HMS Bounty кемесіндегі көтеріліс

Кіріспе

1789 жылы британдық Корольдік теңіз флотының HMS Bounty кемесінде болған көтеріліс – тарихи оқиға.

1789 mutiny aboard the British Royal Navy ship HMS Bounty

the historical event

The mutiny on the Royal Navy vessel occurred in the South Pacific Ocean on 28 April 1789. Disaffected crewmen, led by acting Lieutenant Fletcher Christian, seized control of the ship from their captain, Lieutenant William Bligh, and set him and eighteen loyalists adrift in the ship's open launch. The reasons behind the mutiny are still debated. Bligh and his crew stopped for supplies on Tofua, losing a man to natives. Bligh navigated more than in the launch to reach safety and began the process of bringing the mutineers to justice. The mutineers variously settled on Tahiti or on Pitcairn Island. Bounty had left England in 1787 on a mission to collect and transport breadfruit plants from Tahiti to the West Indies. A five month layover in Tahiti, during which many of the men lived ashore and formed relationships with native Polynesians, led those men to be less amenable to military discipline. Relations between Bligh and his crew deteriorated after he reportedly began handing out increasingly harsh punishments, criticism, and abuse, Christian being a particular target. After three weeks back at sea, Christian and others forced Bligh from the ship. Twenty five men remained on board afterwards, including loyalists held against their will and others for whom there was no room in the launch. After Bligh reached England in April 1790, the Admiralty despatched HMS Pandora to apprehend the mutineers. Fourteen were captured in Tahiti and imprisoned on board Pandora, which then searched without success for Christian's party that had hidden on Pitcairn Island. After turning back towards England, Pandora ran aground on the Great Barrier Reef, with the loss of 31 crew and four Bounty prisoners. The ten surviving detainees reached England in June 1792 and were court martialled; four were acquitted, three were pardoned, and three were hanged. Christian's group remained undiscovered on Pitcairn until 1808, by which time only one mutineer, John Adams, remained alive. His fellow mutineers, including Christian, were dead, killed either by one another or by their Polynesian companions. No action was taken against Adams; descendants of the mutineers and their accompanying Tahitians live on Pitcairn into the 21st century.

1789 жылдың 28 сәуірінде Оңтүстік Тынық мұхитында Корольдік теңіз флотының кемесінде көтеріліс болды. Әрекеттік лейтенант Флетчер Кристиан бастаған наразы экипаж мүшелері кеменің капитаны, лейтенант Уильям Блайдан бақылауды алып, оны және оның 18 адал серігін кемедегі ашық қайыққа тастап кетті. Көтерілістің себептері әлі де даулы. Блай мен оның экипажы Тофуа аралында азық-түлік толықтырып, жергілікті тұрғындарға бір адамды жоғалтты. Блай қауіпсіздікке жету үшін қайықпен шамамен 3600 шақырымнан (немесе 2200 миль) жүзіп өтті және көтерілісшілерді әділетке тарту процесін бастады. Көтерілісшілер Таити немесе Питкэрн аралында қоныстанды. Bounty 1787 жылы Англиядан Таитиден Батыс Индияға нан жемістерін жинап, тасымалдау миссиясымен шыққан болатын. Таитиде өткен бес айлық үзіліс кезінде экипаж мүшелерінің көпшілігі жағалауда тұрып, жергілікті полинезиялықтармен қарым-қатынас жасады, бұл оларды әскери тәртіпке бағынуға азырақ ынталандырды. Блай мен оның экипажы арасындағы қарым-қатынас нашарлады, өйткені Блай қатал жазаларды, сынды және ұяттауды күшейткені айтылады, ал Кристиан ерекше назарда болды. Теңізде үш аптадан кейін Кристиан және басқалары Блайды кемеден қуғынға салды. Одан кейін кемеде 25 адам қалды, олардың ішінде өз еркіне қарсы ұсталған адалдар мен қайықта орын болмағандар бар еді. 1790 жылдың сәуірінде Блай Англияға жеткеннен кейін, Адмиралтейство көтерілісшілерді ұстау үшін HMS Pandora кемесін жіберді. Таитиде 14 адам тұтқындалып, Pandora-ға қамалды, содан кейін Питкэрн аралында жасырынған Кристианның тобын табысты іздеуге тырысты. Англияға қайтар жолда Pandora Ұлы Барьер рифіне шағылысып, 31 экипаж мүшесі мен 4 Bounty тұтқыны қаза тапты. 1792 жылдың маусымында Англияға жеткен он тұтқынға әскери сот өкімі шығарылды; төртеуі ақталды, үшеуі кешірілді, ал үшеуі дарға асылды. Кристианның тобы 1808 жылға дейін Питкэрнде табылмай қалды, сол кезде көтерілісшілердің тек біреуі, Джон Адамс тірі қалды. Оның серіктері, соның ішінде Кристиан да, өліп қалды, оларды бір-бірі немесе полинезиялық серіктері өлтірді. Адамсқа қарсы ешқандай шара қолданылмады; көтерілісшілердің ұрпақтары және оларды ертіп келген таитиліктер 21-ші ғасырда Питкэрнде өмір сүреді.

