Кіріспе

Фан фильм – фильмдерге, телебағдарламаларға, комикстерге, кітаптарға немесе бейне ойындарға шабыттанған және олардың авторлық құқықтарын иеленушілері немесе авторлары емес, жанкүйерлер жасаған фильмдер мен бейнематериалдар. Фан фильмдерді түсірушілердің көпшілігі әуесқойлар болғанымен, ең танымал фильмдердің кейбіреулері кәсіби кино өндірушілердің кино мектептеріндегі курстық жобалары немесе демонстрациялық роликтер ретінде жасалған. Фан фильмдер сапасы және ұзақтығы жағынан әртүрлі болады, тіпті әлі жоқ фильмдердің қысқа, жалған трейлерлерінен бастап, толық метражды фильмдерге дейін жетеді. Фан фильмдер – фан еңбегінің және ремикс мәдениетінің мысалы. Фандуб, фансуб және видинг сияқты ұқсас түсініктер бар, олар жанкүйерлердің бұрын шығарылған фильм материалдарын өңдеулері болып табылады.

Тарих

Ең алғашқы танымал жанкүйерлер фильмі – Андерсон қаласының «Біздің топ» фильмі, оны 1926 жылы екі көшпелі кинооператор түсірген. Оңтүстік Каролина штатының Андерсон қаласында түсірілген қысқаметражды фильм «Біздің топ» фильмдер сериясына негізделген; оның жалғыз белгілі көшірмесі Оңтүстік Каролина университетінің Newsfilm кітапханасында сақталады. Кейінгі онжылдықтарда әртүрлі әуесқой кинооператорлар өздерінің жанкүйерлер фильмдерін жасады, соның ішінде жасөспірім Хью Хефнер де бар. Кейбір жанкүйерлер фильмдерінің өндірісі айтарлықтай көлемге және/немесе сапаға жетеді. Мысалы, «Жұлдыздар жолы: Жасырын шекара» сериалы жеті маусымда 50 эпизод шығарды, ал 1970-жылдардағы ғылыми-фантастикалық «Battlestar Galactica» және «Galactica 1980» сериалының барлығы 34 эпизодтан тұрады. «Жұлдыздар жолы: Жаңа саяхат» фанаттық өндіріс ретінде басталды, бірақ содан бері әртүрлі «Жұлдыздар жолы» сериалының бірнеше команда мүшесі мен актерлерінің қолдауын алды, сондай-ақ кең аудиторияның қызығушылығын тудырды. Осыған ұқсас жанкүйерлер түсірген «Жұлдыздар жолының жалғасы» фильмін Вик Миньонья түсірді, ол сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, фильмнің сапасы жоғары бағаланды және бұл шоу «Жұлдыздар жолы» жанкүйерлер фильмдері үшін жаңа стандарт орнатты делінді. «Star Wreck: In the Pirkinning» – финляндиялық толық метражды «Жұлдыздар жолы» және «Babylon 5» фильмдерінің пародиязы, ол 4 миллионнан астам жүктеме жинады және бірнеше елде DVD форматында шығарылды, бұл оны Финляндияның ең табысты фильмі деп санауға болады. «Жүзіктер әлемі» фильмдері «Үміттің тууы» және «Голлумға аңшылық» 2009 жылдың мамыр айында Ring*Con және Sci Fi London кинофестивальдерінде көрсетілді, содан кейін интернетте жарық көрді. «Ghostbusters: The Video Game» фильмінде Ghostbusters өрт сөндірушілер штаб-пәтерінің қабырғасындағы сурет арқылы «Ghostbusters Return of the Ghostbusters» жанкүйерлер фильміне сілтеме жасалған. Баланың салған Ghostbuster суретіне жанкүйерлер фильміндегі ойдан шығарылған кейіпкердің қолы қойылған. 2009 жылдың 27 қыркүйегінде итальяндық жанкүйерлер фильмі «Metal Gear Solid: Philanthropy» интернетте жарияланды, ол Хидео Кодзиманың «Metal Gear Solid» видео ойыны сериясына негізделген, құны 10 000 евролық өндіріс. Дэн Пулдің «Жасыл гоблиннің соңғы тұғыры» атты жанкүйерлер фильміндегі каскадерлік жұмысы «Spider Man» фильмінің серіктесі Стэн Лидің мойындауына және қолдауына ие болды. Джон Ф. Кэрроллдің «Ғалам шеберлері» трилогиясы 2011 жылы «Тас таудың сиқыршысы» фильмімен басталды және Германия мен АҚШ-тағы конвенцияларда көрсетілді. Трилогияның басқа фильмдері 2013 жылы интернетте жарық көреді. Айовалық ағайындылар Морган мен Мейсон МакГрю сегіз жыл бойы фильмді тоқтатылған анимация арқылы қайта жасады. «Toy Story 3 in Real Life» деп аталған фильм iPhone арқылы түсірілді және 2020 жылдың 25 қаңтарында YouTube-қа жүктелді. Кадрлық ремейк үшін түсірілген кадрда фильмнің түпнұсқалық дыбысы қолданылды. Screen Crush хабарлағандай, Pixar компаниясының аналық компаниясы Walt Disney Studios МакГрюлерге фильмді онлайн-релизбен көрсетуге рұқсат берді. Bodo Production 2014 жылы «Toy Story 2» ойынын жасау туралы хабарлады. «Toy Story 2» фильмінің 2024 жылы шығуы жобаның 10 жылдығын белгілейді.

