Кіріспе

Ежелгі Мысыр қаласы және қираған жерлері Канопус (كانوب Kanubu, Kanopos; , Kanōpos), сондай-ақ Канобус (, Kanōbos) деп те аталады, ежелгі Мысырдың Ніл дельтасында орналасқан жағалау қаласы. Оның орны қазіргі Александрияның шығыс шетінде, сол қаланың орталығынан шамалы қашықтықта орналасқан. Канопус Дельтаның батыс тармағының аузында, батыс жағалауда орналасқан, бұл тармақ Канопик немесе Гераклеотик тармағы деп аталды. Бұл қала Египеттің жетінші номына, Менлеиттерге тиесілі болды, кейіннен оның атымен Канопиттер деп аталды. Александрияның құрылуына дейін Канопус, Наукратис және Гераклионмен бірге Египеттегі грек саудасының маңызды порты болды. Оның қираған жерлері қазіргі Египеттің Абу-Кир қаласының жанында орналасқан. Канопус аймағындағы жер теңіз деңгейінің көтерілуіне, жер сілкіністеріне және цунамилерге ұшырады, соның салдарынан б.з.д. II ғасырдың соңында оның көп бөлігі сұйылып кеткен болуы мүмкін. Канопустың шығыс шеттері құлап, олардың қалдықтары бүгін теңіздің түбінде жатыр, ал батыс шеттері қазіргі Абу-Кир қаласының астында көміліп қалған.

Атауы

Елді мекеннің египет аты демотикалық жазуда (pr gwṱ, кейде Peguat немесе Pikuat) деп жазылған. Гректер оны Канопус (Κάνωπος, Kánōpos) деп атады, Троя соғысы дәуіріндегі аңыз бойынша сол жерге көмілген батырдың құрметіне. Ағылшын тіліндегі атаудың түбі римдік билік кезінде қолданылған латын тілінен шыққан.

Ежелгі Мысыр

Каноп Мысыр құдайы Сераписке арналған ғибадатхана орналасқан жер еді. Канопус атауы б.з.б. 6 ғасырдың бірінші жартысында Солонның өлеңінде айтылады. Қазіргі Әбу-Кир деп аталатын аймақтан 2 немесе 3 км қашықтықтағы ежелгі египеттік қазбалар қаланың кеме тоқтау орындарын, граниттен жасалған ескерткіштерін ашты. Олардың арасында II Рамзестің есімі жазылғандары да бар, бірақ олар кейіннен осы жерді әсемдеу үшін әкелінген болуы мүмкін. Канопус қаласының негізі қашан қаланғаны белгісіз, бірақ Геродот оны ежелгі порты деп сипаттайды. Гомер мифологиясы бойынша, оны Менелай құрған және кемесінің бастығы Каноптың құрметіне атаған, ол сол жерде жылан шағып қайтыс болған. Аңыз бойынша, Менелай оның естелігіне жағалауда ескерткіш тұрғызған, оның айналасында қала өскен. Бұл сөздің "кондопи" деген сөзбен байланысы жоқ. Птолемей III Эвергет патша Озириске арналған ғибадатхана салған, бірақ Геродоттың айтуынша, Канопусқа жақын жерде ежелгі киелі орын – Геракл ғибадатханасы болған, ол қашқын құлдарға пана берген. Канопуста Озириске ерекше түрінде табынушылық етілген: адам басы бар құмыра түрінде. Ежелгі египеттанушылардың бұрыңғы қате түсінігінен кейін, египеттіктер бальзамдағаннан кейін ішкі органдарын сақтаған адам және жануар басы бар құмыраларға "канопиялық құмыралар" деген ат берді.

Эллиндік кезең

Птолемей III Евэргеттің билік еткен тоғызыншы жылы (б.з.д. 239 ж.), Канопста дін қызметкерлерінің үлкен жиналысы құрмет жарлығын ("Канопостың жарлығы") қабылдады, оның ішінде патшаға және оның жұбайы Береникеге түрлі жаңа атақтар берілді. Осы жарлықтың үш мысалы қазір белгілі (сондай-ақ кейбір фрагменттері сақталған), олар египет тілінде (иероглифтер мен демотикалық жазуда) және классикалық грек тілінде жазылған. Ежелгі египет тілін түсіндіру кілті ретінде олар Розетта тасынан кейін екінші орында тұрды. Бұл "Розетта тас сериясы" деп те аталатын, екі тілде жазылған жазулардың алғашқысы, сонымен қатар Птолемей жарлықтары деп белгілі. Барлығы үш мұндай жарлық бар. Бұл қалада хна саудасы өте дамыған.