Баунти және оның миссиясы

Оның Ұлылық қарулы кемесі (HMAV) Баунти немесе HMS Баунти 1784 жылы Блейдс кеме жасаушылығында, Йоркшир, Халл қаласында Бетия деп аталған көмір тасымалдаушы кеме ретінде салынған. 1787 жылдың мамыр айында Корольдік теңіз күштері 1,950 фунт стерлинг төлеп сатып алғаннан кейін оның атауы өзгертілді. Кеме үш мачталы, жалпы ұзындығы 91 фут (28 метр), ең кең жері 25 фут (8 метр) және 230 тонна жүкті тасымалдауға тіркелген. Оның қару-жарағына төрт қысқа, төрт фунттық зеңбірек және он жарты фунттық айналмалы зеңбірек кірді, олар мылтықтар сияқты ұсақ қарулармен толықтырылды. Адмиралтейство оны соғыс кемесінің ең кіші санаты ретінде бағалағандықтан, оның командирі пост-капитан емес, лейтенант болып табылады және кемедегі жалғыз офицер болар еді. Сонымен қатар, кемеге әдеттегідей Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің бөлімі қосылмады, оны теңіз командирлері өздерінің билігін жүзеге асыру үшін пайдаланатын. Баунти кемесі Таитиден (сол кезде "Отахеит" деп аталған), Тынық мұхитының оңтүстігіндегі Полинезия аралдарынан, британдық колониялардағы Батыс Индияға нан жемісін тасымалдау үшін алынған. Экспедиция Корольдік қоғам тарапынан ұйымдастырылды және оның президенті сэр Джозеф Бэнкс басшылық етті, ол Кариб теңізіндегі плантация иелерінің нан жемісі жақсы өсіп, құлдарға арзан тағам бере алады деген пікірін бөлісті. Баунти Темза өзеніндегі Депфорд кеме жасаушылығында Бэнкстің қадағалауымен қайта жабдықталды. Әдетте кеме капитанының пәтері болып табылатын үлкен кабина мыңнан астам горшокпен отырғызылған нан жемісі үшін жылыжайға айналдырылды, оған шыны терезелер, люктер және жаңбыр суының ысырабын болдырмау үшін қорғасынмен жабылған палуба және дренаж жүйесі орнатылды. Осы шараларға қажетті кеңістік кемедегі экипаж мен офицерлердің ұзақ сапар бойына қатты тығыздыққа тап болуына себеп болды.

Блай

Банктердің келісімімен экспедиция басқаруы лейтенант Уильям Блайға берілді, ол капитан Джеймс Куктың үшінші және соңғы саяхатында (1776–80) HMS Resolution кемесінде желкен шебері немесе бас навигатор болып қызмет еткен. Блай 1754 жылы Плимут қаласында теңізшілік және әскери дәстүрі бар отбасында дүниеге келді. Адмирал сэр Ричард Родни Блай оның үшінші туысы болды. 21 жасында Кук кемесіне тағайындалу үлкен мәртебе болды, бірақ Блай экспедицияның ресми есебінде өзінің үлесі лайықты түрде бағаланбағанын сенді. 1783 жылы сегіз жылдық Америка Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін – француз флоты 1778 жылдан бастап қатысқан – Ұлыбритания Корольдік флотының мөлшері қысқартылды, және Блай жартылай жалақымен жағаға орналасты. Біраз уақыттан кейін, Блай сауда қызметінде уақытша жұмыс істеді және 1785 жылы әйелінің туысы Дункан Кэмпбеллге тиесілі «Британия» кемесінің капитаны болды. Блай 1787 жылдың 16 тамызында «Баунти» кемесіндегі беделді лауазымға тағайындалды, бұл оған қысым жасады; оның лейтенанттық күндік төрт шиллингтік (жылына 70 фунт стерлинг) жалақысы «Британия» кемесінің капитаны ретінде алған жылына 500 фунт стерлингке қарағанда төмен болды. «Баунти» кемесіндегі офицерлердің саны шектеулі болғандықтан, Блай кемедегі қаражатты басқарушы болып та қызмет етуге міндетті болды. Маңызды, бірақ жеткілікті зерттелмеген жолды зерттеу мақсатында, Блайдың теңіз саяхаты туралы бұйрығында Оңтүстік Американы айналып, Хорн мүйізі арқылы Тынық мұхитына кіруі және нан жемісін жинағаннан кейін Эндевор бұғазы арқылы батысқа қарай жүзуі керектігі көрсетілген. Содан кейін ол Үнді және Оңтүстік Атлант мұхиттары арқылы Кариб теңізіндегі Вест-Индия аралдарына өтуге тиіс болды. Осылайша «Баунти» кемесі Оңтүстік жарты шарда Жер шарының айналымын аяқтады.

Көтерілісшілер бөлініп кетті

22 қыркүйекте "Баунти" Таитиге оралғанда, қарсы алу бұрынғыдай құлшыныспен болмады. Таитиліктер басқа бір ағылшын кемесінің экипажынан Кук пен Блайдың Айтутакиде елді мекен құрғаны туралы әңгіменің жалған екенін және Кук көп бұрын қайтыс болғанын білген. Кристиан олардың ашуланып, зорлыққа баруы мүмкін деп уайымдады және ұзақ қалмады. Таитиде қоныстануға дауыс берген он алты адамның он бесін жағаға түсірді, ал Джозеф Коулманды кемеде қалдырды, себебі Кристианға оның қаругер ретіндегі дағдысы қажет болды. Сол кешкі Кристиан "Баунти" кемесіне, көбінесе әйелдерден тұратын таитиліктерді шақырып, той ұйымдастырды. Тойдың қанағатқа толы басталысымен, ол жақтау арқанын кесіп, "Баунти" тұтқын қонақтарымен бірге теңізге шықты. Коулман суға секіріп құрлыққа жетті. Құлақтандырылған топтың арасында Кристианға қажеті жоқ алты қарт әйел болды, оларды жақын орналасқан Моореа аралына түсірді. "Баунти" экипажында енді тоғыз көтерілісші – Кристиан, Янг, Квинтал, Браун, Мартин, Джон Уильямс, Джон Миллс, Уильям Маккой және Джон Адамс (экипаж "Александр Смит" деп атаған) және жиырма полинезиялық, олардың он төртеуі әйелдер болды. Таитиде қалған он алты теңізші өмірін ұйымдастыра бастады. Моррисон мен Том Макинтош басқаратын топ Кук кемесінің атымен "Резолюция" деп аталатын шхуна жасауға кірісті. Моррисон белсенді көтерілісші болған жоқ; ол қайтадан тұтқындалуды күтудің орнына, кемемен Голландиялық Шығыс Индияға барып, билік органдарына тапсырып, осы әрекетінің өзін кінәсіз екенін дәлелдейді деп үміттенді. Моррисонның тобы кемедегі тәртіпті сақтап, тіпті әр жексенбіде діни қызмет өткізді. Ал Черчилль мен Мэтью Томпсон маскүнемдікке және жалпы ұқыпсыздыққа бой берді, бұл олардың екеуінің де зорлықпен өліміне әкелді. Черчилльді Томпсон өлтірді, ал оны өз кезегінде Черчилльдің туатын достары өлтірді. Басқалары, мысалы, Стюарт пен Хейвуд, тыныш тұрмысқа бейімделді; Хейвуд көп уақытын таити тілін оқып үйренумен өткізді. Ол жергілікті киім киді және жергілікті әдет-ғұрыпқа сәйкес, денесіне көптеген татуировкалар салдырды.

