Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Инфрақызыл толқын ұзындықтарын бақылау
Observation of infrared wavelengths
Инфрақызыл астрономия – инфрақызыл сәулеленуді (ИК) пайдалана отырып, астрономиялық объектілерді бақылау және талдауға маманданған астрономияның кіші саласы. Инфрақызыл сәулелердің толқын ұзындығы 0,75-тен 300 микрометрге дейін, ал көрінетін сәулеленудің 380-ден 750 нанометрге дейінгі аралығы мен субмиллиметрлік толқындар арасында орналасады. Инфрақызыл астрономия 1830 жылдары, Уильям Гершельдің 1800 жылы инфрақызыл сәулені ашқаннан кейін бірнеше онжылдықтан соң басталды. Алғашқы табыстар шектеулі болды, және 20-ғасырдың басында ғана Күн мен Айдан басқа астрономиялық объектілер инфрақызыл жарықпен анықталды. 1950-1960 жылдары радиоастрономиядағы бірқатар жаңалықтардан кейін астрономдар көзге көрінетін толқын ұзындығы диапазонынан тыс ақпарат бар екенін түсінді, осылайша қазіргі инфрақызыл астрономия қалыптасты. Инфрақызыл және оптикалық астрономия көбінесе бірдей телескоптарды қолданады, себебі бірдей айналар немесе линзалар көрінетін және инфрақызыл жарықты қамтитын толқын ұзындығы диапазонында тиімді болады. Екі сала да қатты күйдегі детекторларды пайдаланады, бірақ қолданылатын қатты күйдегі фотодетекторлардың нақты түрлері әртүрлі. Инфрақызыл сәуле Жер атмосферасындағы су буымен көптеген толқын ұзындықтарында жұтылады, сондықтан инфрақызыл телескоптардың көпшілігі атмосфераның үстінде, құрғақ және биік жерлерде орналасқан. Сонымен қатар, ғарышқа инфрақызыл обсерваториялар орнатылды, олардың ішінде Спитцер ғарыш телескобы, Гершель ғарыш обсерваториясы және соңғы кезде Джеймс Уэбб ғарыш телескобы бар.
Infrared astronomy is a sub discipline of astronomy which specializes in the observation and analysis of astronomical objects using infrared (IR) radiation. The wavelength of infrared light ranges from 0.75 to 300 micrometers, and falls in between visible radiation, which ranges from 380 to 750 nanometers, and submillimeter waves. Infrared astronomy began in the 1830s, a few decades after the discovery of infrared light by William Herschel in 1800. Early progress was limited, and it was not until the early 20th century that conclusive detections of astronomical objects other than the Sun and Moon were made in infrared light. After a number of discoveries were made in the 1950s and 1960s in radio astronomy, astronomers realized the information available outside the visible wavelength range, and modern infrared astronomy was established. Infrared and optical astronomy are often practiced using the same telescopes, as the same mirrors or lenses are usually effective over a wavelength range that includes both visible and infrared light. Both fields also use solid state detectors, though the specific type of solid state photodetectors used are different. Infrared light is absorbed at many wavelengths by water vapor in the Earth's atmosphere, so most infrared telescopes are at high elevations in dry places, above as much of the atmosphere as possible. There have also been infrared observatories in space, including the Spitzer Space Telescope, the Herschel Space Observatory, and more recently the James Webb Space Telescope.