Рим дәуірі

Рим дәуірінде қала өзінің рассалыққа берілуімен танымал болды. Сенека Канопустың зәулімдігі мен жамандықтары туралы жазған, бірақ ол "Канопус ешкімді қарапайым өмір сүруден тоқтатпайды" деп те айтқан. Ювеналдың VI сатирасында онда кең таралған "зияраттық" туралы сөз болған. Император Адриан Римнен 18 миль қашықтықта Тиволиде вилла салдырды, онда ол Рим империясының барлық аймақтарынан сәулеттік үлгілерді көшірді. Олардың бірі (қазіргі кезде ең көп қазылған және зерттелген) Канопустан алынған.

Қазіргі заманғы қала

Мысырлық Абу Кир ("Ата Қырыс") қаласы екі христиан шейітінің құрметіне арналған және Канопус қираған орындарынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл қала (1900 жылы шамамен 1000 тұрғыны болған), Александрияның солтүстік-шығысындағы кішкентай түбектің соңында жатыр. Онда жағалауға орнатылған торлармен ұсталған бөдене саудасы дамыған. 1798 жылдың 1 тамызында Абукирден британдық адмирал Горацио Нельсон француздық Жерорта теңіз флотын толығымен жойды. 1799 жылдың 25 шілдесінде Наполеон Бонапарт 18 мыңдық түрік әскерін талқандады. Ал 1801 жылдың 8 наурызында 1800-ге жуық француз гарнизоны, Аберкромби басқаратын 20 мың ағылшын және Осман түріктерінен жеңілді.

Канопус кафедрасы

Диоклетианның қуғын-сүргін кезінде Мысырда көптеген шейіт болды, олардың ішінде қасиетті Афанасия үш қызымен бірге, сондай-ақ Кир мен Иоанн. Мұнда Табеннисиден келген монахтар құрған Метаноя монастыры болған, онда 5 ғасырдағы діни дау-жанжал кезінде Александрияның көптеген патриархы пана тапқан. Канопустан шығысқа қарай 3 шақырым жерде Манутиннің танымал перғауындық ғибадатханасы орналасқан, кейіннен монахтар бұзып жіберді, ал оның орнында Төрт Евангелистке арналған шіркеу салынды. Александриялық Кирилл қасиетті шейіттер Кир мен Иоаннның қабірлерін салтанатты түрде шіркеуге көшірді, ол паломниктерге маңызды орынға айналды. Осы жерде Иерусалимнің Софронийі дәрігерлердің емделмейтін деп жариялаған көз ауруынан (610–619 жылдары) айықты, содан кейін ол олардың қасиетті орнында жасалған жеті жүз кереметтің жинағымен екі әулиенің мадақтауын жазды (Migne, Patrologia Graeca, LXXXVII, 3379–676). Канопус Менелаус және Схедиямен бірге Рим провинциясы Египтус Примадағы Александрияға бағынышты суфрагандық орын құрды; ол Эпископатум тізімдерінде көбінесе Схедия деп аталады. Лекиен (II, 415) екі титул иесі туралы айтады, біреуі 325 жылы, екіншісі 362 жылы.

Археология

Уақыт өте келе Канопус маңындағы жерлер жер сілкінісі, цунами және теңіз деңгейінің көтерілуінің салдарынан әлсіреп қалды. Археологиялық қазбаларда табылған керамика мен монеталардың іздері б.з.б. 2-ші ғасырдың соңында тоқтатылған. Осы кезде, болжам бойынша, қатты су тасқынынан кейін, шығыс қала маңындағы жерлер салынған топырағының сұйылуына ұшырады. Қатты саз тез сұйық күйге өтіп, ғимараттар құлап түсті. Кейіннен археологиялық зерттеулер жүргізген және балықшылардың көмегімен жағалаудан 1,8 км қашықтықта археологиялық орынды тапты. 1992 жылдан бері француз су асты археологы Франк Годдио басқаратын ИЕАСМ Абу-Кир шығанағын зерттеп келеді. Теңіз астындағы қираған бұйымдар қазба жұмыстарынан кейін, жоғалған Канопус қалалары екені анықталды. Канопустағы маңызды жаңалықтардың ішінде "Онжылдықтар наосы" ғибадатханасының бөліктері және әртүрлі мүсіндердің фрагменттері, оның ішінде Серапис құдайының мәрмәр басы бар.