Кіріспе

Радиотелескоптар массиві

Аллен телескоп массиві (ATA), бұрын бір гектарлық телескоп (1hT) деп аталған, астрономиялық байқауларға және бір мезгілде сыртқы әлемдегі интеллектіні іздеуге (SETI) арналған радиотелескоптар массиві. Массив Калифорния штатының Сан-Франциско қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 290 миль (467 км) жерде, Шаста округындағы Хат Крик радиообсерваториясында орналасқан. Жоба бастапқыда SETI институты мен Калифорния университетінің Берклидегі Радиоастрономиялық зертханасының (RAL) бірлескен күш-жігерімен әзірленді, Пол Г. Аллен отбасылық қоры мен Натан Мюрвольдтың алғашқы 12,5 миллион долларлық қайырымдылығымен қаржыландырылды. Құрылыстың бірінші кезеңі аяқталды және ATA 2007 жылдың 11 қазанында 42 антеннамен (ATA 42) жұмыс істей бастады, содан кейін Пол Аллен (Microsoft-тың негізін қалаушысы) бірінші және екінші кезеңдердің құрылысын қолдау үшін қосымша 13,5 миллион доллар беруге уәде берді. Барлығы Аллен жобаға 30 миллион доллардан астам үлес қосса да, бастапқыда жоспарланған 350 6,1 м (20 фут) диаметрлі антеннаны салуға қол жеткізе алмады. 2011 жылдың сәуір және тамыз аралығында қаржыландыру жетіспеуіне байланысты жоба уақытша тоқтатылды, содан кейін байқаулар қайта жаңартылды. Кейіннен UC Беркли жобадан шығып, 2012 жылдың сәуірінде инвестицияларды толық аяқтады. Қазіргі уақытта бұл нысанды SRI International (бұрынғы Стэнфорд зерттеу институты) – тәуелсіз, коммерциялық емес ғылыми-зерттеу институты басқарады. 2016 жылдан бастап SETI институты күн сайын сағат 18:00-ден 6:00-ға дейін ATA арқылы байқау жүргізеді. 2014 жылдың тамызында аймақтағы орман өрті қондырғыға қауіп төндірді және ол қысқа мерзімге жабылуға мәжбүр болды, бірақ салдарынан көп зардап көрмеді.

