Кіріспе
Француз зерттеушісі және әскери-теңіз офицері Жюль Себастьен Сезар Дюмон д'Урвилль (23 мамыр 1790 – 8 мамыр 1842) – Оңтүстік және батыс Тынық мұхиты, Австралия, Жаңа Зеландия және Антарктиканы зерттеген француз зерттеушісі және әскери-теңіз офицері. Ботаник және картограф ретінде ол бірнеше теңіз балдырларына, өсімдіктерге және бұталарға, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы д'Урвилл аралы сияқты жерлерге өз атын берді.
Jules Sébastien César Dumont d'Urville (ʒyl dymɔ̃ dyʁvil; 23 May 1790 – 8 May 1842) was a French explorer and naval officer who explored the south and western Pacific, Australia, New Zealand, and Antarctica. As a botanist and cartographer, he gave his name to several seaweeds, plants and shrubs, and places such as d'Urville Island in New Zealand.
Балалық шақ
Дюмон Төменгі Нормандиядағы Конде-сюр-Нуаро қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Габриэль Шарль Франсуа Дюмон, сиер д’Урвилль (1728–1796), Конде-сюр-Нуароның сот орындаушысы, ата-бабалары сияқты Конде сотының алдында жауапты болды. Оның анасы Жанна Франсуаза Виктория Джули (1754–1832) Кальвадос облысының Крузиль қаласынан шыққан, және Төменгі Нормандияның ауылдық дворяндығының ежелгі отбасынан шыққан қатаң және ресми мінезді әйел болды. Бала әлсіз және жиі ауырып тұратын. Алты жасында әкесі қайтыс болғаннан кейін, анасының інісі, Крузиль абысы, оның әкесінің орнын басып, 1798 жылдан бастап оның біліміне жетекшілік етті. Абыс оған латын, грек тілдерін, риторика мен философияны үйретті. 1804 жылдан бастап Дюмон Кан қаласындағы Императорлық лицейде оқыды. Кан кітапханасында ол «Энциклопедиялар» мен Бугенвилл, Кук және Ансонның саяхат есептерін оқыды, содан кейін осы салаға қызығушылық танытты. 17 жасында Политехникалық мектепке қабылдану үшін физикалық талаптарды орындамағандықтан, теңізге қатысуға шешім қабылдады.
Әскери-теңіз флотының алғашқы жылдары
1807 жылы Дюмон Бресттегі Әскери-теңіз академиясына қабылданды, онда ол өзін ұялшақ, өте жауапкершілікке келген және оқуға құштар жас жігіт ретінде көрсетті, көңіл көтеруге қызығушылық танытпады және әскери істерге қарағанда оқуға көбірек бейімділік танытты. 1808 жылы ол бірінші сыныпты кандидат атағын алды. Сол кездегі француз теңіз күштерінің сапасы Наполеонның Ұлы армиясынан әлдеқайда төмен болды, ал кемелері британдық Корольдік теңіз күштерінің толық үстемдігімен порттарда блокадаға алынды. Дюмон әріптестері сияқты құрлықта болып, теңіз күштеріндегі алғашқы жылдарын шетел тілдерін оқып өтеді. 1812 жылы, офицерлік шенге көтерілгеннен кейін, порттық өмірден жалыққандықтан және басқа жас офицерлердің босаңсыған мінез-құлқына наразы болғандықтан, ол "Суфрен" кемесімен Тулонға ауысуды сұрады; бірақ бұл кеме де портта блокадаға алынды. Осы кезеңде Дюмон өзінің мол мәдени білімін одан әрі дамытты. Ол латын және грек тілдерінен өзге, ағылшын, неміс, итальян, орыс, қытай және иврит тілдерін де білді. Кейінірек Тынық мұхитында саяхат еткенде, өте жақсы жадының арқасында Полинезия мен Меланезияның көптеген диалекттерін үйренді. Ал Тулон жағалауында ол Прованс тауларындағы ұзақ саяхаттары барысында ботаника мен энтомологияны зерттеді және жақын жердегі теңіз обсерваториясында оқыды. Соңғы кезде, 1814 жылы Наполеон Эльбаға жер аударылғанда, Дюмон Жерорта теңізінде алғашқы қысқа саяхатын жасады. 1815 жылы ол Тулондық сағатшының қызы Адель Пепинге үйленді, оны Дюмонның анасы ұлына лайық емес деп санап, онымен кездесуден бас тартты.
