. Олар осы жұптың Венгрияда тұруын және Австриямен шекараның өзгермеуін сұрады. Кейіннен Елизавета өзінің билігі әкесінің өсиетімен ғана емес, сонымен қатар халықтың еркімен байланысты екенін мәлімдеді. 1438 жылдың наурыз айында Императорлық диета Альбертті Германия тағына Зигмундтың мұрагері етіп сайлады, нәтижесінде Елизавета рим патшайымы атанды. Гуситтердің Польшаның Казимирiн таққа отырғызуға жасаған тырысқандықтарына қарамастан, мамыр айындағы богемиялық сайлау осы жұптың пайдасына шешiлдi. Альберт маусым айында таж кигізілді, бірақ Елизавета осы рәсімге қатысу үшін Прагаға бармады және келесі жазды Венгрияны басқарумен өткізді. 1439 жылғы заң бойынша, тәж патшаның емес, патшайымның туғаннан бергі құқығы екені мойындалды. Комжати мен Андрасси екеуі де оның патшайым ретіндегі орны күмәндалмағанын, бірақ кейіннен ақсүйектердің әйел адамның жеткілікті күшті болмайды деген сенімге байланысты жаңа патша сайлауына бөгет болмағанын атап көрсетеді.
Регенттік және таққа дәулеті
Күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол Венгрияны регент ретінде басқарды. Ол жүкті еді және баласының ұл болатынына сенімді болды. Ол Венгрияның келесі монархын сайлауға дайындалды және ізбасарларынан саяси партия құрды. Оның ізбасарларының арасында анасының Чили (Cilli) туыстары, оның ішінде Венгриядағы ең ірі феодал, Чили графы Ульрих II, Сечилер, Гарайлар және қалалар өкілдік етті. Сондай-ақ, ол архиепископ пен патша сарайының губернаторы лауазымдарына адал адамдарды тағайындады. 1440 жылға қарай Елизавета Венгрияның де-факто билеушісіне айналды, оның бұйрықтары құрметпен орындалды, бірақ ол әлі кеңес тарапынан сайланбаған және бекітілмеген еді. 1440 жылдың 1 қаңтарында Венгрия кеңесі монарх сайлау үшін жиналды. Шешім бойынша, Осман империясының қатеріне байланысты Елизавета монарх бола алмайды, ал елге соғыс басшысы мен әскери қолбасшы қажет болды. Сондай-ақ, Елизаветаға монарх сайланған ер адамға үйлену керек деген ұсыныстар да айтылды. Ақырында, Польшаның Владислав Венгрияның королі сайланды. Елизавета бұл шешімді ресми түрде қабылдады, бірақ көп ұзамай ізбасарларымен бірге Будадан кетіп қалды. 15 мамырда ол өзінің ұлын Секешфехерварда (Székesfehérvár) қасиетті тәжбен (Holy Crown) таж кигізіп, король деп жариялады, бұл тәж Висеград (Visegrád) қамалынан Хелене Коттанерин (Helene Kottannerin) ұрлаған еді. 17 шілдеде Владислав Польшаны Секешфехерварда қасиетті тәжсіз король етіп таққа отырғызды. Солтүстік Венгрия Елизаветаны қолдады және ол Джон Жискра (John Jiskra) басқаратын әскермен Будаға шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Елизавета екі кіші баласын император Фридрих III-тің қамқорлығына тапсырып, Австриядағы азаматтық соғысты қаржыландырды. Азаматтық соғыстың соңына қарай Елизавета билігін нығайтып, көптеген шайқаста жеңіске жетті. Ол әскерін жеке басты өзі басқарып, халқын жігерлендірді. 1442 жылы кардинал Чезарини (Cesarini) Гьёрде (Győr) келіссөздер ұйымдастырды. Елизавета мен Владислав кездесіп, сыйлықтар алмасты. Владислав Елизаветаға тері сыйлады. Одан кейін көп ұзамай Елизавета қайтыс болды. Оны улаған деген қауесет тарады. Оның жалғыз ұлы Ладислав V Постумус (Ladislas V the Posthumous), Австрия, Богемия және Венгрия королі (1440 ж.т.) мұрагер қалдырмай қайтыс болды, ал отбасының қалған патшалықтарын сайланған билеушілер басқарды. Оның қыздары Анна, Тюрингия герцогинясы (1432–1462) және Елизавета, Польша королевасы (1437–1505) отбасын жалғастырды, кейіннен олар осы патшалықтардың бір бөлігін қайтарып алды.
Отбасы және таққа дәулеті
Елизавета әкесінің бірінші әйелі, Венгрияның Мариясының қызы емес еді, демек Венгрияның Анжу патшаларының ұрпағы емес. Дегенмен, ол көп жағынан Венгрияның ежелгі Арпад патшаларының ұрпағы саналады. Оның әкесінің ата-аналары – Карл IV, Киелі Рим императоры және Помераниялық Елизавета. Анасының әкесі – Целье графы Герман II, оның ата-аналары – Стирияның магнаты Герман I Целье және Боснияның Екатерина (Венгрия королевасы Босниялық Елизаветаның қарындасы). Әкесінің тарапынан император Карл арқылы Богемияның мұрагері, ал Помераниялық Елизавета арқылы Польшаның мұрагері, оның Куявиялық Пиаст әулетінен шыққан патшалары. Осылайша, ол бірнеше славян мемлекеттері мен княздықтарына үміткер болатын. Ол Арпад патшаларының ұрпағы еді, оның әжесінің әжесі Богемиялық Елизавета (1292–1330) арқылы, ол өзі Галициялық Кунгута Ростиславнаның немересі, ал оның анасы Анна – Венгрия королі Бела IV-нің қызы. Бұл венгрлік байланыс тым жақын болмағаны рас, бірақ сол кезде Арпадтың басқа да барлық ұрпақтары да шамамен осы қашықтықта болды. Сонымен қатар, ол Богемиялық Оттокар I-нің екінші әйелі, Венгриялық Констанциядан, Венгрия королі Бела III-нің қызынан да тараған.