When Bounty returned to Tahiti, on 22 September, the welcome was much less effusive than previously. The Tahitians had learned from the crew of a visiting British ship that the story of Cook and Bligh founding a settlement in Aitutaki was a fabrication, and that Cook had been long dead. Christian worried that their reaction might turn violent and did not stay long. Of the sixteen men who had voted to settle in Tahiti, he allowed fifteen ashore; Joseph Coleman was detained on the ship, as Christian required his skills as an armourer. That evening, Christian coaxed aboard Bounty a party of Tahitians, mainly women, for a social gathering. With the festivities underway, he cut the anchor rope and Bounty sailed away with its captive guests. Coleman escaped by diving overboard and reached land. Among the abducted group were six elderly women, for whom Christian had no use; he put them ashore on the nearby island of Mo'orea. Bountys complement now comprised nine mutineers—Christian, Young, Quintal, Brown, Martin, John Williams, John Mills, William McCoy and John Adams (known by the crew as "Alexander Smith")—and twenty Polynesians, of whom fourteen were women. The sixteen sailors on Tahiti began to organise their lives. One group, led by Morrison and Tom McIntosh, began building a schooner, which they named Resolution after Cook's ship. Morrison had not been an active mutineer; rather than waiting for recapture, he hoped to sail the vessel to the Dutch East Indies and surrender to the authorities there, hoping that such action would confirm his innocence. Morrison's group maintained ship's routine and discipline, even to the extent of holding divine service each Sunday. Churchill and Matthew Thompson, on the other hand, chose to lead drunken and generally dissolute lives, which ended in the violent deaths of both. Churchill was murdered by Thompson, who was in turn killed by Churchill's native friends. Others, such as Stewart and Heywood, settled into quiet domesticity; Heywood spent much of his time studying the Tahitian language. He adopted native dress and, in accordance with the local custom, was heavily tattooed on his body.

HMS Pandora миссиясы

1790 жылы 14 наурызда Англияға келген Блай көтеріліс туралы жаңалықты өзінен бұрын естіп, ол батыр ретінде құрметпен қарсы алынды. 1790 жылдың қазан айында «Баунти» кемесінің жоғалуына қатысты ресми әскери сотта ол жоғалтуға жауапкершіліктен ақталды және капитан шеніне көтерілді. Әскери сотқа қосымша, Блай Перселлге қарсы тәртіпсіздік және бағынбаушылық айыптарын қойды; бұрынғы кеме жасаушы сөгіс алды. 1790 жылдың қараша айында Әскери-теңіз министрлігі капитан Эдвард Эдвардс басқаратын «HMS Pandora» фрегатын көтерілісшілерді ұстап, Англияға сотқа жіберу үшін жіберді. «Pandora» 1791 жылдың 23 наурызында Таитиге келді, және бірнеше күн ішінде «Баунти» кемесінің барлық он төрт аман қалған адамы қолға түсті немесе өздері тапсырды. Эдвардс бағынғандар мен «Баунти» кемесінде күштеп ұсталғанын айтқандардың арасында ешқандай айырмашылық жасамады; барлығы «Pandora қорабы» деп аталған, «Pandora» кемесінің төртінші палубасында салынған арнайы түрмеге қамалды. «Pandora» Таитиде бес апта болды, ал Эдвардс «Баунти» кемесінің қайда екенін анықтауға тырысты. Кеме 8 мамырда Тынық мұхитының оңтүстігіндегі мыңдаған аралдардың арасында «Баунти» кемесін іздеуге шықты. Палмерстон аралынан табылған бірнеше бөліктерден басқа, қашқан кемеден ешқандай із табылмады. Эдвардс тамызға дейін іздеу жұмыстарын жалғастырып, батысқа қарай Голландтың Шығыс Индиясына бет алды. «Pandora» кемесі тоқтаған, бірақ жағаға шықпаған аралдардың бірі Питкэрн аралы болды. Эдвардс карталарын тексеріп, бұл белгісіз аралдың Питкэрн аралы үшін дұрыс ендікте, бірақ дұрыс емес бойлықта екенін анықтаса, ол соңғы тоғыз «Баунти» көтерілісшісін ұстап, міссиясын орындай алған болар еді. Эдвардстың қалған көтерілісшілерді іздеуі нәтижесіз аяқталды. 1791 жылдың 13 тамызында Ваникородан өтіп бара жатып, Эдвардс аралдан шыққан түтін байқады. «Баунти» кемесін іздеуге толыққанды берілген Эдвардс және оларды таба алмаса, көтерілісшілер өздерінің орналасқан жерін жарияламайды деп ойлап, түтін сигналдарын елемеді және жолымен жалғастырды. Уоллрус түтін сигналдары Лаперуз экспедициясының аман қалғандары жіберген дабыл хабары болғанына сенімді, кейінірек дәлелдер олардың «Boussole» және «Astrolabe» кемелері суға батқаннан кейін үш жыл өткенде Ваникорода әлі де тірі екенін көрсетті. Уоллрус Эдвардстың Англияның ең «күнәсіз», «адамгершіліксіз», «жансыз» және «қатыгез» теңіз капитаннарының бірі екеніне «сенімді» және ол жоғалған экспедицияның құпиясын шешу арқылы «теңіз тарихының батырына» айналу мүмкіндігінен бас тартты. 1791 жылдың 29 тамызында «Pandora» кемесі Сыртқы Ұлы Барьер рифіне шағылысып, суға батып кетті. «Pandora қорабындағы» адамдарды кеме батып кетуін болдырмауға тырысқан қарапайым экипаж назарға алмады. Эдвардс кемеден кету туралы бұйрық бергенде, «Pandora» кемесінің қарушысы тұтқындардың шынжырларын алып тастауға кірісті, бірақ кеме ол аяқтамай тұрып батып кетті. Хейвуд және тағы тоғыз тұтқын қашып кетті; төрт «Баунти» кемесінің адамы – Джордж Стюарт, Генри Хиллбранд, Ричард Скиннер және Джон Самнер – «Pandora» кемесінің экипажының 31 адамымен бірге суға батып кетті. Содан кейін аман қалғандар, соның ішінде қалған он тұтқын, екі жыл бұрын Блай бағытымен ашық қайықпен сапарға шықты. Тұтқындардың көпшілігі 17 қыркүйекте Купангқа жеткенше қол-аяқтары байланған күйде ұсталды. Тұтқындар жеті апта бойы түрмеде, кейін Голландтың Шығыс Индия компаниясының кемесінде ұсталды, содан кейін Кейптаунға жеткізілді. 1792 жылдың 5 сәуірінде олар британдық соғыс кемесімен Англияға жолға шықты және 19 маусымда Портсмутқа жетті. Сол жерде олар сотқа күту үшін күзетші кемеге ауыстырылды. Тұтқындар арасында Блай әділдікке уәде берген үш лоялист – Коулман, Макинтош және Норман; соқыр скрипкашы Майкл Бёрн (немесе «Бёрн»); Хейвуд; Моррисон; және төрт белсенді көтерілісші: Томас Беркет, Джон Миллвард, Томас Эллисон және Уильям Маспратт болды. Блай, екінші нан жемісі экспедициясы үшін «HMS Providence» кемесіне командир болып тағайындалған, 1791 жылдың тамызында Англиядан кетіп, әскери сот отырысына қатыспады.