Эгей теңізінде
1819 жылы Дюмон д’Урвилл «Шевретте» кемесімен, капитан Готье Дупарктің басшылығымен Грек архипелагы аралдарының гидрографиялық зерттеуін жүргізу үшін теңізге шықты. Милос аралының жанындағы тоқталыс кезінде, жергілікті француз өкілі Дюмонға бірнеше күн бұрын (1820 жылдың 8 сәуірінде) жергілікті шаруаның мәрмәр мүсінді тауып алғанын хабарлады. Қазір Мило Венерасы деп белгілі болған бұл мүсін шамамен б.з.д. 130 жылға дейін сақталып келген. Дюмон оның құндылығын бірден танып, оны дереу сатып алуға ниеттенді, бірақ кеме командирі мүсіннің өлшеміне қарай кемеде жеткілікті орын жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, экспедиция дауылды теңізден өтуі мүмкін еді, бұл оған зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан Дюмон француз елшісіне оның табылғаны туралы хат жазды. «Шевретте» 22 сәуірде Константинопольге жетті, және Дюмон елшіні мүсінді сатып алуға көндірді. Осы уақытта шаруа мүсінді Макарио Вергис деген дін қызметкеріне сатты, ол оны Константинопольдегі сұлтанның аудармашысына сыйлық ретінде тарту еткісі келді. Француз елшісінің өкілі мүсін Константинопольге бағытталған кемеге тиеліп жатқанда келді және аралдың басшыларынан (немесе көрнекті азаматтарынан) сатуды жоюға және алғашқы ұсынысты қабылдауға көндірді. Осының арқасында Дюмон Легион д’Онер орденінің шевалье (рыцарь) атағын алды, Француз Ғылым академиясының назарына ілікті және лейтенант шеніне көтерілді; ал Франция Париждегі Лувр мұражайы үшін жаңа, тамаша мүсінді иеленді.
Коквильдің сапары
Шеврет сапарынан оралғаннан кейін Дюмонтты әскери-теңіз архивіне жіберді, онда ол бұрынғы танысы лейтенант Луи Исидор Дюперримен кездесті. Екеуі Тынық мұхиты аймағын зерттеу экспедициясын жоспарлай бастады, бұл аймақ Наполеон соғыстары кезінде Франциядан шығарылған еді. Франция Жаңа Оңтүстік Уэльстің бір бөлігін иелену арқылы өз шығындарының бір бөлігін қайтаруға мүмкіндігі бар деп санады. 1822 жылдың 11 тамызында «Кокиль» кемесі Тулоннан жолға шықты, мақсаты – жіберілген аймақ туралы мүмкіндігінше көп ғылыми және стратегиялық ақпарат жинау. Дюперри экспедиция командирі болып тағайындалды, өйткені ол Дюмонттан төрт жасқа үлкен еді. Дюмонт Адели пингвинін ашты және оған әйелінің есімін берді. Рене Примвер Лессон «Кокиль» кемесінде теңіз дәрігері және табиғат зерттеушісі ретінде саяхаттады. 1825 жылдың наурыз айында Францияға оралған Лессон мен Дюмонт Фолкленд аралдарынан, Чили мен Перу жағалауларынан, Тынық мұхиты аралдарынан, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея және Австралиядан жинаған жануарлар мен өсімдіктердің мол коллекциясын әкелді. Дюмонт енді 35 жаста, денсаулығы нашар еді. «Кокиль» кемесінде ол өзін жауапкершілігі жоғары қызметкер ретінде көрсетті, бірақ әскери тәртіпке және бағынуға құштар болмады. Францияға оралғаннан кейін Дюперри мен Дюмонт командирлер болып тағайындалды.
