Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд теңізші офицері және саяхатшы
Scottish naval officer and explorer
Бэйн Хью Клэппертон (18 мамыр 1788 – 13 сәуір 1827) – Батыс және Орталық Африканы зерттеген шотланд теңізші офицері және саяхатшы.
Bain Hugh Clapperton (18 May 1788 – 13 April 1827) was a Scottish naval officer and explorer of West and Central Africa.
Ерте мансап
Клэппертон Дамфрисширдің Аннан қаласында дүниеге келді, оның әкесі Джордж Клэппертон хирург болған. Ол практикалық математика және навигация саласында біраз білім алды, ал он үш жасында Ливерпуль мен Солтүстік Америка арасында сауда жасайтын кемеде шәкірттікке түсті. Атлант мұхиты арқылы бірнеше саяхат жасағаннан кейін, ол теңіз күштеріне алынды, онда ол көп ұзамай мичман шеніне көтерілді. Наполеон соғыстары кезінде ол жақсы қызмет етті, ал 1810 жылғы қарашада Маврикийдегі Порт-Луиске шабуыл жасағанда, ол бұзылысқа бірінші болып кіріп, француз туын түсірді. 1814 жылы Клэппертон Канадаға барып, лейтенант шеніне көтеріліп, Канада көлдеріндегі шхунаның командирі болып тағайындалды. 1817 жылы көлдердегі флоттар таратылғаннан кейін, ол жартылай жалақымен үйіне қайтты. 1820 жылы Клэппертон Эдинбургке көшіп, онда Африка саяхаттарына қызығушылық танытқан Уолтер Оуднимен танысты.
Clapperton was born in Annan, Dumfriesshire, where his father, George Clapperton, was a surgeon. He gained some knowledge of practical mathematics and navigation, and at thirteen was apprenticed on board a vessel which traded between Liverpool and North America. After having made several voyages across the Atlantic Ocean, he was impressed for the navy, in which he soon rose to the rank of midshipman. During the Napoleonic Wars he saw a good deal of active service, and at the storming of Port Louis, Mauritius, in November 1810, he was first in the breach and hauled down the French flag. In 1814 Clapperton went to Canada, was promoted to the rank of lieutenant, and to the command of a schooner on the Canadian lakes. In 1817, when the flotilla on the lakes was dismantled, he returned home on half pay. In 1820 Clapperton removed to Edinburgh, where he made the acquaintance of Walter Oudney, who aroused his interest in African travel.
Африканы зерттеу
Лейтенант Г. Ф. Лион Триполиден Борнуға жетудің сәтсіз әрекетімен оралғаннан кейін, британ үкіметі сол елге екінші экспедиция ұйымдастыруға бел буды. Лорд Батерст, сол кездегі колониялық хатшы, Уолтер Оудниді Хью Клэппертонмен бірге Борнуға консул ретінде тағайындады. 1822 жылдың басында Триполиден олар оңтүстікке қарай Мурзукке бет алды, онда кейіннен майор Диксон Денхам қосылды. Ол екеуін де қиын жағдайда тапты. 1822 жылдың 29 қарашасында Мурзуктан оңтүстікке қарай сапар бастады. Осы уақытқа дейін Клэппертон мен Денхам арасында терең қарсылық пайда болды. Денхам құпия түрде Клэппертонның араб қызметшілерінің бірімен гомосексуалдық қатынаста болғаны туралы жалақпараттар жіберді. Бұл айыптау, Клэппертон ұрлық үшін жұмыстан босатылған наразы қызметші таратып жүрген қауесетке негізделген, көбінесе негізсіз болды. Денхам кейінрек оны қайтарып алды, бірақ Клэппертонға бұл туралы хабарламады. Осыдан тарихшы Бовилл: «географиялық жаңалықтардың тарихында Диксон Денхамнан артық жек көрінетін адамды еске түсіру қиын» деген қорытынды жасады. 1823 жылдың 17 ақпанында экспедиция Борну империясының астанасы Кукаға (қазіргі Нигериядағы Кукава) жетті. Оларды солтан Шейх әл Канеими жақсы қарсы алды. Бұрын олар Чад көлін көрген алғашқы еуропалықтар болған еді. Кукада Клэппертон мен Оудни 14 желтоқсанда Нигер өзенінің бағытын зерттеу үшін Денхамнан бөлінді. Денхам Чад көлінің батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағалауларын, сондай-ақ Ваубе, Логон және Шари өзендерінің төменгі ағыстарын зерттеу үшін қалды. Бірақ бірнеше аптадан кейін Оудни Каноға баратын жолдағы Катагум қаласына жақын Мурмур ауылында қайтыс болды. Клэппертон саяхатын жалғыз Қано арқылы Фулани империясының астанасы Сокотоға жалғастырды. Сұлтан Мухаммед Беллоның бұйрығымен ол тоқтауға мәжбүр болды, бірақ Нигерге батысқа қарай бес күндік сапар ғана болатын. Саяхатынан шаршаған ол Зария мен Кацина арқылы Кукаға оралды. Денхам оны қиын жағдайда тапты, оны тану мүмкін емес еді. Клэппертон мен Денхам 1824 жылдың тамызында Кукадан Триполиге жолға шығып, 1825 жылдың 26 қаңтарында Триполиге жетті. Өзара қарсылығы азайған жоқ, 133 күндік саяхат бойы бір-бірімен сөз айтыспады. Екеуі Англияға сапарды жалғастырып, 1825 жылдың 1 маусымында елге оралды. Олардың саяхаты туралы есеп 1826 жылы «Солтүстік және Орталық Африкадағы саяхаттар мен жаңалықтар» деген атпен жарияланды. Англияға оралғаннан кейін Клэппертон командир шеніне көтеріліп, Африкаға тағы бір экспедициямен жіберілді. Сокото сұлтаны Белло батыс жағалаумен сауда жасауға ынта білдірген еді. Клэппертон HMS Brazen кемесімен шықты, ол құл саудасын тоқтату үшін Батыс Африка эскадрильясына қосылды. Ол Бенин шығанағындағы Бадагриге келіп, 1825 жылдың 7 желтоқсанында Нигерге қарай құрлықпен сапар бастады. Оның қасында қызметшісі Ричард Лемон Ландер, капитан Пирс және әскери хирург және табиғат зерттеушісі доктор Моррисон болды. Айдың соңына дейін Пирс пен Моррисон қызбадан қайтыс болды. Клэппертон саяхатын жалғастырды және 1826 жылдың қаңтарында йоруба елінен өтіп, Нигер өзенін Буссадан кесіп өтті. Бұл жерде Мунго Парк жиырма жыл бұрын қайтыс болған еді.
Lieutenant G. F. Lyon having returned from an unsuccessful attempt to reach Bornu from Tripoli, the British government determined on a second expedition to that country. Walter Oudney was appointed by Lord Bathurst, then colonial secretary, to proceed to Bornu as consul, accompanied by Hugh Clapperton. From Tripoli, early in 1822, they set out southward to Murzuk, where they were later joined by Major Dixon Denham, who found both men in a wretched condition. They eventually proceeded south from Murzuk on 29 November 1822. By this time, a deep antipathy had developed between Clapperton and Denham, Denham secretly sending home malicious reports about Clapperton having homosexual relations with one of the Arab servants. The accusation, based on a rumour spread by a disgruntled servant dismissed by Clapperton for theft, was almost certainly unfounded, and Denham later withdrew it but without telling Clapperton he had done so, leading the historian Bovill to observe that 'it remains difficult to recall in all the checkered (sic) history of geographic discovery a more odious man than Dixon Denham'. On 17 February 1823, the party eventually reached Kuka (now Kukawa in Nigeria), capital of the Bornu Empire, where they were well received by the sultan Sheikh al Kaneimi, having earlier become the first white men to see Lake Chad. Whilst at Kuka, Clapperton and Oudney parted company with Denham on 14 December to explore the course of the Niger River. Denham remained behind to explore and survey the western, south and south eastern shores of Lake Chad, and the lower courses of the rivers Waube, Logone and Shari. However, only a few weeks later, Oudney died at the village of Murmur, located near the town of Katagum on the road to Kano. Undeterred, Clapperton continued his journey alone through Kano to Sokoto, the capital of the Fulani Empire, where by order of Sultan Muhammed Bello he was obliged to stop, though the Niger was only a five day journey to the west. Exhausted by his travels, he returned by way of Zaria and Katsina to Kuka, where Denham found him barely recognizable after his privations. Clapperton and Denham departed Kuka for Tripoli in August 1824, reaching Tripoli on 26 January 1825. Their mutual antipathy unabated, they exchanged not a word during the 133 day journey. The pair continued their journey to England, arriving home to a heroes' welcome on 1 June 1825. An account of their travels was published in 1826 under the title Narrative of Travels and Discoveries in Northern and Central Africa in the years 1822–1823 and 1824. Immediately after his return to England, Clapperton was raised to the rank of commander, and sent out with another expedition to Africa, the sultan Bello of Sokoto having professed his eagerness to open up trade with the west coast. Clapperton came out on HMS Brazen, which was joining the West Africa Squadron for the suppression of the slave trade. He landed at Badagry in the Bight of Benin, and started overland for the Niger on 7 December 1825, having with him his servant Richard Lemon Lander, Captain Pearce, and Dr. Morrison, navy surgeon and naturalist. Before the month was out Pearce and Morrison were dead of fever. Clapperton continued his journey, and, passing through the Yoruba country, in January 1826 he crossed the Niger at Bussa, the spot where Mungo Park had died twenty years before.
Өлім
Шілдеде Клэппертон Каноға және содан соң Фуланидің астанасы Сокотоға келді, Борнуға жол тауып, Канури басшысы шейх әл Канеимимен қайтадан танысу ниетінде болды. Бірақ, фуланилер әл Канеимимен соғыста болды, сондықтан Сұлтан Белло оған кете беруге рұқсат бермеді. Көп айлар бойы тұтқындыққа алынып, безгек, депрессия және дизентериямен ауырған Клэппертон қайтыс болды, экспедициядан оның қызметшісі Ландер ғана тірі қалды. Ландер жағалауға қайтып келді, ал Фернандо По аралында керемет кездейсоқтықпен Клэппертонның бұрынғы қарсыласы Диксон Денхэммен кездесіп, оған Клэппертонның қазасы туралы хабарды Лондонға жеткізді.
In July, Clapperton arrived at Kano and thence the Fulani capital Sokoto, intending to continue to Bornu and renew his acquaintance with the Kanuri leader Sheikh al Kaneimi. However, the Fulani were now at war with al Kaneimi, and Sultan Bello refused him permission to leave. After many months' detention, afflicted by malaria, depression, and dysentery, Clapperton died, leaving his servant Lander the only survivor of the expedition. Lander returned to the coast, and at Fernando Po by extraordinary coincidence met Clapperton's old antagonist, Dixon Denham, who duly relayed the news of Clapperton's demise to London.
Мұра
Клэппертон Хауса мемлекеттерін жеке бақылау арқылы еуропалықтарға бірінші болып таныстырды, ол Фулалар Сокото халифатын құрғаннан кейін осы мемлекеттерді аралады. 1829 жылы Клэппертонның "Африканың ішкі аймақтарына екінші экспедиция журналы" және т.б. оның өлімінен кейін жарық көрді, ал кіріспе бөлімінде оның ағасы, подполковник С. Клэппертон, саяхатшының өмірбаянын жазды. Өз қожайынының күнделігін әкелген Ричард Ландер де "Капитан Клэппертонның Африкаға жасаған соңғы экспедициясының жазбалары" және одан кейінгі Автордың басынан өткен оқиғаларын (2 том, Лондон, 1830) жариялады.
Clapperton was the first European to make known from personal observation the Hausa states, which he visited soon after the establishment of the Sokoto Caliphate by the Fula. In 1829 the Journal of a Second Expedition into the Interior of Africa, &c., by Clapperton appeared posthumously, with a biographical sketch of the explorer by his uncle, Lieutenant Colonel S. Clapperton, as a preface. Richard Lander, who had brought back the journal of his master, also published Records of Captain Clapperton's Last Expedition to Africa with the subsequent Adventures of the Author (2 volumes, London, 1830).
Сурет және ою
Хью Клэппертон 1817 жыл шамасында сэр Генри Рейберн салған суретте бейнеленген, қазіргі кезде сурет АҚШ-та сақтаулы. Гилдон Мантонның кейінгі майлы суреті Шотландия Ұлттық галереясында бар. Клаппертонның Солтүстік және Орталық Африкадағы саяхаттары мен жаңалықтары туралы баяндамасының титулдық бетінде Томас Гофф Луптонның гравюрасы орналасқан.
Hugh Clapperton was painted in c 1817 by Sir Henry Raeburn, the painting now residing in the United States. A later oil painting by Gildon Manton is held by The National Gallery of Scotland The frontispiece to Clapperton's Narrative of Travels and Discoveries in Northern and Central Africa features an engraving by Thomas Goff Lupton.