Тарих
Инфрақызыл сәулеленудің табылуы Уильям Гершельге байланысты, ол 1800 жылы тәжірибе жасады: призмадан өткеннен кейін күн сәулесінің әртүрлі түстеріне термометрді орналастырды. Ол күн сәулесінің әсерінен температураның көтерілуі көрінетін спектрден тыс, қызыл түстің өтуінен кейін ең жоғары екенін байқады. Температураның жоғарылауы Күннің қасиеттеріне емес, призманың спектрлік сезімталдығына байланысты болды, бірақ температураның көтерілуінің болуы Гершельді Күннен көзге көрінбейтін сәулелену бар деген қорытымға әкелді. Ол осы сәулеленуді «жылу сәулелері» деп атады және оның көрінетін жарық сияқты шағылысуға, өтуге және сіңірілуге қабілетті екенін көрсетті. 1830 жылдардан бастап, 19 ғасыр бойы басқа астрономиялық көздерден инфрақызыл сәулеленуді анықтауға күш-жігер жұмсалды. Айдан келетін сәулеленуді алғаш рет 1856 жылы Шотландияның Корольдік астрономы Чарльз Пьяцци Смит, таулы астрономия туралы өз идеяларын тексеру үшін Тенерифеге жасаған экспедициясы кезінде анықтады. Эрнест Фокс Николс Арктур және Вегадан инфрақызыл сәулеленуді анықтау үшін өзгертілген Крукс радиометрін пайдаланды, бірақ Николс нәтижелерді нақты деп таба алмады. Дегенмен, ол екі жұлдыздың энергия ағынының арақатынасы қазіргі мәнмен сәйкес келеді, сондықтан Джордж Рике Николске инфрақызыл сәуледе біздің жұлдызымыздан басқа жұлдызды алғаш рет анықтағаны үшін құрмет көрсетеді. Инфрақызыл астрономия саласы 20 ғасырдың басында баяу дамыды, өйткені Сет Барнс Николсон мен Эдисон Петтит бірнеше жүз жұлдызға сезімтал және инфрақызыл фотометрияны дәл өлшеуге қабілетті термопиль детекторларын жасады. Бұл сала дәстүрлі астрономдар тарапынан 1960 жылдарға дейін көп назар алмады, инфрақызыл астрономиямен айналысқан көптеген ғалымдар физикалық білім алған. 1950 және 1960 жылдардағы радиоастрономияның жетістіктері, инфрақызыл детектор технологиясының жақсаруымен бірге, астрономдардың осы салада көбірек жұмыс істеуіне ықпал етті, және инфрақызыл астрономия астрономияның жеке саласы ретінде қалыптасты. Инфрақызыл ғарыш телескоптары пайдалануға берілді. 1983 жылы IRAS бүкіл аспанды зерттеді. 1995 жылы Еуропалық ғарыш агенттігі Инфрақызыл ғарыш обсерваториясын құрды. Спутниктің сұйық гелий қоры 1998 жылы таусылғанша, ол біздің ғаламда (сонымен қатар Сатурн мен Ураннан да) протожұлдыздар мен суды тапты. 2003 жылдың 25 тамызында НАСА бұрын Space Infrared Telescope Facility деп аталған Спитцер ғарыш телескобын ұшырды. 2009 жылы телескоптың сұйық гелиі таусылып, алыс инфрақызыл сәулелерді көру қабілеті жоғалды. Ол жұлдыздарды, қос спиральді тұмандықты және Күннен тыс планеталардың жарығын тапты. Ол 3,6 және 4,5 микрометрлік диапазондарда жұмыс істеді. Содан бері басқа инфрақызыл телескоптар жаңа жұлдыздардың пайда болуына, тұмандықтарға және жұлдыздық ошақтарға көмектесті. Инфрақызыл телескоптар галактиканың жаңа бөлігін ашты. Олар квазарлар сияқты өте алыс объектілерді бақылау үшін де пайдалы. Квазарлар Жерден алыстап барады. Осының салдарынан болатын үлкен қызыл ығысу оларды оптикалық телескоппен бақылауды қиындатады. Инфрақызыл телескоптар олар туралы көп көбірек ақпарат береді. 2008 жылдың мамыр айында халықаралық инфрақызыл астрономдар тобы галактикааралық шаңның алыстағы галактикалардың жарығын айтарлықтай әлсіздеткенін дәлелдеді. Шындығында, галактикалар көрінетінге қарағанда шамамен екі есе жарық. Шаң көрінетін жарықтың көп бөлігін сіңіріп алып, инфрақызыл сәуле түрінде қайта шығарады.