Шолу

Бұл идеяны алғаш рет SETI-дің негізін қалаушы Фрэнк Дрейк ұсынған, және ол SETI институты үшін жылдар бойы арман болды. Алайда, зерттеу және даму жұмыстары 2001 жылдың басында ғана Пол Г. Аллен отбасылық қорының 11,5 миллион долларлық қайырымдылығынан кейін басталды. 2004 жылдың наурыз айында үш жылдық зерттеу және даму кезеңін сәтті аяқтағаннан кейін SETI институты телескоп құрылысының үш кезеңдік жоспарын жариялады. Құрылыс дереу басталды, себебі Пол Аллен (Microsoft-тың негізін қалаушысы) бірінші және екінші кезеңдерді қолдау үшін 13,5 миллион доллар бөлді. SETI институты телескопқа Алленнің құрметіне ат қойды. Жалпы, Пол Аллен жобаға 30 миллион доллардан астам қаржы жұмсады. ATA – сантиметрлік толқынды массив, ол радиотелескоптарды құрудың «үлкен санды, кішкентай диаметрлі» қағидасын енгізеді. Үлкен тарелкалы антеннамен салыстырғанда, бірдей жинау алақаны үшін кішкентай тарелкалардың көп саны арзанға түседі. Осындай сезімталдыққа қол жеткізу үшін барлық телескоптардың сигналдарын біріктіру қажет. Бұл үшін жоғары өнімді, бірақ бұрынғыда өте қымбат болған электроника керек еді. Электрондық компоненттердің құны төмендегеніне байланысты, қажетті электроника қолжетімді болды, нәтижесінде дәстүрлі телескоптарға қарағанда шығындар айтарлықтай азайды. Бұл «болатты кремниймен алмастыру» деп аталады. ATA төрт негізгі техникалық мүмкіндікке ие, олар оны ғылыми зерттеулер үшін өте қолайлы етеді: өте кең көру өрісі (2,45° λ = 21 см, сутек сызығының толқын ұзындығы), 0,5-тен 11,2 гигагерцке (ГГц) дейінгі толық мизгелдік жиілік диапазоны, бірнеше бір уақытта жұмыс істейтін қабылдағыштар және белсенді кедергілерді жою мүмкіндігі. Аспанның бірден бейнеленетін аумағы өте үлкен массивті телескоппен салыстырғанда 17 есе үлкен. Төрт октавадан астам жиілік диапазонын бірден қамту радиоастрономияда бұрын-соңды болмаған жаңалық және бірегей қоректендіру, кіріс күшейткіші және сигнал жолының дизайнының нәтижесі. Белсенді кедергілерді жою жердегі көптеген радиоэмиттерлердің жиіліктерінде де бақылау жүргізуге мүмкіндік береді. Барлық аспан зерттеулері ғылыми бағдарламаның маңызды бөлігі болып табылады, ал ATA сыртқы интеллект іздеуін (SETI) және басқа радиоастрономиялық бақылауларды бір уақытта жүргізуге қабілеті арқылы тиімділігін арттырады. Телескоп бұл жұмысты бақылау бөлмесіндегі сигналдарды бөлу арқылы іске асырады. Бір уақытта бақылау мүмкін, себебі SETI үшін телескоп қай бағытта болса да, 6 метрлік тарелкалардың кең көру өрісінде бірнеше мақсатты жұлдыздар орналасады. UC Беркли радиоастрономия зертханасы (RAL) мен SETI институтының келісімі бойынша, 2012 жылға дейін массивтің бағытталуын дәстүрлі радиоастрономияның қажеттіліктері анықтады. ATA 6 метрлік 350 тарелкадан тұруы жоспарланған және бұрын мүмкін болмаған кең ауқымды, терең радио зерттеулерді жүргізуге мүмкіндік береді. Телескоп дизайнында гидроформаланған антенна беттері, 500 мегагерцтен (МГц) 11,2 ГГц-ке дейінгі жиіліктердің барлық диапазонын қамтитын логарифмдік периодты қоректендіру және төмен шулы, кең жолақты күшейткіштер сияқты көптеген жаңа мүмкіндіктер қарастырылған. Бұл күшейтілген сигнал, алынған барлық жолақтықты қамтиды, әр антеннадан өңдеу бөлмесіне оптикалық талшықты кабельдер арқылы жеткізіледі. Бұл электроника жақсартылған сайын және жолақтық ені кеңейген сайын, тек орталық процессорды ғана ауыстыру қажеттігін білдіреді, ал антенналар мен қоректендірулерге қатыс жоқ. 2011 жылы массивтің дамуы тоқтатылғанға дейін аспапты RAL пайдаланды және күтіп ұстады. RAL SETI институтымен жобалау және прототиптеу кезінде тығыз байланыста жұмыс істеді және радиоастрономиялық бақылаулар үшін қоректендіру, антенна беттері, сәуле қалыптастыру, коррелятор және бейнелеу жүйесінің негізгі дизайнері болды. Астрономия және астрофизика бойынша онжылдық сараптама тобының бесінші есебінде, «Жаңа мыңжылдықтағы астрономия және астрофизика» (2001) SETI-ді қолдады және ATA-ны (сол кезде 1 гектарлық телескоп деп аталды) Квадратты километрлік массив телескобын (SKA) құруға қадам ретінде мойындады. Соңғы онжылдық есеп АҚШ-тың SKA-ға қаржылық қолдауын тоқтатуды ұсынды, бірақ MeerKAT, Reionization Array және Murchison Widefield Array сияқты SKA-ның алдын ала жобаларына АҚШ-тың қатысуын сақтап қалды. Құрылмаған жобалардың құнының бағалауы әрқашан күмәнді болғанымен, және ерекшеліктері толық сәйкес келмесе де (дәстүрлі телескоптардың шу температурасы төмен, бірақ ATA-ның көру өрісі үлкен, мысалы), ATA берілген тиімді апертура үшін әлдеқайда арзан радиотелескоп технологиясы ретінде үлкен перспективаға ие. Мысалы, технологиялық дамуды қоса алғанда, ATA-ның бірінші 42 кезеңіне жұмсалған қаражат, Deep Space Network 34 метрлік антеннасының ұқсас жинау алақанына қарағанда үш есе арзан. Сонымен қатар, қалған 308 тарелканы салудың шамамен құны (2007 жылғы мәліметтер бойынша) 41 миллион долларға бағаланды. ATA әлемдегі ең үлкен және ең жылдам бақылау құралдарының қатарында болуға және астрономдарға бірнеше мақсатты жұлдыздарды бір уақытта зерттеуге мүмкіндік беруді көздейді. Егер бастапқы жоспар бойынша аяқталса, ол әлемдегі ең үлкен және ең қуатты телескоптардың бірі болады.