Жинақ
Кокильде Дюмон өзінің екінші қолбасшы ретіндегі жауапкершілігін ғылыми жұмыстар жүргізу қажеттілігімен қатар келтіруге тырысты. Ол ботаника және энтомология салаларында зерттеулер жүргізуге жауапты болды. «Ла Кокиль» Францияға 3000-нан астам өсімдік түрінің үлгілерін әкелді, олардың 400-і бұрын белгісіз еді, сонымен қатар Париждегі Ұлттық табиғат тарихы мұражайын (Muséum national d'histoire naturelle) 1100 жәндік түрін қамтитын 1200-ден астам жәндік үлгілерімен байытты (оның ішінде 300 бұрын белгісіз түр). Георг Кювье және Франсуа Араго ғалымдары оның зерттеулерінің нәтижелерін талдап, Дюмонды жоғары бағалады. Ботаник және картограф ретінде Дюмон д’Урвилл Жаңа Зеландия тарихында із қалдырды. Ол Durvillaea теңіз балдырлары туысына өз атын берді, оған оңтүстік бұқа балдыры кіреді; Grateloupia urvilleana теңіз балдыры; Dracophyllum urvilleanum шөп ағашының түрі; Hebe urvilleana бұтасы және Ranunculus urvilleanus жұмсақ гүлі.
Астролабидің алғашқы сапары
Дюмон д'Урвилл «Ла Кокиль» кемесімен оралғаннан кейін екі ай өткен соң, ол Әскери-теңіз министрлігіне жаңа экспедиция жоспарын ұсынды, оған Дуперреймен арақатынасы нашарлағандықтан өзі басшылық етуді үміттенеді. Ұсыныс қабылданды және «Ла Кокиль» кемесі Ла Перузаның кемелерінің бірінің құрметіне француз кемесі «Астроляб» деп аталды. 1826 жылдың 22 сәуірінде Тулоннан Тынық мұхитына қарай үш жылға жуық созылатын әлемді айналып өту үшін сапарға шықты. Жаңа «Астроляб» Оңтүстік Австралияның жағалауымен жүріп өтті, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының жаңа рельефтік карталарын жасады, соның ішінде Марлборо бұғаздарының жақсартылған зерттеулерін жүргізді. Ол тар және қауіпті Француз асуы арқылы өтіп, Джеймс Кук материктің бөлігі деп картаға түсірген Д'Урвилл аралын картаға түсірді. «Астроляб» Солтүстік аралдың шығыс жағалауымен жол тартты, Жаңа Зеландияның толық жағалау карталарын жасады. Кеме Тонгаға қарай сапарға шығудан бұрын алты күн Аралдар шығанағында тамақ пен су толықтырып алды. Дюмон бастапқыда өзінің ұсынысына енгізілген өзгерістерге наразы болды. Ол полярлық экспедицияларға қызығушылық танытпады және тропиктік бағыттарды қалаған. Бірақ көп ұзамай оның мақтанышы басымдық алып, ол беделді мақсатқа жету мүмкіндігін көрді. «Астроляб» және «Зеле» екі кемесі Тулон қаласында саяхатқа дайындалды. «Астролябқа» Дюмон д'Урвилл басшылық етті, Гастон де Рокэмаурль – екінші командир, ал «Зеле» кемесіне Шарль Гектор Жаккино басшылық етті. Дайындық барысында Дюмон құжаттар мен құралдар алу үшін Лондонға да барды, онда Ұлыбритания Әскери-теңіз министрлігінің океанографы Фрэнсис Бофортпен және Корольдік географиялық қоғамның президенті Джон Вашингтонмен кездесті, екеуі де Оңтүстік полюске жасалған британдық экспедициялардың жақтастары болды.
