Кіріспе

Жауын-шашын мен тропикалық климат тропикалық жаңбыр белдеуіне үстемдік етеді, ол жыл бойы солтүстік тропиктен оңтүстік тропикке қарай жылжиды, шамамен күн экваторының қозғалысын қадағалайды. Тропикалық жаңбыр белдеуі – тропиктер маңында орналасқан, белсенді жауын-шашын аймағы.

Механизм

Жаңбыр белдеуінің тропиктерге жақын орналасуының себебі, Күн сәулесі тропиктердің ортасында орналасқан экваторға жақын жерде ең күшті болуымен байланысты. Бұл күн сәулесі экватор маңында көп мөлшерде жылу тудырады. Осының нәтижесінде тропиктердегі жер бетіндегі ауа жылынады. Ыстық ауаның тығыздығы салқын ауадан төмен болғандықтан, ыстық ауа атмосфераның жоғарғы қабаттарына көтеріліп, көтерілген сайын суынады. Тропикалық жаңбыр белдеуі қазаннан наурызға дейін Үнді мұхитының оңтүстік жарты шарында және Тынық мұхитының батысында орналасады. Осы кезеңде солтүстік тропиктерде жауын-шашын сирек болатын құрғақ маусым басылады, ал күндер көбінесе ыстық және ашық болады. Сәуірден қыркүйекке дейін жаңбыр белдеуі солтүстік жарты шарда орналасады, онда жауын-шашынды маусым пайда болады, ал оңтүстік тропиктерде құрғақ маусым жалғасады. Жаңбыр белдеуі Тынық мұхитының батысында шамамен Қатерлі ісік тропигіне дейін солтүстікке және Козерог тропигіне дейін оңтүстікке жетеді. Батыс жарты шардағы өзгеруі минимал, шамамен экватор мен 15-ші солтүстік параллель аралығында. Бұл ендіктерде жылына бір жауын-шашын және бір құрғақ маусым кездеседі. Экваторда жаңбыр белдеуі жылына екі рет өтеді – солтүстікке және оңтүстікке қарай жылжып, нәтижесінде екі ылғалды және екі құрғақ маусым пайда болады. Тропиктер мен экватор арасындағы аймақтарда қысқа және ұзақ жауын-шашынды маусымдар болуы мүмкін. Жергілікті географиялық ерекшеліктер осы климаттық үлгілерді айтарлықтай өзгерте алады.

Климаттың өзгеруінің әсері

Жер жылыған сайын жаңбыр белдеуі қазіргі орнынан солтүстікке қарай жылжуы күтілуде. Соңғы климат өзгерісінің себебі атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясының артуы, ол жанар майды өртеу нәтижесінде туындады. Атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясы мен жалпы әлемдік температура арасындағы байланыс күшті тікелей, яғни атмосфераға көмірқышқыл газының көбірек шығарылуы Жердің температурасының да көтерілуіне әкеледі. Жер жалпы алғанда жылысса да, Солтүстік жарты шар Оңтүстік жарты шардан жылдамрақ жылынады, себебі Арктика мұзы еріп жатыр. Солтүстік жарты шар жылыған сайын, Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар арасында температура градиенті қалыптасады. Дарған Фриерсонның түсіндіруінше, осы процесте Солтүстік жарты шар Оңтүстік жарты шардан көбірек жылу алады, себебі айналым ағыны Оңтүстікке қарағанда Солтүстік жарты шарға көбірек жылу жеткізеді. Оның айтуынша, осы артық жылу Солтүстік жарты шардағы тропикалық аймақтарға ауысып, жылы мұхит суын солтүстік тропикалық аймақтарға жеткізеді. Осы жылы мұхит суы жаңбыр мен дауылды тудырады, ал солтүстік тропикте жылы су көп болғандықтан, тропикалық жаңбыр белдеуінің солтүстікке жылғаны анық. Әлемдік климаттың өзгеруіне байланысты мұхит ағындары мен мұхит температурасы белдеуді тербеліс аймағына қарай жылжуға мүмкіндік береді. Дегенмен, климаттың өзгеруі мұхит ағындары мен айналымын баяулатуы мүмкін, бұл қазіргі динамиканы өзгертіп, жаңбыр белдеуін оңтүстікке қарай жылжытуы мүмкін. Сондықтан мұхит айналымы, мұхит температурасы және Жердің температурасы тропикалық жаңбыр белдеуінің қозғалысына ықпал етеді. Қазіргі уақытта белдеу солтүстік тропикте орналасқан, бірақ оңтүстікке қарай жылжу мүмкіндігі де бар. Солтүстікке қарай жылжу көптеген елдер мен егістерге әсер етеді, себебі тропикалық жаңбыр белдеуі ауыр жауын-шашынға тәуелді аймақтарда азық-түлік өндірісі үшін маңызды. Жаңбырдың солтүстікке жылжуы тропикалық аймақтарға ең көп әсер етеді. Гватемала мен Индонезиядағы банан мен кофе егістері жауын-шашын азаюынан зардап шегуі мүмкін. Сонымен қатар, Мексикадағы құрғақ климаттың салдары Мексика шөлін Техастың оңтүстік бөліктеріне, Нью-Мексикоға және АҚШ-тың басқа оңтүстік аймақтарына итеруі мүмкін. Таяу Шығыс, Батыс Америка және Амазонка тропикалық ормандары құрғақтап, ылғалдылығының төмендеуіне ұшырауы мүмкін. Керісінше, солтүстікке қарай жылжу Азиядағы муссонға бейім аймақтарға көбірек жаңбыр әкелуі мүмкін. Муссондық аймақтардағы ылғалдың артуы, муссоннан бұрыннан бар жаңбырларға үлкен жаңбырлар қосылуынан қатаң су тасқынына әкелуі мүмкін. Географиялық мәліметтерге сүйенсек, АҚШ-тың батысында, Сирияда және Қытайдың солтүстігіндегі құрғақшылықтар жаңбыр белдеуінің солтүстікке жылғанын көрсетеді. Бұл жылжудың зиянды салдары болуы мүмкін, бірақ жаңбыр белдеуінің солтүстікке жылғаны құрғақшылықтан зардап шеккен аймақтарда жаңбырдың көбеюіне әкелуі мүмкін, бұл өте пайдалы болуы мүмкін.