Рұқсат етілген жанкүйер фильмдері

Цифрлық революциямен бірге қолжетімді тұтынушы жабдықтары мен анимациялық бағдарламалардың (Prosumer equipment) пайда болуынан туған жанкүйерлер туындыларының танымалдылығы, сондай-ақ Интернет пен Web 2.0 арқылы таратудың жеңілдігі бірнеше студияларды жанкүйерлер фильмдеріне қатысты ресми саясаттары мен бағдарламаларын бейімдеуге итермеледі. Осы бағдарламалардың ең танымалсы – 2000 жылы іске қосылған Lucasfilm-тің ресми «Star Wars Fan Film Awards» сыйлықтары. Бұрынғысы тек деректі, мақалалық және пародиалық туындыларды қабылдаса, ал тұжырымды жанкүйерлік туындыларға тыйым салынған. Алайда, бұл шектеу 2007 жылғы сыйлықтар үшін алынып тасталды. Lucasfilm-нің жанкүйерлік туындыларды шектеулі қолдауы және мақұлдауы көптеген авторлық құқық иелерінің көзқарастарынан ерекшеленеді. Кейбір авторлық құқық иелері жанкүйерлік фильмдер идеясын қабылдады: мысалы, DC Comics 1990 жылдары жанкүйерлік фильмдер жасауға белсенді түрде кедергі келтіргені белгілі. Алайда, 2008 жылы DC Comics президенті Пол Левиц жанкүйерлік фильмдер түсірушілерге алдын ала рұқсат берген кезде, «Біздің активтеріміз бен авторлық құқығымызды біздің рұқсатымызсыз ақшаландыратын кез келген нәрсеге қарсымыз. Біз адамдар біздің активтерімізді ақшалай пайдаланбаса, оларды қолдануға қарсы емеспіз» деді. Сол сияқты, Paramount та 2000 жылдары жанкүйерлік фильмдер түсірушілерге көбірек ықылас көрсетті. Көптеген американдық телешоулардан айырмашылығы, британдық «Doctor Who» сериалы сценарийшілерге олар жасаған кейіпкерлер мен сюжеттік элементтердің құқықтарын сақтауға мүмкіндік берді, бұл ең танымал мысал – Терри Нейсонның «Daleks» туындысы. BBC «Doctor Who» кейіпкерін жанкүйерлік фильмдерде пайдалануға лицензия бермесе де, бірқатар сценарийшілер олар жасаған монстрлар мен қосалқы кейіпкерлерді тікелей бейнежазбаға түсіруге рұқсат берді (қараңыз, «Doctor Who» спин-оффтары). «Red Dwarf» сериалының авторлары 2005 жылы өздерінің жанкүйерлік фильмдер конкурсын өткізді, оған 2001 жылы түсірілген «Red Dwarf – The Other Movie» атты бұрынғы жанкүйерлік фильм түсіру шабыттандырды. Конкурс жеңімпаздарының екі қысқа фильмі VIII серияның DVD-сінде бонус ретінде, сондай-ақ екінші орын алған туындылардан монтаждалған клиптермен және «Red Dwarf – The Other Movie» фильмінен қысқаша кіріспе клиппен бірге ұсынылды. Бұл оларды мүліктің түпнұсқа авторларымен коммерциялық түрде шығарылған алғашқы жанкүйерлік фильмдердің қатарына қосты.