When Bligh landed in England on 14 March 1790, news of the mutiny had preceded him and he was fêted as a hero. In October 1790 at a formal court martial for the loss of Bounty, he was honourably acquitted of responsibility for the loss and was promoted to post captain. As an adjunct to the court martial, Bligh brought charges against Purcell for misconduct and insubordination; the former carpenter received a reprimand. In November 1790, the Admiralty despatched the frigate HMS Pandora, under Captain Edward Edwards, to capture the mutineers and return them to England to stand trial. Pandora arrived at Tahiti on 23 March 1791 and, within a few days, all fourteen surviving Bounty men had either surrendered or been captured. Edwards made no distinction between mutineers and those who claimed they had been detained on Bounty unwillingly; all were incarcerated in a specially constructed prison erected on Pandoras quarterdeck, dubbed "Pandora's Box". Pandora remained at Tahiti for five weeks while Edwards unsuccessfully sought information on Bountys whereabouts. The ship finally sailed on 8 May to search for Bounty among the thousands of southern Pacific islands. Apart from a few spars discovered at Palmerston Island, no traces of the fugitive vessel were found. Edwards continued the search until August, when he turned west and headed for the Dutch East Indies. One of the islands Pandora sailed to, but did not land at, was Pitcairn Island; had Edwards checked his charts and found that this uncharted island was at the correct latitude but wrong longitude for Pitcairn Island, he could very well have fulfilled his mission by capturing the last nine Bounty mutineers. Edwards' search for the remaining mutineers ultimately proved fruitless. When passing Vanikoro on 13 August 1791, Edwards observed smoke signals rising from the island. Edwards, single minded in his search for Bounty and convinced that mutineers fearful of discovery would not be advertising their whereabouts, ignored the smoke signals and sailed on. Wahlroos argues that the smoke signals were almost certainly a distress message sent by survivors of the Lapérouse expedition, which later evidence indicated were still alive on Vanikoro at that time—three years after their ships Boussole and Astrolabe had foundered. Wahlroos is "virtually certain" that Edwards, whom he characterizes as one of England's most "ruthless", "inhuman", "callous", and "incompetent" naval captains, missed his chance to become "one of the heroes of maritime history" by solving the mystery of the lost expedition. On 29 August 1791, Pandora ran aground on the outer Great Barrier Reef. The men in "Pandora's Box" were ignored as the regular crew attempted to prevent the ship from foundering. When Edwards gave the order to abandon ship, Pandoras armourer began to remove the prisoners' shackles, but the ship sank before he had finished. Heywood and nine other prisoners escaped; four Bounty men—George Stewart, Henry Hillbrant, Richard Skinner and John Sumner—drowned, along with 31 of Pandora crew. The survivors, including the ten remaining prisoners, then embarked on an open boat journey that largely followed Bligh's course of two years earlier. The prisoners were mostly kept bound hand and foot until they reached Kupang on 17 September. The prisoners were confined for seven weeks, at first in prison and later on a Dutch East India Company ship, before being transported to Cape Town. On 5 April 1792, they embarked for England on a British warship, , and arrived at Portsmouth on 19 June. There they were transferred to the guardship to await trial. The prisoners included the three detained loyalists—Coleman, McIntosh and Norman—to whom Bligh had promised justice; the blind fiddler Michael Byrne (or "Byrn"); Heywood; Morrison; and four active mutineers: Thomas Burkett, John Millward, Thomas Ellison and William Muspratt. Bligh, who had been given command of HMS Providence for a second breadfruit expedition, had left England in August 1791 and thus would be absent from the pending court martial proceedings.

Әскери соттың шешімі мен үкімдері

Соғыс соты 1792 жылдың 12 қыркүйегінде Портсмут портында ашылды, оған вице-адмирал лорд Худ, Портсмут штабының бас қолбасшысы төрағалық етті. Хейвудтың отбасы оған білікті заң кеңесшілерін ұсынды; қалған айыпталушылардың ішінде тек Муспратт ғана заң кеңесшісін жалдады. Блайдың ашық қайықпен жасаған саяхатынан аман қалғандар бұрынғы серіктеріне қарсы куәлік берді. Томас Хейвард пен Джон Хэллетттің куәліктері Хейвуд пен Моррисонға ерекше зиян келтірді, олардың екеуі де кез келген бүлікшіл ниетпен кінәлі емес екенін айтты және өз еріктерімен «Пандораға» тапсырды. Сот Кольман, Макинтош, Норман және Бёрннің мәлімдемелерін күдіксіз қабылдады, олардың барлығы ақталды. 18 қыркүйекте қалған алты айыпталушы көтеріліс жасағаны үшін кінәлі деп танылып, «әртүрлі жағдайларды ескере отырып», Хейвуд пен Моррисонға мейірімділік көрсету туралы ұсыныспен асылып өлтіруге үкім шығарылды. 1792 жылдың 26 қазанында Хейвуд пен Моррисон король Джордж III-тен патшалық кешірім алып, босатылды. Муспратт өзінің адвокаты арқылы соттың әскери ережелері Норман мен Бёрнді өз қорғанында куәгер ретінде шақыруға кедергі келтіргеніне наразылық білдіріп, петиция беріп, өлім жазасын тоқтатты. Ол әлі де нәтиже күтіп отырғанда, Беркет, Эллисон және Миллвард 28 қазанда Портсмут догындағы мачтадан асылып өлтірілді. Кейбір мәліметтерде олардың үшеуі де соңғы сәттерге дейін өздерінің кінәсіз екенін айтқан, ал басқалары олардың «барлығының таң қалған ерлік табандылығы» туралы айтқан. Баспасөзde «ақша біреулердің өмірін сатып алды, ал басқалары кедейлік құрбаны болды» деген күдік білдірілді. Хейвудтың үлкен мүлікке мұрагер болғаны туралы хабар негізсіз болды; алайда, Денинг «соңында тап, туыстық қарым-қатынас немесе қамқорлық жағдайды шешті» деп мәлімдейді. Желтоқсан айында Муспратт өзіне жазасы кешірілгенін естіді, ал 1793 жылдың 11 ақпанында ол да кешіріліп, босатылды.