Тарих

ATA өзінің құрылған кезінен бастап астрономиялық интерферометр технологиясын (әсіресе, Квадратты километрлік массив үшін) дамыту құралы болды. ATA бастапқыда төрт кезеңмен құрастырылуы жоспарланған: ATA 42, ATA 98, ATA 206 және ATA 350. Әрбір сан белгілі бір уақытта массивтегі тарелкалардың (антенналардың) санын көрсетеді. (1-кестеге қараңыз). ATA-ның 350 тарелкадан (антеннадан) тұруы жоспарланған, олардың әрқайсысының диаметрі 6 метрге тең. 42 тарелкамен (антеннамен) тұрақты жұмыс 2007 жылдың 11 қазанында басталды. Көптеген мақалалар дәстүрлі радиоастрономиялық байқаулар туралы жарияланды. 2007 жылдың маусым айында Беркли эмуляциялық қозғалтқышы 2 (BEE2) негізінде жұмыс істейтін үш фазалық массивтік сәуле құрастырғыш (beamformer) іске қосылды және астрономиялық және SETI байқауларын бір уақытта жүргізуге мүмкіндік беру үшін жүйеге енгізілді. 2008 жылдың сәуір айында сәуле құрастырғыш және арнайы жасалған пульсар спектрометрін пайдалана отырып, алғашқы пульсар байқаулары жүргізілді. SETI іздеу жүйесі (SETI on ATA немесе SonATA) толық автоматтандырылған SETI байқауларын жүргізеді. SonATA анықталған сигналдарды нақты уақытта қадағалайды және оларды 1) сигналдың Жерде туындағаны немесе сирек жағдайларда, 2) сигнал көзінің жоғалып кеткені анықталғанша іздейді, содан кейін келесі күні оны қайта бақылауға алады. 2016 жылға дейін ATA арқылы 200 миллионнан астам сигнал бақыланып, жіктелді. Бұл сигналдардың ешқайсысы да ETI сигналынан күтілетін барлық қасиеттерге ие болған жоқ. SETI институтының байқау нәтижелері бірнеше мақалада жарияланды. 2011 жылдың сәуір айында қаржы тапшылығына байланысты ATA жұмысы тоқтатылды (қысқы ұйқыға жіберілді), яғни ол пайдалануға қолжетімді болмай қалды. ATA жұмысы 2011 жылдың 5 желтоқсанында қайта жаңартылды.

Мәртебе

2012 жылы ATA, Qualcomm Incorporated компаниясының негізін қалаушы және бас ғалымы Франклин Антонионың 3,6 миллион долларлық қайырымдылық сыйлығымен қаржыландырылды. Бұл сыйлық ATA антенналарындағы барлық қабылдағыштардың бұрынғыдан едәуір жоғары сезімталдыққа (1–8 ГГц диапазонында 2–10 есе) ие болуын қамтамасыз етеді және радиожиіліктік электроника бастапқыда 11 ГГц-қа дейін жеткенде, 1–15 ГГц жиілік диапазонында сезімтал байқаулар жүргізуге мүмкіндік береді. 2016 жылдың шілдесіне дейін осы қабылдағыштардың алғашқы ондауы орнатылып, сынақтан өтті. 2017 жылдың маусым айына қарай барлық 42 антеннаға толық орнату жоспарлануда. 2015 жылдың қарашасында ATA KIC 8462852 аномалиялық жұлдызын зерттеді, ал 2017 жылдың күзінде Ален телескопы массиві 'Оумуамуа жұлдызаралық астероидін технологиялық белгілерге қарай тексерді, бірақ ешқандай ерекше радиосигналдарды анықтамады.