The discovery of infrared radiation is attributed to William Herschel, who performed an experiment in 1800 where he placed a thermometer in sunlight of different colors after it passed through a prism. He noticed that the temperature increase induced by sunlight was highest outside the visible spectrum, just beyond the red color. That the temperature increase was highest at infrared wavelengths was due to the spectral response of the prism rather than properties of the Sun, but the fact that there was any temperature increase at all prompted Herschel to deduce that there was invisible radiation from the Sun. He dubbed this radiation "calorific rays", and went on to show that it could be reflected, transmitted, and absorbed just like visible light. Efforts were made starting in the 1830s and continuing through the 19th century to detect infrared radiation from other astronomical sources. Radiation from the Moon was first detected in 1856 by Charles Piazzi Smyth, the Astronomer Royal for Scotland, during an expedition to Tenerife to test his ideas about mountain top astronomy. Ernest Fox Nichols used a modified Crookes radiometer in an attempt to detect infrared radiation from Arcturus and Vega, but Nichols deemed the results inconclusive. Even so, the ratio of flux he reported for the two stars is consistent with the modern value, so George Rieke gives Nichols credit for the first detection of a star other than our own in the infrared. The field of infrared astronomy continued to develop slowly in the early 20th century, as Seth Barnes Nicholson and Edison Pettit developed thermopile detectors capable of accurate infrared photometry and sensitive to a few hundreds of stars. The field was mostly neglected by traditional astronomers until the 1960s, with most scientists who practiced infrared astronomy having actually been trained physicists. The success of radio astronomy during the 1950s and 1960s, combined with the improvement of infrared detector technology, prompted more astronomers to take notice, and infrared astronomy became well established as a subfield of astronomy. Infrared space telescopes entered service. In 1983, IRAS made an all sky survey. In 1995, the European Space Agency created the Infrared Space Observatory. Before this satellite ran out of liquid helium in 1998, it discovered protostars and water in our universe (even on Saturn and Uranus). On 25 August 2003, NASA launched the Spitzer Space Telescope, previously known as the Space Infrared Telescope Facility. In 2009, the telescope ran out of liquid helium and lost the ability to see far infrared. It had discovered stars, the Double Helix Nebula, and light from extrasolar planets. It continued working in 3.6 and 4.5 micrometer bands. Since then, other infrared telescopes helped find new stars that are forming, nebulae, and stellar nurseries. Infrared telescopes have opened up a whole new part of the galaxy for us. They are also useful for observing extremely distant things, like quasars. Quasars move away from Earth. The resulting large redshift make them difficult targets with an optical telescope. Infrared telescopes give much more information about them. During May 2008, a group of international infrared astronomers proved that intergalactic dust greatly dims the light of distant galaxies. In actuality, galaxies are almost twice as bright as they look. The dust absorbs much of the visible light and re emits it as infrared light.
Қазіргі инфрақызыл астрономия
Көрінетін жарықтан сәл ұзын толқын ұзындығы бар инфрақызыл сәулелену, көрінетін жарыққа өте ұқсас түрде әрекет етеді және ұқсас қатты күйдегі құрылғыларды қолдану арқылы анықталуы мүмкін (осының арқасында көптеген квазарлар, жұлдыздар мен галактикалар ашылды). Осы себепті спектрдің жақын инфрақызыл аймағы, әдетте, "оптикалық" спектрдің бөлігі ретінде, жақын ультрафиолетпен бірге қосылады. Кейк обсерваториясындағы телескоптар сияқты көптеген оптикалық телескоптар инфрақызыл сәулемен және көзге көрінетін толқын ұзындығында тиімді жұмыс істейді. Алыстағы инфрақызыл толқын ұзындығы миллиметрден төмен, оны Мауна-Кеа обсерваториясындағы Джеймс Клерк Максвелл телескопы сияқты телескоптар бақылайды. Электромагниттік сәулеленудің барлық басқа түрлері сияқты инфрақызыл сәулеленуді астрономдар ғаламды зерттеу үшін пайдаланады. 