Рұқсат етілмеген фан-фильмдер

2008 жылы Fox Studios компаниясы Max Payne атты жанкүйерлік фильмнің өндірісін тоқтату туралы талап қойды. MGM да интернетте таратылған Джеймс Бонд жанкүйерлік фильмдеріне ұқсас қарсылық танытты. Paramount Pictures 1980-ші жылдары Star Trek жанкүйерлік фильмдеріне, мысалы, анимациялық фильмдер сериясы Star Trix және Джордж Такеи мен Джеймс Шигетаның қатысуымен аяқталмаған Yorktown: A Time to Heal атты жанкүйерлік эпизодқа қарсы заңдық шаралар қолданды. 2010 жылдан 2015 жылға дейін аниматор Мэтью Гаффорд Nintendo-ның Star Fox ойын франшизасы негізінде жасалған "Star Fox: The Animated Series" веб-сериалын әзірледі. Бірақ Nintendo-дан Star Fox интеллектуалдық меншігін пайдаланғаны үшін талап келген соң, Гаффорд веб-сериалдың атын "A Fox In Space" деп өзгертті. "A Fox In Space" веб-сериалының бірінші бөлімі 2016 жылдың сәуір айында онлайн-релизбен жарық көрді. 2014 жылдың маусым айында Kickstarter платформасында Godzilla франшизасына негізделген "Godzilla: Heritage" жанкүйерлік фильмі жарияланды. Бұл жобаны Тимоти Шифер мен Грег Грейвс жасады, бірақ бастапқы 25 000 долларлық қаржыландыру мақсатына жете алмады, 186 демеушіден бар болғаны 16 025 доллар алды. 2014 жылдың 18 шілдесінде фильм үшін екінші Kickstarter науқаны ашылды, осы жолы 193 демеушіден 19 554 доллар жинап, 10 000 долларлық мақсатына жетті. 2016 жылы фильмнің тизер трейлері шыққаннан кейін, фильм түсірушілермен Godzilla франшизасының құқығына ие Toho компаниясы байланысқа түсті. Toho-ның интеллектуалдық меншігін қорғау және нарықтағы жаңсақтықтың алдын алу үшін фильм түсірушілер бірнеше талаптарға келісті, олардың ішінде фильм атауында "Godzilla" сөзінің болмауы, фильмнен түскен табысты фильм түсірушілердің алмауы және болашақта жаппай қаржыландыру науқандарын өткізбеу. Гарри Поттердің "Сиқырлы әлемі" негізіндегі екі жанкүйерлік фильм Warner Bros. компаниясының назарына ілікті, себебі екеуі де қаржы жинау үшін краудфандингке тырысты: 2016 жылғы "Severus Snape and the Marauders" және 2018 жылғы итальяндық "Voldemort: Origins of the Heir". Warner Bros. компаниясымен жеке келісімдерден кейін екі фильмнің де өндірісі жалғастыруға рұқсат берілді, бірақ олар енді фильмдерді қаржыландыру үшін краудфандинг қолданбайды және коммерциялық емес болады. 2018 жылдың тамызында Стивен Кингтің "It" атты эпикалық қорқынышты романының 1990 жылғы телесериалдық бейімдемесіне негізделген "Georgie" атты қысқаметражды фильм түсіріліп жатқаны хабарланды. Бұл қысқаметражды фильмде Тони Дакота (телесериалдағы Георги Денброу рөлін қайта ойнайды) Пэннивайз клоуны Георгиді өлтірмеген жағдайда "It" оқиғасы қалай жалғасқан болар еді деген ойды көрсетеді. Сондай-ақ, фильмде Бен Хеллер де ойнайды (телесериалда жас Стэнли Урис рөлін сомдаған).

Жоғалған күйші фильмдері

Бэтмен Дракула – поп-артист Энди Уорхол жасаған, жанкүйерлердің түсірген фильмі. Фильмнің көп бөлігі қазіргі таңда жоғалған, бірақ кейбір сахналары 2016 жылғы «Джек Смит және Атлантиданың құлауы» деректі фильмінде көрсетілген.

Қабылдау

Медиатанушы Генри Дженкинс атап көрсеткендей, жанкүйерлік фильмдер медиа конвергенциясы және қатысу мәдениетінің қазіргі заманғы бағыттарының тоғысуымен қалыптасады. Бұл фильмдер өзіндік ерекшелігімен гибридтік – толығымен коммерциялық емес, сонымен қатар толығымен балама емес. Жанкүйерлік фильмдер бұл екеуінің арасындағы маңызды үшінші кеңістік болып табылады. Сол сияқты, Стэнфорд университетінің құқық профессоры Лоуренс Лессиг тарихта алғаш рет шығармашылық, әдепкі бойынша, авторлық құқық және тауарлық белгілер сияқты зияткерлік меншік құқықтарының кеңеюіне байланысты реттелуге жататынын айтты. Бұл тенденция нәтижесінде суретшілер (осы мақаладағы жанкүйерлер сияқты) ремикстер жасау немесе өңдеу үшін авторлық құқықтың иесінен рұқсат алуға міндетті. Лессигтің пікірінше, бұл жаңа құбылыс шығармашылықты шектейді. Суретшілерге авторлық құқық заңдарының тежеулі әсерін азайтуға көмектесу мақсатында Лессиг Creative Commons ұйымын құрып, Creative Commons лицензияларын ұсынды.