Негізгі ғылыми мақсаттар

Төменде келтірілген ғылыми мақсаттар АТА-мен жүргізілетін ең маңызды жобаларды білдіреді. Осы мақсаттардың әрқайсысы бұрын айтылған төрт кезеңнің бірімен байланысты. (1-кестеге қараңыз). Сондай-ақ, әрқайсысы қамтитын ғылымның бір бөлігі де көрсетілген. Галактикалардың сутегі сызығының (HI) құрамын z ~ 0.2 дейінгі 3π стерадиан көлемінде анықтау, сыртқы галактикалардың қанша ғарыштық газды сіңіріп алатынын өлшеу үшін; қараңғы, жұлдызсыз галактикаларды іздеу; Квадратты километрлік массив арқылы қараңғы энергияны анықтауға негіз салу. Жергілікті Ғаламдағы жұлдыздардың қалыптасуын зерттеу және сандық түрде бағалау үшін 250 000 қосымша галактикалық радио көздерін белсенді галактикалық ядролар немесе жұлдыздық жарылыс галактикалары ретінде жіктеңіз; жоғары қызыл жылдамдыққа ие объектілерді анықтау; Ғаламның ірі құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу; қара материя мен қара энергияны анықтау үшін гравитациялық линзаларға үміткерлерді анықтау. Қара тесіктерге газдың түсуін зерттеу үшін, ғарыштағы уақытша құбылыстарды зерттеу; гамма сәулелерінің жарылысынан кейінгі қалдықтарды табу; жаңа және беймәлім уақытша құбылыстарды ашу. SETI-ге қатысты сәуле шығаруды анықтау үшін 1 000 000 жұлдызды зерттеу, Аресибо радарын 1–10 ГГц диапазонында 300 парсекке дейін анықтауға жеткілікті сезімталдықпен. Галактиканың ішкі жазықтығындағы 4×1010 жұлдызды 1,42–1,72 ГГц жиілігінде өте қуатты хабар таратушыларды іздеу. Сүт Жолы мен басқа да Жергілікті топтағы галактикалардағы магниттік өрістерді өлшеу, жұлдыздардың және галактикалардың қалыптасуы мен эволюциясында магниттік өрістердің атқаратын рөлін зерттеу үшін. Үлкен қара тесіктерден таралатын гравитациялық толқындарды пульсарлардың уақыт өлшемдері арқылы анықтау. Жаңа молекулалық маркерлерді қолдана отырып, молекулалық бұлттар мен жұлдыздардың қалыптасу қасиеттерін өлшеу, бүкіл алып молекулалық бұлттардың (GMC) масштабында жұлдыздардың қалыптасу жағдайларын картаға түсіру; Сүт Жолының металдық градиентін анықтау.

+1-кесте: Массивтің өнімділігі және негізгі ғылыми жобалар

| Массивтің жағдайы | Сәуле көлемі (арксек) | Srms (мДж) | Жылдамдық (°2с−1) | Негізгі ғылым |
|---|---|---|---|---|
| ATA 42 | 245 x 118 | 0,54 | 0,02 | FiGSS: 5 ГГц үздіксіз зерттеу, Галактикалық жазықтықтың молекулалық спектроскопиясы, SETI Галактикалық орталық зерттеуі |
| ATA 98 | | | | Қаржыландыру нәтижелерін күту |
| ATA 42 (қаржыландыру күтілуде) | 120 x 80 | 0,2 | 0,11 | ATHIXS†: Сынақ зерттеулер, HI жұлдыздық шығыс зерттеуі, SETI бағытталған зерттеуі: 100 жұлдыз |
| ATA 206 | 75 x 65 | 0,11 | 0,44 | ATHIXS, Магниттелген Галактикалық ISM картасы, Пульсар уақыт аралығы, терең үздіксіз және уақытша зерттеулер, SETI бағытталған зерттеулер |
| ATA 350 | 77 x 66 | 0,065 | 1,40 | ATHIXS, Магниттелген Галактикалық ISM картасы, Пульсар уақыт аралығы, терең үздіксіз және уақытша зерттеулер, SETI бағытталған зерттеулер |

Ескерту: Сәуле көлемі және үздіксіз сезімталдық (Srms) 40° дейінгі көздің транзитінде 6 минуттық, 100 МГц үздіксіздікке ие бақылау үшін шамамен есептелген. Жылдамдық 1 мДж rms-ке жететін 21 см бақылауларда 100 МГц ені бар зерттеу үшін берілген. †ATHIXS – бұл ғарыштың барлық аймақтарын қамтитын терең HI галактикааралық зерттеу.

Оппортунистикалық ғылым

Массив құрылысы басталғаннан бері, оған бұрын нақты жоспарланбаған бірнеше ғылыми мақсаттар ұсынылды. Мысалы, Аллен телескопы массиві Google Lunar X Prize байқауының қатысушыларына ай трансляциясы деректерін беруге келісім білдірді. Бұл ыңғайлы, себебі массив, ешқандай өзгеріссіз, негізгі ғарыш байланыс жиіліктерінің (S жиілігі және X жиілігі) диапазонын қамтиды. Телеметрия декодері ғана қосымша керек болады. Сонымен қатар, ATA жаңа типтегі радио импульстарын іздеуге үміткер ретінде қарастырылды. Оның кең көру бұрышы мен жоғары жылдамдықты жолағы болғандықтан, бұл үшін өте қолайлы таңдау болып табылады. Осы ұсыныстан кейін Эндрю Симион және астрономдар мен инженерлердің халықаралық тобы "Fly's Eye" деп аталатын құралды жасады, ол ATA-ға күшті радио импульстарын іздеуге мүмкіндік берді, ал 2008 жылдың ақпан және сәуір айлары аралығында бақылаулар жүргізілді.

Құралдар

ATA 42 конфигурациясы 300 м (ал ATA 350 үшін соңғы нәтижеде 900 м) ең жоғары базалық деңгейді қамтамасыз етеді. Әрбір антеннадағы салқындатылған лог-периодтық антенна 1–10 ГГц диапазонында ~45К жүйе температурасын қамтамасыз етуге арналған, ал 0,5–1,0 ГГц және 10–11,2 ГГц диапазондарында сезімталдық төмендейді. 4 x 672 МГц аралық жиілікті жолақтарды жасау үшін төрт жеке жиілік реттегіштері (IF) қол жетімді. Екі IF бейнелеу үшін корреляторларды қолдайды; екеуі SETI бақылауларын қолдайды. Барлық реттегіштер төрт қос поляризациялық фазалық массивтік сәулелерді жасауға мүмкіндік береді, оларды негізгі сәуле ішінде тәуелсіз бағыттауға болады және әртүрлі детекторлармен пайдалануға болады. Сондықтан ATA 32 фазалық массивтік сәулені синтездеуге қабілетті. ATA-ның кең көру өрісі оған үлкен зерттеулерде бесәйкес мүмкіндік береді (4-суретті қараңыз). Үлкен аумақты белгілі бір сезімталдыққа дейін картографиялауға қажетті уақыт (ND)2 пропорционалды, мұнда N элементтер саны, ал D таренің диаметрі. Бұл үлкен тарелер саны аз элементтері бар, бірақ әлдеқайда үлкен жинау алақаны бар массивтің үлкен зерттеулерде одан жақсы екенін көрсетеді. Осының салдарынан, тіпті ATA 42 де жарық температурасы және нүктелік көздерді зерттеуде әлдеқайда үлкен телескоптармен бәсекелесе алады. Нүктелік көздерді зерттеу үшін ATA 42 жылдамдығы бойынша Аресибо және Грин-Бэнк телескобына (GBT) тең, бірақ Өте үлкен массивке (VLA) қарағанда үш есе баяу. Ал ATA 350 нүктелік көздерді зерттеуде Өте үлкен массивтен бір рет жылдам, және зерттеу жылдамдығы бойынша кеңейтілген Өте үлкен массивпен (EVLA) салыстыруға болады. Белгілі жарық температурасына сезімталдыққа дейінгі зерттеулер үшін ATA 98 тіпті VLA D конфигурациясының зерттеу жылдамдығынан да асып түседі. ATA 206 жарық температурасының сезімталдығы бойынша Аресибо және GBT-мен салыстыруға болады. Дегенмен, ATA осы бір тарелі телескоптарға қарағанда жақсы ажыратымдылықты қамтамасыз етеді. ATA антенналары 6,1 x 7,0 метр (20,0 фут x 23,0 фут) гидроформаланған офсеттік Грегориан телескоптары, әрқайсысы 2,4 метрлік суб-рефлектормен және 0,65 тиімді фокус арақашықтығы/диаметрі (f/D) қатынасымен жабдықталған. (DeBoer, 2001-ді қараңыз). Офсеттік геометрия кедергіні жояды, бұл тиімділікті арттырады және жанама лобтарды азайтады. Сондай-ақ, ол үлкен суб-рефлекторды қамтамасыз етеді, төмен жиілікті жақсы өнімділікке қол жеткізеді. Бұл беттерді жасау үшін қолданылатын гидроформалау технологиясы Айдахо штатының Айдахо Фолс қаласындағы Андерсен өндірісімен арзан спутниктік рефлекторларды жасау үшін қолданылатын технологиямен бірдей. Бірегей ішкі жиекті тіреуіш компактты орнату төмен құнмен тамаша өнімділікке мүмкіндік береді. Жетектеу жүйесі серіппелі пассивті кері соққыны болдырмайтын азимуттық жетектеу желісін пайдаланады. Көптеген компоненттерді Мэтью Флеминг жобалаған және Калифорния штатының Антиохия қаласындағы Minex Engineering Corp. компаниясында өндірілген.