Салдары

Соғыс сотының көп бөлігі Блайдың әрекеттерін сынады. 1793 жылғы тамызда Англияға қайтқан кезде, «Провиденс» кемесімен Батыс Үндістанға нан жемісін жеткізудегі табысынан кейін, кәсіби және қоғамдық пікір оған бұрылып кетті. Ол есебін ұсынуға барғанда Әскери-теңіз министрлігінде оны қабылдамады және келесі тағайындалуына дейін он тоғыз ай бойы жартылай жалақымен қалды. 1794 жылдың соңында Флетчердің інісі, юрист Эдвард Кристиан, соғыс сотының материалдарына қосымша жариялады, ол баспасөзde «Кристиан және көтерілісшілердің мінез-құлқын ақтауға және капитан Блайды кінәлауға» бағытталған деп сипатталды. Блайдың беделін одан әрі төмендетіп, адал артиллерист Пекковер қосымшада айтылған көптеген мәлімдемелердің рас екенін растады. Блай 1797 жылғы қазан айында «HMS Director» кемесімен Кампердаун шайқасында және 1801 жылғы сәуірде «HMS Glatton» кемесімен Копенгаген шайқасында басшылық етті. 1805 жылы «HMS Warrior» кемесіне қолбасшылық еткенде, ол офицерлеріне дөрекі сөздер айтқаны үшін соғыс сотының алдына тартылып, жазаланды. 1806 жылы ол Австралиядағы Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы болып тағайындалды; екі жылдан кейін армия офицерлерінің тобы оны тұтқындап, Ром көтерілісінде қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Англияға оралғаннан кейін Блай 1811 жылы контр-адмирал, ал 1814 жылы вице-адмирал шеніне көтерілді, бірақ оған басқа теңіздік қызметтер ұсынылмады. Ол 1817 жылғы желтоқсанда 63 жасында қайтыс болды. Кешірілген көтерілісшілердің ішінде Хейвуд пен Моррисон қайтадан теңіз қызметіне оралды. Хейвуд Худың қолдауын алды және 1803 жылы 31 жасқа келгенде капитан шеніне жетті. Ұзақ және жарқын мансаптан кейін ол 1831 жылы қайтыс болды. Моррисон аға артиллерист болды және 1807 жылы Үнді мұхитында «HMS Blenheim» кемесі суға батқанда қаза тапты. Муспратт теңізде стюард болып жұмыс істегені, 1798 жылға дейін немесе одан бұрын қайтыс болғаны айтылады. Соғыс сотының басқа да маңызды қатысушылары – Фрайер, Пекковер, Коулман, Макинтош және басқалар – іс аяқталғаннан кейін көпшілік назарынан жоғалып кетті.

Елді мекен

1789 жылғы 22 қыркүйекте Таитиден шыққан Кристиан «Баунти» кемесін батысқа қарай қауіпсіз паналау іздеп жүзіп кетті. Содан кейін ол Таитиден шығысқа қарай орналасқан Питкэрн аралына қоныстану туралы ой қалыптастырды; бұл арал 1767 жылы белгілі болған, бірақ оның нақты орны ешқашан расталмаған. Бірнеше ай іздегеннен кейін Кристиан 1790 жылғы 15 қаңтарда аралды оның тіркелген орнынан шығысқа қарай қайта тапты. Бұл бойлық қателігі көтерілісшілердің Питкэрнге қоныстану шешіміне әсер етті. Кемеге жеткен соң, жүк түсіріліп, оның көп бөлігі, мачталар мен тіреулер аралда пайдалану үшін алынды. Ол 23 қаңтарда өртеп, жойылды, бұл ашылуға қарсы алдын ала шара ма, әлде Квинтальдың рұқсатсыз әрекеті ме, белгісіз. Қай жағдайда болса да, қашу мүмкіндігі болмады. Питкэрн аралы көтерілісшілер үшін өте қолайлы паналау болды – адам тұрмайтын, қол жеткізу қиын, азық-түлік, су және құнарлы жерге толы. Біраз уақыт көтерілісшілер мен таитиліктер бейбіт өмір сүрді. Кристиан Мауатуамен бірге тұрып, басқа балалар сияқты, төртінші қазанда Кристиан есімді ұлы дүниеге келді. Кристианның басшы ретіндегі билігі бірте-бірте азайды, ол ұзақ уақыт бойы ойға батып, өзін-өзі зерделеуге бейім болды. Бірте-бірте еуропалықтардың таитиліктерді, әсіресе әйелдерді өздерінің меншігі ретінде қарауынан, «бір «ер»ден екіншісіне беріліп отырған» әйелдер туралы айтылған сөздерге байланысты шиеленіс пен бәсекелестік туды. 1793 жылдың қыркүйегінде жағдай зорлық-зомбылыққа ұласты, бірнеше көтерілісшілер – мүмкін Кристиан, Уильямс, Мартин, Миллс және Браун – таитиліктермен қақтығыста қаза тапты. Адамс пен таитилік әйел Тихутеатуаноа кейінірек Кристиан осы қақтығыста өлтірілгенін мәлімдеді. Алайда Адамстың айтқандары дәйекті болмады; жылдар өте ол Кристианның аурудан немесе өз-өзіне қол жұмсаудан қайтыс болғанын да айтты. Дегенмен, оның қабірі табылған жоқ. Тихутеатуаноаның сөзіне сүйенсек, Кристиан «бақшаға жер тазалап жатқанда» артынан оқпен атқан. Содан кейін де шайқас жалғасты, 1794 жылға қарай алты таитилік ер адам қайтыс болды, оларды өлтірілген көтерілісшілердің жесірлері немесе бір-бірі өлтірді. Төрт тірі қалған көтерілісшінің екеуі, Янг пен Адамс, басшылықты өз қолына алып, шатқақсыз тыныштықты қамтамасыз етті, бірақ Маккой мен Квинталь жергілікті өсімдіктен алкогольді сусын жасағаннан кейін мас күйіне келіп, бұл тыныштық бұзылды. Кейбір әйелдер аралдан уақытша қайықпен қашуға тырысты, бірақ оны іске қоса алмады. 1798 жылы Маккой өз-өзіне қол жұмсағанға дейін өмір қиындықпен жалғасты. Бір жылдан кейін Квинталь жаңа қырқындар мен зорлық-зомбылықпен қорқытқаннан кейін Адамс пен Янг оны өлтіріп, бейбітшілікті қалпына келтіре алды.

