Кіріспе
Оңтүстік-батыс Эфиопиядағы сурмик этносы – Мурси (немесе өздерін Мун деп атайды) – Эфиопиядағы сурмик этносының бірі. Олар негізінен Оңтүстік Суданмен шекаралас, Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағының Дебуб Омо аймағында қоныстанған. 2007 жылғы ұлттық санақ бойынша, Мурсилердің саны 11 500 адамды құрайды, олардың 848-і қалалық жерлерде тұрады; барлық санының 92,25%-ы Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағында (SNNPR) тұрады. Омо өзені мен оның саласы Маго арасындағы таулармен қоршалған Мурсилердің мекені – елдің ең шалқары аймақтарының бірі. Олардың көршілері – аари, банна, мекан, каро, квегу, ньягатом және сури. Эфиопия үкіметі оларды Меен және Квегумен бірге Сурма деген атпен біріктіреді.
The Mursi (or Mun as they refer to themselves) are a Surmic ethnic group in Ethiopia. They principally reside in the Debub Omo Zone of the Southern Nations, Nationalities, and People's Region, close to the border with South Sudan. According to the 2007 national census, there are 11,500 Mursi, 848 of whom live in urban areas; of the total number, 92.25% live in the Southern Nations, Nationalities, and People's Region (SNNPR). Surrounded by mountains between the Omo River and its tributary the Mago, the home of the Mursi is one of the most isolated regions of the country. Their neighbors include the Aari, the Banna, the Mekan, the Karo, the Kwegu, the Nyangatom and the Suri. They are grouped together with the Me'en and Kwegu by the Ethiopian government under the name Surma.
Тіл
Мурси халқы Мурси тілін ана тілі ретінде қолданады. Бұл тіл Сүрмик тілдер тобының бір бөлігі болып табылады. Мурси тілі Ме’ен, Сури, Квегу және Оңтүстік Суданның Мурле, Дидинга, Теннет және Боя тайпаларымен тығыз байланысты (80% астам сөздері бірдей). 1994 жылғы ұлттық халық санауы бойынша, SNNPR аймағында 3163 адам Мурси халқы ретінде тіркелді; олардың 3158-і Мурси тілін бірінші тілі ретінде, ал 31-і екінші тілі ретінде қолданды. 1994 жылғы халық санауының талдаулық томында Мурси тілі Ме’ен тілімен бірге топтастырылып, 89,7% тілдесушілер бір тілді болса, ал қалғандары екінші тіл ретінде Бенч (4,2%), Эфиопияның алты ресми тілінің бірі – Амхар (3,5%) және Кафа (1,1%) тілдерін қолданды. Мурси тілі үшін екі әліпби бар. Бірі – Амхар тіліне негіделген, бірақ Мурси тілі Амхар тілімен салыстырғанда үйлеспейтін дауысты дыбыстар құрылымы мен басылатын және басылмаған әріптері бар Сүрмик тілдерінің бірі. Екіншісі – латын әліпбиі, ол Мурси тіліне көбірек сәйкес келеді. Латын әліпбиін Аддис-Абеба университетінің Дэвид Туртон мен Могес Игезу жасаған.
Дін және мәдениет
Шығыс Африкадағы көптеген мал және егін шаруашылығымен айналысатын халықтар сияқты, Мурсилер де өздерінен артық күш сезінеді және оны Тумви деп атайды. Ол көбінесе Аспанда орналасқан, бірақ кейде Тумви аспанның бір нысаны ретінде (ахи а тумвин) көрінеді, мысалы, көкжиек немесе құс. Қоғамдағы басты діни және ритуалдық лауазым – Комору, дін қызметкері немесе шаман. Бұл лауазым мұрагерлікпен беріледі, жалабаның көбінесе бейресми саяси рөлінен ерекшеленеді. Комору өз тұлғасында топтың жалпы әл-ауқатын білдіреді және қоғам мен құдай (Тумви) арасындағы байланыс құралы ретінде қызмет етеді, әсіресе құрғақшылық, егінге зиян келтіретін жәндіктер мен аурулар сияқты жағдайлар қауіп тудырғанда. Оның міндеті – жаңбыр шақыру, адамдарды, малды және егінді аурулардан қорғау, сондай-ақ басқа тайпалардың шабуылдарын болдырмау үшін қоғамдық рәсімдер өткізу болып табылады. Адамдар мен Тумви арасындағы байланысты сақтау үшін Комору Мурси елінен немесе тіпті жергілікті тобынан (буран) шығуға тиіс емес. Коморте кланы ерекше діни клан болып есептеледі, бірақ Гарикули және Бумай кландарында да діни отбасылар бар.