2MASS және WISE ғарыш зерттеулерімен жасалған инфрақызыл өлшеулер бұрын табылмаған жұлдыз шоқтарын ашуда аса тиімді болды. Мұндай жұлдыз шоғырларының мысалдары: FSR 1424, FSR 1432, Camargo 394, Camargo 399, Majaess 30 және Majaess 99. Инфрақызыл телескоптар, оның ішінде негізгі оптикалық телескоптар мен бірнеше арнайы инфрақызыл телескоптар сұйық азотпен салқындатылуы және ыстық заттардан қорғалуы керек. Мұның себебі - бірнеше жүз Кельвин температурасы бар нысандар жылу энергиясының көп бөлігін инфрақызыл толқын ұзындығында шығарады. Егер инфрақызыл детекторларды салқындатпайтын болса, детектордың өзінен шығатын сәуле аспандағы кез келген сәуле көзінен шығатын сәуледен гөрі күшті болар еді. Бұл, әсіресе, спектрдің орташа және алыс инфрақызыл аймақтарында маңызды. Бұрыштық ажыратымдылықты арттыру үшін кейбір инфрақызыл телескоптар астрономиялық интерферометрлерді құрау үшін біріктіріледі. Интерферометрдің тиімді ажыратымдылығы жеке телескоптардың көлеміне емес, телескоптар арасындағы қашықтыққа байланысты. Адаптивтік оптикамен бірге қолданылған кезде, Кек обсерваториясындағы екі 10 метрлік телескоп немесе өте үлкен телескоп интерферометрі құрайтын төрт 8,2 метрлік телескоп сияқты инфрақызыл интерферометрлер жоғары бұрыштық ажыратымдылыққа қол жеткізе алады. Жердегі телескоптардың инфрақызыл сәулелерге сезімталдығының ең басты шектеуі – Жер атмосферасы. Су буы инфрақызыл сәулеленудің едәуір мөлшерін сіңіреді, ал атмосфераның өзі инфрақызыл толқын ұзындығында сәуле шығарады. Осы себепті, инфрақызыл телескоптардың көпшілігі атмосферадағы су буының басым бөлігінен жоғары орналасқан, биіктіктегі өте құрғақ жерлерде салынған. Жер бетіндегі қолайлы орындар: теңіз деңгейінен 4205 метр биіктіктегі Мауна-Кеа обсерваториясы, Чилидегі 2635 метр биіктіктегі Параналь обсерваториясы және Антарктидадағы C Dome сияқты биік биіктіктегі мұздық шөлдер. Тіпті биік жерлерде Жер атмосферасының мөлдірлігі шектеледі, тек инфрақызыл терезелерде немесе Жер атмосферасы мөлдір болатын толқын ұзындығында ғана. Негізгі инфрақызыл терезелер төменде келтірілген:
Infrared radiation with wavelengths just longer than visible light, known as near infrared, behaves in a very similar way to visible light, and can be detected using similar solid state devices (because of this, many quasars, stars, and galaxies were discovered). For this reason, the near infrared region of the spectrum is commonly incorporated as part of the "optical" spectrum, along with the near ultraviolet. Many optical telescopes, such as those at Keck Observatory, operate effectively in the near infrared as well as at visible wavelengths. The far infrared extends to submillimeter wavelengths, which are observed by telescopes such as the James Clerk Maxwell Telescope at Mauna Kea Observatory. Like all other forms of electromagnetic radiation, infrared is utilized by astronomers to study the universe. Indeed, infrared measurements taken by the 2MASS and WISE astronomical surveys have been particularly effective at unveiling previously undiscovered star clusters. Examples of such embedded star clusters are FSR 1424, FSR 1432, Camargo 394, Camargo 399, Majaess 30, and Majaess 99. Infrared telescopes, which includes most major optical telescopes as well as a few dedicated infrared telescopes, need to be chilled with liquid nitrogen and shielded from warm objects. The reason for this is that objects with temperatures of a few hundred kelvins emit most of their thermal energy at infrared wavelengths. If infrared detectors were not kept cooled, the radiation from the detector itself would contribute noise that would dwarf the radiation from any celestial source. This is particularly important in the mid infrared and far infrared regions of the spectrum. To achieve higher angular resolution, some infrared telescopes are combined to form astronomical interferometers. The effective resolution of an interferometer is set by the distance between the telescopes, rather than the size of the individual telescopes. When used together with adaptive optics, infrared interferometers, such as two 10 meter telescopes at Keck Observatory or the four 8.2 meter telescopes that make up the Very Large Telescope Interferometer, can achieve high angular resolution. The principal limitation on infrared sensitivity from ground based telescopes is the Earth's atmosphere. Water vapor absorbs a significant amount of infrared radiation, and the atmosphere itself emits at infrared wavelengths. For this reason, most infrared telescopes are built in very dry places at high altitude, so that they are above most of the water vapor in the atmosphere. Suitable locations on Earth include Mauna Kea Observatory at 4205 meters above sea level, the Paranal Observatory at 2635 meters in Chile and regions of high altitude ice desert such as Dome C in Antarctic. Even at high altitudes, the transparency of the Earth's atmosphere is limited except in infrared windows, or wavelengths where the Earth's atmosphere is transparent. The main infrared windows are listed below:
Спектр Толқын ұзындығы (микрометр) Астрономиялық жолақтар Телескоптар
Жақын инфрақызыл 0.65-тен 1.0 R және I жолақтары Барлық негізгі оптикалық телескоптар
Жақын инфрақызыл 1.1 - 1.4 J жолағы Барлық негізгі оптикалық телескоптар және көптеген арнайы инфрақызыл телескоптар
Жақын инфрақызыл 1.5-тен 1.8 H жолағы Барлық негізгі оптикалық телескоптар және көптеген арнайы инфрақызыл телескоптар
Жақын инфрақызыл 2.0 - 2.4 K жолағы Барлық негізгі оптикалық телескоптар және көптеген арнайы инфрақызыл телескоптар
Жақын инфрақызыл 3.0 - 4.0 L жолағы Көптеген арнайы инфрақызыл телескоптар және кейбір оптикалық телескоптар
Жақын инфрақызыл 4.6 - 5.0 M жолағы Көптеген арнайы инфрақызыл телескоптар және кейбір оптикалық телескоптар
Орташа инфрақызыл 7.5 - 14.5 N жолағы Көптеген арнайы инфрақызыл телескоптар және кейбір оптикалық телескоптар
Орташа инфрақызыл 17 - 25 Q жолағы Кейбір арнайы инфрақызыл телескоптар және кейбір оптикалық телескоптар
Алыс инфрақызыл 28 - 40 Z жолағы Кейбір арнайы инфрақызыл телескоптар және кейбір оптикалық телескоптар
Алыс инфрақызыл 330 - 370 Кейбір арнайы инфрақызыл телескоптар және кейбір оптикалық телескоптар
Алыс инфрақызыл 450 субмиллиметр Субмиллиметр телескоптары
SpectrumWavelength(micrometres)AstronomicalbandsTelescopesNear Infrared0.65 to 1.0R and I bandsAll major optical telescopesNear Infrared1.1 to 1.4J bandMost major optical telescopes and most dedicated infrared telescopesNear Infrared1.5 to 1.8H bandMost major optical telescopes and most dedicated infrared telescopesNear Infrared2.0 to 2.4K bandMost major optical telescopes and most dedicated infrared telescopesNear Infrared3.0 to 4.0L bandMost dedicated infrared telescopes and some optical telescopesNear Infrared4.6 to 5.0M bandMost dedicated infrared telescopes and some optical telescopesMid Infrared7.5 to 14.5N bandMost dedicated infrared telescopes and some optical telescopesMid Infrared17 to 25Q bandSome dedicated infrared telescopes and some optical telescopesFar Infrared28 to 40Z bandSome dedicated infrared telescopes and some optical telescopesFar Infrared330 to 370Some dedicated infrared telescopes and some optical telescopesFar Infrared450submillimeterSubmillimeter telescopes
Көрінетін жарық телескоптары сияқты, ғарыш инфрақызыл телескоптары үшін де идеалды орын. Ғарыштағы телескоптар Жер атмосферасының салдарынан болатын бұлыңғырлықтан зардап шекпейді, сонымен қатар Жер атмосферасының инфрақызыл сәулелерді сіңіруінен де босатылады. Қазіргі ғарыштағы инфрақызыл телескоптарға Гершель ғарыш обсерваториясы, Спитцер ғарыш телескопы, Кең өрісті инфрақызыл зерттеуші және Джеймс Вебб ғарыш телескопы жатады. Телескоптарды орбитаға шығару қымбат болғандықтан, әуедегі обсерваториялар да бар, мысалы, инфрақызыл астрономия үшін стратосфералық обсерватория және Койпер әуедегі обсерваториясы. Бұл обсерваториялар атмосфераның басым бөлігінен, бірақ барлығынан емес, жоғарыда ұшып жүр, ал атмосферадағы су буы ғарыштан келетін инфрақызыл жарықтың бір бөлігін сіңіреді.
As is the case for visible light telescopes, space is the ideal place for infrared telescopes. Telescopes in space can achieve higher resolution, as they do not suffer from blurring caused by the Earth's atmosphere, and are also free from infrared absorption caused by the Earth's atmosphere. Current infrared telescopes in space include the Herschel Space Observatory, the Spitzer Space Telescope, the Wide field Infrared Survey Explorer and the James Webb Space Telescope. Since putting telescopes in orbit is expensive, there are also airborne observatories, such as the Stratospheric Observatory for Infrared Astronomy and the Kuiper Airborne Observatory. These observatories fly above most, but not all, of the atmosphere, and water vapor in the atmosphere absorbs some of infrared light from space.