Антарктикамен алғашқы байланыс
Астроляб пен Зеле 1837 жылғы 7 қыркүйекте Тулоннан Дюмонның жоспарларымен салыстырғанда үш аптаға кешігіп жөнелді. Оның мақсаты – Уэдделл теңізіндегі сол кездегі ең оңтүстік нүктеге жету, Магеллан бұғазынан өту, Батыс Австралиядағы жаңа британдық колонияларын тексеру үшін Океанияға қарай Чилидің жағалауымен жүзу, Хобартқа жетіп, француз кит аулаушыларына мүмкіндік табу және жазалау орталығы құруға болатын жерлерді анықтау үшін Жаңа Зеландияға бару еді. Шығыс Үндістан аралдарынан өткен соң, миссия Жақсы Үміт мүйісін айналып Францияға оралуға тиіс болды. Саяхаттың басында экипаждың бір бөлігі мас күйінде төбелес шығарып, Тенерифеде тұтқындалды. Рио-де-Жанейрода ауру қызметкерді түсіру үшін қысқа тоқталды. Саяхаттың алғашқы кезеңінде, әсіресе, шіріген етпен қамтамасыз етуде қиындықтар туды, бұл экипаждың денсаулығына кері әсер етті. Қарашаның соңында кемелер Магеллан бұғазына жетті. Дюмонт 1826 және 1830 жылдар аралығында Филип Паркер Кинг салған нақты карталарды ескере отырып, бұғазды үш апта бойы зерттеуге жеткілікті уақыт бар деп ойлады, содан кейін қайта оңтүстікке қарай жол тартатын еді. Магеллан бұғазында Дюмонт 1584 жылы құрылған және сәтсіз аяқталған испан отарлауының бір бөлігі болған Сиудад Рей Дон Фелипе қаласының қираған қалдықтарын табуға тырысып, жағалауды зерттеді. Экспедициялық есепте болашақта осы маршрут бойынша жүк тасымалын қолдау үшін бұғазда француз колониясын құру ұсынылды. Ақырында, 1843 жылы Чили бұл аймақты мекендеді. Бірінші мұзтауды көргеннен кейін екі апта өткен соң, 1838 жылғы 1 қаңтарда Астроляб пен Зеле қайтадан мұздың ішіне ілігіп қалды. Сол түні мұз қатқыны кемелердің оңтүстікке қарай жылжуына кедергі келтірді. Келесі екі айда Дюмонт қажетті ендікке жету үшін мұздан өтуге тырысып, күшейе түсетін қиындықтарға тап болды. Біраз уақыт кемелер мұзсыз каналмен жүре алды, бірақ желдің күші өзгергеннен кейін қайтадан тұтқындалып қалды. Оларды босату үшін мұздың ішінде дәліз ашуға бес күн үздіксіз еңбек ету қажет болды. Оңтүстік Оркни аралдарына жеткеннен кейін экспедиция тікелей Оңтүстік Шетланд аралдарына және оларды Антарктикадан бөлетін Брансфилд бұғазына бет алды. Тым қалың тұманға қарамастан, карталарда белгіленген, бірақ бұрын толық зерттелмеген жерлерді анықтады, оларды Дюмонт Терре де Луи Филипп (қазір Грэм Лэнд деп аталады), Джойнвилл аралдары тобы және Розамель аралы (қазір Андерсон аралы деп аталады) деп атады. Кемедегі жағдай тез нашарлады: экипаждың көпшілігі скорбуттың айқын белгілерін көрсетті, ал негізгі палубалар кемелердің отынан шыққан түтінмен және жағымсыз иіспен толып, тұруға жарамсыз болды. 1838 жылғы ақпан айының соңында Дюмонт оңтүстікке қарай жалғастыра алмайтынын мойындады және Уэдделлдің нақты ендікке жеткеніне күмәндана берді. Сондықтан ол екі кемені Чилидегі Талкауаноға бағыттап, скорбуттан зардап шеккен экипаж мүшелері үшін уақытша аурухана құрды.