After leaving Tahiti on 22 September 1789, Christian sailed Bounty west in search of a safe haven. He then formed the idea of settling on Pitcairn Island, far to the east of Tahiti; the island had been reported in 1767, but its exact location was never verified. After months of searching, Christian rediscovered the island on 15 January 1790, east of its recorded position. This longitudinal error contributed to the mutineers' decision to settle on Pitcairn. On arrival the ship was unloaded and stripped of most of its masts and spars, for use on the island. It was set ablaze and destroyed on 23 January, either as an agreed upon precaution against discovery or as an unauthorised act by Quintal—in either case, there was now no means of escape. Pitcairn Island proved an ideal haven for the mutineers—uninhabited and virtually inaccessible, with plenty of food, water, and fertile land. For a while, the mutineers and Tahitians existed peaceably. Christian settled down with Mauatua; a son, Thursday October Christian, was born, as were other children. Christian's authority as leader gradually diminished, and he became prone to long periods of brooding and introspection. Gradually, tensions and rivalries arose over the increasing extent to which the Europeans regarded the Tahitians as their property, in particular the women who, according to Alexander, were "passed around from one 'husband' to the other". In September 1793 matters degenerated into extreme violence, when several of the mutineers—possibly including Christian, Williams, Martin, Mills, and Brown—were killed by Tahitians in a series of murders. Both Adams and one of the Tahitian women, Teehuteatuaonoa, later claimed that Christian was killed in this massacre. However, Adams' stories were inconsistent; over the years he also claimed that Christian had died of sickness or suicide. At any rate, his gravesite has never been found. According to Teehuteatuaonoa, Christian was shot and killed from behind while in the act of "clearing away some ground for a garden". In fighting continued thereafter, and by 1794 the six Tahitian men were all dead, killed either by the widows of the murdered mutineers or by each other. Two of the four surviving mutineers, Young and Adams, assumed leadership and secured a tenuous calm, which was disrupted by the drunkenness of McCoy and Quintal after the former distilled an alcoholic beverage from a local plant. Some of the women attempted to leave the island in a makeshift boat but could not launch it successfully. Life continued uneasily until McCoy's suicide in 1798. A year later, after Quintal threatened fresh murder and mayhem, Adams and Young killed him and were able to restore peace.

Ашылу

Янг 1800 жылы астмадан қайтыс болғаннан кейін Адамс қалған тоғыз әйел мен он тоғыз баланың білім алуы мен әл-ауқатын өз міндетіне алды. Ол "Баунти" кемесінен алынған Киелі кітапты пайдаланып, сауаттылықты және христиан дінін үйретті, сондай-ақ аралда тәртіп сақтап, бейбітшілік орнатты. 1808 жылдың ақпан айында американдық "Топаз" кемесі Питкэрн аралына күтпеген жерден келді, ол кезде гүлденіп тұрған қоғамды ашты. Адамс "Баунти" кемесінің "азимут" компасын және теңізшілік хронометрін "Топаз" кемесінің капитаны Мейхью Фолгерге тапсырды. Бұл жаңалық 1810 жылы Ұлыбританияға жетті, бірақ Франциямен соғыспен айналысқан Әскери-теңіз министрлігі оған назар аудармады. 1814 жылы екі британдық соғыс кемесі – "Бритон" және "Тагус" Питкэрн аралына кездейсоқ келді. Оларды қарсы алғандардың арасында Персенбе күні дүниеге келген Октайбер Кристиан және Эдвард Янгтың ұлы Джордж Янг болды. Капитандар, сэр Томас Стейнс және Филип Пипон, Кристианның ұлының "жақсы бетінде адал ағылшынның барлық белгілерін" көрсеткенін хабарлады. Жағалауда олар Адамс басқаратын, негізінен жас арал тұрғындарынан тұратын 46 адамнан тұратын халықты тапты, олардың әл-ауқаты толығымен оған байланысты еді, деді капитанның есебінде. Стейнс пен Пипонның баяндамасын алғаннан кейін Әскери-теңіз министрлігі ешқандай шара қолданбауға шешім қабылдады. Келесі жылдары көптеген кемелер Питкэрн аралына тоқтады және Адамстың Питкэрн қонысын қалай құрғаны туралы әртүрлі әңгімелерді тыңдады. Адамс 1829 жылы қайтыс болды, ол келесі ғасырда Виктория дәуірінің моральдық үлгісі ретінде аталып өткен қоғамның негізін қалаушы және әкесі ретінде құрметке ие болды. 1957 жылдың қаңтарында саяхатшы Луис Марден "Баунти" кемесінің қалдықтарын қайтадан тапты. 1933 жылы Паркин Кристиан тапқан және қазір Сувадағы Фиджи мұражайында сақталып тұрған рульдің қалдықтарын көргеннен кейін, ол редакторларын және жазушыларын Питкэрн аралынан суға түсуге көндірді. Бірнеше күн бойы қауіпті суға түскеннен кейін Марден кеме қалдықтарын тапты: рульдің штыры, шегелер, кеме қайығының тіреуі, бекіткіштер және ол көтерген "Баунти" якорі. Кейін Марден "Баунти" кемесінен алынған шегелерден жасалған манжетка шұлықтарын тақты. Ол сондай-ақ "Пандора" кемесінің қираған жеріне суға түсті және сол кемеде "Баунти" шегесін қалдырды. "Баунти" шығанағының суларында балласт тастары сияқты "Баунти" кемесінің кейбір қалдықтары әлі де ішінара көрінеді. "Баунти" кемесінің төрт фунттық соңғы зеңбірегі 1998 жылы Джеймс Кук университетінің археологиялық тобы тапты және оны Австралияның Квинсленд штатындағы Таунсвиллдегі Квинсленд мұражайына жіберді. Мұнда ол ұзақ уақыт бойы электролиз арқылы сақтау жұмыстарынан өтті, ол шамамен қырыз айға созылды. Содан кейін зеңбірек Питкэрн аралына қайтарылды, онда ол жаңа қоғамдық залда қойылды. Көптеген жылдар бойы арал тұрғындары көптеген табылған "Баунти" артефактілерін сувенир ретінде сатты. 1999 жылы Австралияның академиялық және тарихи ұйымдарының консорциумы Питкэрн жобасын құрды, оның мақсаты қоныстың дамуын егжей-тегжейлі зерттеудің бір бөлігі ретінде қалған барлық материалдарды зерттеу және құжаттау болды.

After Young succumbed to asthma in 1800, Adams took responsibility for the education and well being of the nine remaining women and nineteen children. Using the ship's Bible from Bounty, he taught literacy and Christianity, and kept peace on the island. This was the situation in February 1808, when the American sealer Topaz came unexpectedly upon Pitcairn, landed, and discovered the by then thriving community. Adams gave Bountys Azimuth compass and Marine chronometer to Topazs captain, Mayhew Folger. News of the discovery did not reach Britain until 1810, when it was overlooked by an Admiralty preoccupied by war with France. In 1814, two British warships, HMS Briton and HMS Tagus, chanced upon Pitcairn. Among those who greeted them were Thursday October Christian and George Young (Edward Young's son). The captains, Sir Thomas Staines and Philip Pipon, reported that Christian's son displayed "in his benevolent countenance, all the features of an honest English face". On shore they found a population of 46–mainly young islanders led by Adams, upon whom the islanders' welfare was wholly dependent, according to the captains' report. After receiving Staines and Pipon's report, the Admiralty decided to take no action. In the following years, many ships called at Pitcairn Island and heard Adams' various stories of the foundation of the Pitcairn settlement. Adams died in 1829, honoured as the founder and father of a community that became celebrated over the next century as an exemplar of Victorian morality. Explorer Luis Marden rediscovered the remains of Bounty in January 1957. After spotting remains of the rudder (which had been found in 1933 by Parkin Christian, and is still displayed in the Fiji Museum in Suva) he persuaded his editors and writers to let him dive off Pitcairn Island. After several days of dangerous diving, Marden found the remains of the ship: a rudder pin, nails, a ships boat oarlock, fittings and a Bounty anchor that he raised. Later in life, Marden wore cuff links made of nails from Bounty. He also dived to the wreck of Pandora and left a Bounty nail with that vessel. Some of the Bountys remains, such as the ballast stones, are still partially visible in the waters of Bounty Bay. The last of Bountys four pounder cannon was recovered in 1998 by an archaeological team from James Cook University and was sent to the Queensland Museum in Townsville, Queensland, Australia, to be stabilised through lengthy conservation treatment via electrolysis over a period of nearly forty months. The gun was subsequently returned to Pitcairn Island, where it has been placed on display in a new community hall. Over the years, many recovered Bounty artefacts have been sold by islanders as souvenirs; in 1999, the Pitcairn Project was established by a consortium of Australian academic and historical bodies to survey and document all the remaining material, as part of a detailed study of the settlement's development.

Өмірбаяндары мен тарихы

Блай Лондонға оралғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, өзінің күнделігін жариялады. "Баунтидегі бүлік туралы әңгіме" деп аталған бұл кітап бестселлерге айналды. 1792 жылы ол "Оңтүстік теңізге саяхат" атты кеңейтілген еңбегін жариялады. Блайдың баяндамасында саяхат "үздіріссіз сәттілікке" толы деп сипатталды және экипажбен жеке даулары туралы ештеңе айтылмады. Журналды Джозеф Бэнкс ауыр редакциялады, ол Блайға: "Жазылғандарыңды көпшілікке ұнамды ету үшін айтарлықтай қысқартамыз және сізді олар бекітетін жағдайда көрсетеміз", - деді. Блайдың баяндамасы 1792 жылдың қыркүйегінде Баунти экипажының әскери-теңіз сотына дейін күдік тудырмады. Олардың куәліктерінде экипаж Блайдың рациондарын қысқартқанын және Кристианның капитанмен жиі дауласуынан "тозақта" болғанын мәлімдеді. Ал Блайдың күнделігінде Кристианмен достық қарым-қатынаста болғаны және Таитидің тартымдылығы бүлікке себеп болды деп сенгені жазылған. Эдвард Кристианның 1794 жылғы қосымшасымен Блайдың тирандық мінезі туралы пікір қалыптасты. Қосымша Фрайер, Хейвард, Перселл, Джон Смит, Хейвуд, Муспратт және Моррисонмен сұхбаттасуларға негізделген. Онда бүлікке бір күн бұрын Блай Кристианды кокос ұрлығында айыптағаны және жаза ретінде экипаждың ямс рационын үштен екі бөлігіне дейін азайтқаны айтылды. Бұл экипажды "көптеген наразылыққа" алып келді, олардың наразылығына себеп – кемеде жеткілікті азық-түлік болғаны және капитан өз қаржысын басқарғандығы еді. Блайдың азық-түлікті үнемдеуге мүдделі болуының себебі, оралғанда артық қорларын сатудан қосымша табыс табу еді. Блайдың күнделігінен басқа, бүлік туралы алғашқы жарияланған еңбек 1831 жылы жарық көрген сэр Джон Барроудың еңбегі болды. Барроу Хейвуд отбасының досы болды; оның кітабы Хейвудтың рөлін азайтып, Блайдың қатыгездігін баса көрсетті. Кітап сонымен қатар Кристианның Питкэрнде қайтыс болмағаны, бірақ Англияға оралғаны және 1808-1809 жылдары Плимутте Хейвуд оны танығаны туралы аңызды тудырды. 1870 жылы Хейвудтың келіні Диана Белчер жазған жазба Хейвуд пен Кристианды одан әрі ақтады және, Блайдың өмірбаянының авторы Кэролайн Александрдың айтуынша, "бұл жазбаға енген көптеген жалғандықтарды бекітті". Тарихшылардың Блайды көбірек жақсы жағынан көрсетуге жасаған тырастарының арасында Ричард Хоу (1972) және Кэролайн Александр (2003) бар. Хоуг оны "теңдесі жоқ жаман ауа-райының командирі" деп сипаттайды, "Мен онымен тозақтан да, судан да өтер едім, бірақ тыныш теңізде бір күнге де бір кемеде болмас едім". Александр Блайды тым алаңдаушыл, экипажының әл-ауқатын ойлайтын және өз міндетіне толығымен берілген адам ретінде көрсетеді. Дегенмен, Блайдың архетиптік жаман командир ретіндегі беделі сақталды: The Baltimore Sun газеті Александрдың кітабына жазған рецензиясында "поэзия ғылымды жеңіп алды және содан бері осылай болып келеді" деп жазды.

Bligh published his journal several months after his return to London. Titled Narrative of the Mutiny on the Bounty, it was a bestseller. He published an expanded account, A Voyage to the South Sea, in 1792. Bligh's narrative called the voyage one of "uninterrupted prosperity," and made no mention of personal differences with the crew. The journal was heavily edited by Joseph Banks, who told Bligh: "We shall abridge considerably what you wrote to satisfy the public and place you in such a point of view as they shall approve." Bligh's narrative was unchallenged until the court martial of the captured Bounty crewmembers in September 1792. In their testimony, the crew alleged that Bligh had cut their rations and Christian had been "in hell" due to his frequent quarrels with the captain. By contrast, Bligh's journal had claimed that he and Christian were on friendly terms and he believed the lure of Tahiti had caused the mutiny. The perception of Bligh as an overbearing tyrant began with Edward Christian's Appendix of 1794. The Appendix was based on interviews with Fryer, Hayward, Purcell, John Smith, Heywood, Muspratt and Morrison. It argued that the day before the mutiny, Bligh had accused Christian of stealing his coconuts and reduced the crew's yam ration to three quarters of a pound as punishment. This left the crew "greatly discontented and their discontent was increased from the consideration that they had plenty of provisions on board, and the captain was his own purser". As purser, it was in Bligh's interest to be frugal so that he could supplement his salary by selling back surplus provisions on his return. Apart from Bligh's journal, the first published account of the mutiny was that of Sir John Barrow, published in 1831. Barrow was a friend of the Heywood family; his book mitigated Heywood's role while emphasising Bligh's severity. The book also instigated the legend that Christian had not died on Pitcairn, but had somehow returned to England and been recognised by Heywood in Plymouth, around 1808–1809. An account written in 1870 by Heywood's stepdaughter Diana Belcher further exonerated Heywood and Christian and, according to Bligh biographer Caroline Alexander, "cemented many falsehoods that had insinuated their way into the narrative". Among historians' attempts to portray Bligh more sympathetically are those of Richard Hough (1972) and Caroline Alexander (2003). Hough depicts "an unsurpassed foul weather commander I would go through hell and high water with him, but not for one day in the same ship on a calm sea". Alexander presents Bligh as over anxious, solicitous of his crew's well being, and utterly devoted to his task. However, Bligh's reputation as the archetypal bad commander remains: The Baltimore Sun reviewer of Alexander's book wrote "poetry routed science and it has held the field ever since".

Кино мен театрдағы

Кітаптар мен өлеңдерден басқа, бүлік туралы бес көркем фильм түсірілді. Біріншісі 1916 жылы австралиялық үнсіз фильм болды, кейіннен жоғалды. Екінші фильм, сонымен қатар Австралиядан, “In the Wake of the Bounty” (1933) деп аталды, бұл Эрол Флинннің Кристиан рөлінде экрандағы тұңғыш дебюты болды. Бұл фильмнің әсері Чарльз Нордхофф пен Джеймс Норман Холлдың танымал романының негізінде түсірілген MGM нұсқасы, “Баунтидегі бүлік” (1935) фильмінің әсерінен көлеңкеде қалды, онда Чарльз Логтон мен Кларк Гейбл тиісінше Блай мен Кристиан рөлдерін сомдады. Денинг фильмнің оқиғасы “тирандық пен әділ істің арасындағы классикалық қақтығыс” ретінде ұсынылғандығын айтады; Логтонның бейнесі көпшілік санасында нақты Блай болып қалыптасты, “садистік тирандықтың символы” атанды. 1962 жылы Тревор Ховард пен Марлон Брандоның қатысуымен түсірілген “Баунтидегі бүлік” фильмі Блай мен Кристианның трагикалық кейіпкер ретіндегі бейнесін одан әрі күшейтті. Энтони Хопкинс пен Мел Гибсонның “Баунти” (1984) фильмі Блайды бейтарап бағалауға және Кристианның азырақ симпатия тудыратын бейнесін көрсетуге тырысады. 1998 жылы Блайдың беделін жақсартуға бағытталған BBC деректі фильмінің алдында Блай мен Кристианның ұрпақтары шындықтың қарама-қайшы нұсқалары үшін таласты. Бағдарламаның жүргізушісі Диа Биркетт “Кристиан мен Блайдың арақатысы бүлік пен авторитарлыққа, шектеулі өмірге қарсы еркіндікке, сексуалдық репрессияға қарсы сексуалдық еркіндікке қарсы келеді” деген пікірді айтты. 2017 жылы Channel 4 каналы бұрынғы сарбаз Ант Миддлтонның қатысуымен Блайдың саяхатын қайта жаңғырту жобасын қолға алды. “Мутині!” мюзиклі 1985 жылдан бастап он алты ай бойы Лондонның Вест-Эндтегі Пикадилли театрында қойылды. Оның сценарийін Дэвид Эссекс “Баунтидегі бүлік” романының негізінде жазды және Кристиан рөлін Эссекс сомдады. Морекэмбе мен Уайз Артур Лоудың Блай рөлінде ойнаған “Монти Бонти” атты пародиалық “Эрни жазған ойынды ойнаңыз” спектаклін қойды.

Мұражайлар

Питкэрн аралы мұражайы және Норфолк аралындағы Баунти мұражайы екеуі де көтерілісшілердің тарихын түсіндіру үшін заттар мен естеліктерді пайдаланады.