Өмір циклдары
Мурсилер түрлі өткел қадаларын, білім беру немесе тәртіптік процестерден өтеді. Еріндерге салынатын пластиналар Мурси және Сурма тайпаларының арасында кеңінен танымал, бұл тайпалар Африкада әйелдердің төменгі еріндеріне үлкен қыш құмыра, ағаш дискілер немесе "пластиналар" тағуы әлі де қалыпты болып саналатын соңғы топтардың бірі болып есептеледі. Қыздардың еріндері 15-16 жасында тесіледі. Кейде үйленбеген әйелдер би кештерінде, ал көбінесе туристерді қызықтыру үшін, қосымша ақша табу мақсатында пластиналар тағады. Еріндерге салынатын пластиналар "деби а тугоин" деп аталады. Салтанатты дуэль (тагине), ритуалдық еркек зорлық-зомбылығының бір түрі, Мурси еркектерінің, әсіресе үйленбегендердің, өте бағалайтын және танымал әрекеті, сондай-ақ Мурси өзіндігінің маңызды белгісі. Жас топтары маңызды саяси ерекшелік болып табылады, онда ерлер белгілі бір "жас топтарына" біріктіріліп, өмір бойы бірнеше "жас санаттарынан" өтеді; үйленген әйелдер күйеулерімен бірдей жас санатына ие болады.
Омо ұлттық паркі
Африкалық парктер қоры мен мемлекеттік парк қызметкерлері Мурси халқын Омо ұлттық паркінің шегіндегі жерлерін өтемақысыз беруге мәжбүрлегені айыпталуда. Бұл құжаттар Африкалық парктер қоры басқарып жүрген парктің шекарасын заңдастыру үшін қолданылуда. "Қорғауға шешімдер іздеуші жергілікті тұрғындар" тобының мәлімдемесінше, бұл құжаттар Мурси халқын өз жерлерінде "заңсыз басып кіргендер" ретінде тануы мүмкін, ал Сури, Дизи, Миен және Ньягатом сияқты паркте тұратын басқа да халықтар да осындай жағдайға тап болуы мүмкін. Африкалық парктер қоры Омо ұлттық паркін басқаруға кіріскеннен кейін Мурси халқы Нечасар ұлттық паркіндегі Гуджи Оромо сияқты өз жерлерінен қуылуы мүмкін деп қорқып жүрді. Адам құқықтарын қорғайтын белсенділердің күшті қысымы салдарынан Африкалық парктер қоры 2007 жылы Омо ұлттық паркінен кету жоспарларын жариялады. Мурси халқы 2008 жылдың шілдесінен бастап өз аумағын қоғамдық қорғау аймағы деп жариялап, қоғамдық туризм жобасын бастады.
Гибе III бөгеті мен ірі көлемді коммерциялық суландыру жүйесі
2015 жылдың қазан айында аяқталған Гибе III су электр станциясы Омо өзенінің орта ағысында орналасқан. Өзен ағынын реттеу арқылы және құрғақ маусымдағы ең төменгі деңгейді көтеру арқылы, ол кең көлемді коммерциялық суару схемаларын дамытуға мүмкіндік береді. Алайда, соңғы тапсырыс бойынша жасалған есепте, ұсынылған плантацияларды суару үшін Омо өзенінде жеткілікті су жоқ екені көрсетілген. Осы жобалардың ең амбициялысы қазірдің өзінде мемлекеттік Эфиопия Қант Корпорациясымен Омо Ұлттық Саябағынан алынған жерлерде немесе Боди, Мурси, Ньягатом және Кара тайпаларының қазіргі тұратын жерлерінде іске асырылуда. Егер ағымдағы жоспарлар орындалса, Төменгі Омо Эфиопиядағы ең ірі суару кешеніне айналады және елдегі суаруға арналған жалпы аумақты кем дегенде екі есеге арттырады.