Тынық мұхит
Тынық мұхитында болған айлар бойындағы саяхаттарында кеме Полинезиядағы көптеген аралдарды аралады. Маркиза аралдарына жеткен экипаж арал тұрғындарымен «әлеуметтесу» жолдарын тапты. Дюмонттың әдеп-моральдық қағидалары жоғары болды, бірақ ол есептерінде Нуку-Хивада болған оқиғалардың кейбірін қысқаша сипаттады. Шығыс Үндістаннан Тасманияға дейінгі сапарда экипаждың бір бөлігі тропикалық аурулар мен дизентериядан қаза тапты (14 теңізші және 3 шенеунік); бірақ Дюмонт үшін экспедициядағы ең қиын сәт Вальпараисода болды, онда ол әйелінен екінші ұлының холерадан қайтыс болғаны туралы хабар алды. Аделидің үйге қайтуды өтініші денсаулығының нашарлауымен бірге келді: Дюмонт подагра мен асқазан ауруларына жиі шалдықты. 1839 жылдың 12 желтоқсанында екі корвет Хобартқа жетіп, аурулар мен өлмеге жақын жатқандарға көмек көрсетті. Дюмонтты Тасмания губернаторы және кейіннен танымал Франклин экспедициясында қаза тапқан Арктиканы зерттеуші Джон Франклин қарсы алды. Ол Чарльз Уилкс басқарған американдық экспедиция кемелерінің оңтүстікке қарай сапар күтіп Сиднейде тоқтағанын білді. Экипаждың азаюын, қиындықтардан зардап шегуін көрген Дюмонт бұл жолы Антарктикаға тек «Астролабпен» ғана баруға ниеттенгенін айтты, 140° бойлық шамасындағы Оңтүстік Магниттік полюсіне жетуге тырысу үшін. Тежеулі жарақат алған капитан Жаккино бірнеше ауыстырушыларды (әдетте, Хобартта тоқтаған француз кит аулау кемесінен дезертирлер) жұмысқа алуға шақырды және оны өз ниетін қайта қарастыруға көндірді; «Астролаб» және «Зеле» 1840 жылдың 1 қаңтарында Хобарттан бірге шықты. Дюмонттың жоспары өте қарапайым болды: желдің жағдайына қарай оңтүстікке қарай жүзу.
Оңтүстікке бұрылу
Саяхаттың алғашқы күндері негізінен жиырма градустың және батыс тогының өтілуін қамтыды; кемеде одан әрі қайғылы оқиғалар болды, оның ішінде бір адамның қазасы. 50°Оңтүстік ендігінен өткеде ауа мен су температурасының күтпеген төмендеуін бастан өткерді. Антарктикалық конвергенцияны асып, 1840 жылғы 16 қаңтарда 60°Оңтүстік ендікте алғашқы айсбергті көріп, екі күннен кейін кемелер мұздың көптігінің ортасында қалды. 20 қаңтарда экспедиция Антарктика шеңберін кесіп өтті, экваторды кесіп өту салтанатына ұқсас тойлар ұйымдастырылды және сол күні құрлықты көрді. Екі кеме баяу батысқа қарай жүзіп, мұз қабырғаларын айналып өтті. 22 қаңтарда, кешкі сағат 9-ға дейін экипаж мүшелерінің бір бөлігі солтүстік-батыстағы және ең биік аралға түсті, ол Дюмулен аралдарының тасты тобының бір бөлігі болды, сол кездегі Астроляб мұз тілінің мұзды жағажайынан 500–600 метр қашықтықта, бүгінде Геодезия мүйісіне жақын мұздың ұшынан шамамен 4 км солтүстікке орналасқан, және француз үш түсті туын көтерді. Дюмон аралдар тобын Геология нүктесі деп атады, ал одан әрі жатқан жерді – Аделие жері деп атады. Гидрографтың желкенмен салынған жағалау картасы сол кездегі мүмкіндіктерді ескере отырып, өте дәл. Келесі күндері экспедиция жағалау бойымен батысқа қарай жылжыды, содан кейін алғаш рет Оңтүстік магниттік полюстің шамамен орнын анықтау үшін тәжірибелер жүргізді. 1840 жылғы 30 қаңтарда Чарльз Уилкс басқарған АҚШ зерттеу экспедициясының американдық шхунасы «Porpoise» көрінді, бірақ түсініспеушілікке байланысты байланыс орнату мүмкін болмады. 1 ақпанда Дюмон Хобартқа қарай бет бұруға шешім қабылдады, ол екі кеме 17 күннен кейін жетті. Олар Джеймс Росс экспедициясының «Terror» және «Erebus» кемелерінің Антарктидаға келген кезде болды. 25 ақпанда шхуналар Окленд аралдарына қарай жүзіп, магниттік өлшемдер жүргізді және сапардың естелік тақтасын қалдырды (бұрынғы «Porpoise» командирі де осылай жасаған), онда Оңтүстік магниттік полюстің табылуы туралы жариялады. Олар Жаңа Зеландия, Торрес бұғазы, Тимор, Реюньон, Сент-Хелена арқылы және соңында Тулонға қайтып келді, 6 қараша 1840 жылы оралды. Бұл француз зерттеу экспедициясының соңғы сапары болды.
