Кіріспе

Австрия физигі Артур Эрих Хаас (30 сәуір 1884 жылы Брнода дүниеге келген, 20 ақпан 1941 жылы Чикагода қайтыс болған) – австриялық физик, Вена университетіндегі приват-доценттік біліктілігін растау үшін 1910 жылы ұсынған мақаласымен танымал. Ол электрондық орбитальдардың квантталуын қамтитын сутек атомын зерттеуді ұсынды, осылайша Бор моделін (1913) үш жылға бұрын болжады. Дегенмен, Хаас мақаласы бастапқыда қабылданбады, тіпті сындарға ұшырады. Өзінің өмірбаяндық естеліктерінде Хаас былай деп еске алады: «Мен Венадағы химиялық-физикалық қоғамда дәріс оқығанда, Лехер ашық пікір алмасу кезінде презентацияны карнавалдық әзіл деп атады» (дәріс Австрияда карнавал уақытында, 1910 жылдың ақпанында өтті). Бірақ көп ұзамай, 1911 жылдың қыркүйегінде Карлсруэде өткен физикалық ғылымдар конференциясында Хаас жұмысының бұрынғы сыншылары оны зор құлшыныспен мойындады, бұл туралы төменгі жазбада былай делінген: «1911 жылы пікірдің өзгеруіне не себеп болғанын білмейміз, тек сол кездегі ойлаудың жалпы бағытын айта аламыз: 1910 жыл кванттық ұғымға қатысты жалпыға бірдей көзқарастың өзгеруінің басталуы болды». Хаас жұмысының маңыздылығы Планк тұрақтысы мен атомдық өлшемдер арасындағы байланысты орнатуда болды, ол бүгін Бор радиусы деп аталатын шаманың мөлшерін дұрыс бағалауға алғашқылардың бірі болды. 1936 жылдан өмірінің соңына дейін Нотр-Дам университетінде профессор болып жұмыс істеді.

1911 жылғы Солвей конференциясында қабылданған

1911 жылы Бохрдың ұстазы Рутерфорд қатысқан бірінші Солвей конференциясының мәжілісінде. Макс Планктың лекциясы мына тұжырыммен аяқталды: «Молекулалық байланыстағы атомдар немесе электрондар кванттық теорияның заңдарына бағынады». Хендрик Лоренц Планктың лекциясын талқылау барысында Томпсонның моделіне сүйенген атомның құрамы туралы сұрақ көтерді, бұл талқылаудың көп бөлігі Артур Эрих Хаас ұсынған кванттық атомға арналды. Лоренц Планк тұрақтысының өлшемдері атомды анықтайтынын түсіндірді. Хаас атомның моделі Конференция барысында он жеті рет еске алынды. Планк өз сөзінде Хаас моделін пайдаланады: «Мысалы, А. Э. Хаас тербелісші ретінде Дж. Дж. Томсонның біртекті шарларын қарастырады, олардың ішінде электрон орталыққа қатысты тербеле алады. Бұл тербелістің амплитудасы шардың радиусына тең болғанда қол жеткізілетін ең жоғары энергиясы энергия квантына тең болуы керек, яғни e = hv».

Шығармалары

. Теориялық физикаға кіріспе (2 том) 1. {онлайн} Лейпциг: Вейт, 1919 жыл; 2. Берлин: де Грюйтер, 1921 жыл. (танымал ғылыми).