Инфрақызыл технология
Ғылыми телескоптарда қолданылатын ең көп таралған инфрақызыл детекторлардың бірі – HgCdTe массивтері. Олар 0,6 және 5 микрометрлік толқын ұзындығында жақсы жұмыс істейді. Ұзақ толқын ұзындығындағы байқаулар немесе жоғары сезімталдық үшін басқа детекторлар қолданылуы мүмкін, соның ішінде басқа тар тізбекті жартылай өткізгіш детекторлар, төмен температуралы болметр массивтері немесе фотондарды санаушы суперөткізгіш туннельді қосылыстар массивтері. Инфрақызыл астрономияға қойылатын арнайы талаптар: ұзақ интеграция уақытын қамтамасыз ету үшін өте төмен қара тоқтар, оған байланысты төмен шу деңгейі және кейде өте жоғары пикселдер саны. Төмен температура көбінесе салқындатқыш арқылы қамтамасыз етіледі, ол бітіп кетуі мүмкін. Ғарыш миссиялары салқындатқыш қоры таусылғанда аяқталуы немесе "жылы" байқауларға көшуі мүмкін. Евклид телескопы, 2023 жылы іске қосылған, ESA миссиясы. Сонымен қатар, SPHEREx телескопы 2025 жылы іске қосылу жоспарланған. НАСА 2027 жылы Нэнси Грейс Рим ғарыш телескобын (NGRST) – бұрынғы Кең өрістік инфрақызыл ғарыш телескобы (WFIRST) – іске қосуды жоспарлап отыр. Көптеген басқа да кішкентай ғарыш миссиялары мен ғарышта орналасқан инфрақызыл сәулелену детекторлары да жұмыс істеген. Олардың қатарында ғарыш кемесімен бірге ұшқан Инфрақызыл телескоп та бар. Субмиллиметрлік толқынды астрономия спутнигі (SWAS) кейде инфрақызыл спутнигі ретінде айтылады, бірақ ол субмиллиметрлік спутник.
One of the most common infrared detector arrays used at research telescopes is HgCdTe arrays. These operate well between 0.6 and 5 micrometre wavelengths. For longer wavelength observations or higher sensitivity other detectors may be used, including other narrow gap semiconductor detectors, low temperature bolometer arrays or photon counting Superconducting Tunnel Junction arrays. Special requirements for infrared astronomy include: very low dark currents to allow long integration times, associated low noise readout circuits and sometimes very high pixel counts. Low temperature is often achieved by a coolant, which can run out. Space missions have either ended or shifted to "warm" observations when the coolant supply used up. Euclid telescope, operated 2023 , ESA mission. In addition, SPHEREx is a telescope scheduled for launch in 2025. NASA is also planning to launch the Nancy Grace Roman Space Telescope (NGRST), originally known as the Wide Field InfraRed Space Telescope (WFIRST), in 2027. Many other smaller space missions and space based detectors of infrared radiation have been operated in space. These include the Infrared Telescope (IRT) that flew with the Space Shuttle. The Submillimeter Wave Astronomy Satellite (SWAS) is sometimes mentioned as an infrared satellite, although it is a submillimeter satellite.
Әуедегі обсерваториялар
Аспанды инфрақызыл сәулелерде зерттеу үшін үш ұшақ негізделген обсерватория қолданылды (басқа ұшақтар да инфрақызыл ғарыш зерттеулерін жүргізу үшін кейде пайдаланылды). Олар:
Three airplane based observatories have been used (other aircraft have also been used occasionally to host infrared space studies) to study the sky in infrared. They are:
"Галилео" обсерваториясы, NASA миссиясы. 1965-1973 жылдары жұмыс істеді. "Куйпер" әуедегі обсерваториясы, NASA миссиясы. 1974-1995 жылдары қызмет етті. SOFIA, NASA DLR миссиясы. 2010-2022 жылдары жұмыс істеді.
Galileo Observatory, a NASA mission. Was active 1965 1973. Kuiper Airborne Observatory, a NASA mission. Was active 1974 1995. SOFIA, a NASA DLR mission. Was active 2010 2022.