Францияға оралу
Қайтып оралғаннан кейін Дюмон д'Урвилл контр-адмирал шеніне көтерілді және Париж географиялық қоғамының (Société de Géographie) Алтын медалімен марапатталды, кейіннен оның президенті болды. Ол экспедицияның баяндамасын жазуды қолға алды, ол "Voyage au pôle Sud et dans l'Océanie sur les corvettes l'Astrolabe et la Zélée 1837–1840" деген атпен 1841 және 1854 жылдар аралығында 24 томдық, ал оған қоса иллюстрациялар мен карталары бар тағы жеті томдық жинақ ретінде жарық көрді.
Өлім және мұра
1842 жылдың 8 мамырында Дюмон отбасымен бірге патшаны құттықтаған су ойындарын көргеннен кейін Версальден Парижге пойызға отырды. Медонға жақын жерде пойыздың локомотиві рельстен шығып, вагондар аударылып, тендердегі көмір пойыздың алдына түсіп, өртке ұшты. Дюмонның барлық отбасы Франциядағы алғашқы теміржол апатының алауында қаза тапты, бұл оқиға Версальдегі теміржол апаты деп белгілі. Дюмонның денесін «Астроляб» кемесіндегі дәрігер Пьер Мари Александр Дюмутье және френолог таныды. Дюмон Париждегі Монпарнас зиратына жерленді. Бұл трагедия Францияда жолаушыларды пойыз вагондарына құлыптау практикасын тоқтатуға әкелді. Ол «Жаңа Зеландиялықтар: Оңтүстік жерлердің хикаясы» романының авторы – ойдан шығарылған маори кейіпкерлері туралы жазылған алғашқы роман болуы мүмкін. Кейіннен оның көптеген құнды карталарын құрметтеп, Антарктида жанындағы Д’Урвилл теңізі, Антарктидадағы Джойнвилл аралдары тобындағы Д’Урвилл аралы, Антарктидадағы Дэвид мұздығындағы Д’Урвилл қабырғасы, Индонезиядағы Ириан-Джаядағы Д’Урвилл мүйісі, Окленд аралындағы Д’Урвилл тауы және Жаңа Зеландиядағы Д’Урвилл аралы оның есімімен аталады. Антарктидадағы Дюмон д’Урвилл станциясы да, Париждің 8-ші округіндегі Елисей далаларының жанындағы Дюмон д’Урвилл көшесі, сондай-ақ Кан қаласындағы Дюмон д’Урвилл лицейі оның құрметіне аталды. Дюмон д’Урвилл өзі әйелінің құрметіне Антарктидадағы Пепин аралы мен Адели жеріне, ал анасының отбасының құрметіне Кросилл портына ат қойды. Француз Полинезиясында қолданылатын француз әскери көлік кемесі оның есімімен аталады, сондай-ақ 1931 жылғы шлюп, ол Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті.