Кіріспе

Ғарыш телескопы (ғарыш обсерваториясы деп те аталады) – астрономиялық объектілерді зерттеу үшін ғарышта қолданылатын телескоп. Лайман Спитцердің 1946 жылы ұсынған идеясы бойынша, алғашқы жұмыс істей бастаған телескоптар – 1968 жылы ұшырылған американдық орбиталық астрономиялық обсерваториясы, ОАО 2 және 1971 жылы ғарыш станциясы "Салют-1"-дегі советтік "Орион-1" ультракүлгін телескопы болды. Ғарыш телескоптары атмосфераның тудыратын бірнеше проблеманы болдырмайды, олардың ішінде жарықтың белгілі бір толқын ұзындықтарының жұтылуы немесе шашырауы, бұлттардың кедергісі және атмосфералық рефракциядан туындайтын бұрмаланулар, мысалы, жылтылдау. Ғарыш телескоптары күндізгі уақытта әлсіз объектілерді де бақылай алады және жердегі обсерваториялар кездесетін жарық ластануынан аулақ болады. Олар екі түрге бөлінеді: бүкіл аспанды картаға түсіретін спутниктер (астрономиялық сараптама) және нақты астрономиялық объектілерге немесе аспанның бөліктеріне, сондай-ақ одан тысқары аймақтарға бағытталған спутниктер. Ғарыш телескоптары Жерді суретке түсіретін спутниктерден ерекшеленеді, олар ауа райын талдау, тыңшылық және басқа да ақпарат жинау үшін спутниктік суреттерді алуға арналған.

Тарих

1946 жылы американдық теориялық астрофизик Лайман Спитцер ғарышқа телескоп орналастыруды ұсынды. Спитцердің ұсынысы Жер атмосферасының бөгеті болмайтын үлкен телескоп құруды көздеді. 1960 және 70-ші жылдарда мұндай жүйенің құрылысын қолдап, лоббилеуден кейін Спитцердің арманы ақырында 1990 жылдың 24 сәуірінде «Дискавери» (STS 31) ғарыш кемесімен ұшырылған «Хаббл» ғарыш телескопында іске асты. Алғашқы жұмыс істейтін ғарыш телескоптары – 1968 жылы іске қосылған американдық «Орбиталық астрономиялық обсерватория», ОАО 2 және 1971 жылы «Салют-1» ғарыш станциясында орналасқан советтік «Орион-1» ультракүлгін телескопы болды.

Артықшылықтар

Жердегі обсерваториялардан астрономиялық байқаулар жүргізу атмосфераның электромагниттік сәулеленуді (жыпылықтау немесе сцинтилляция) сүзуі және бұрмалауымен шектеледі. Атмосферадан тысқары Жер орбитасындағы телескоптар жыпылықтаутан және Жердегі жасанды жарық көздерінен туындайтын жарық ластануынан зардап көрмейді. Осының салдарынан, ғарыш телескоптарының бұрыштық ажыратымдылығы ұқсас апертурасы бар жердегі телескоптарға қарағанда көбінесе әлдеқайда жоғары болады. Дегенмен, көптеген ірі жер телескоптары адаптивтік оптиканы қолдану арқылы атмосфераның әсерін азайтады. Ғарышқа негізделген астрономия, атмосфераның күшті әсерінен қатты әлсіремейтін электромагниттік спектрдің жалғыз екі толқын ұзындығы диапазоны – оптикалық және радио терезелерінен тыс жиілік диапазондары үшін маңыздырақ. 2023 жылдың 16 қаңтарында NASA болашақ ғарыш телескопы бағдарламаларын, оның ішінде Ұлы обсерватория технологиясын жетілдіру бағдарламасын, Тұрғын әлемдер обсерваториясын және Жаңа Ұлы обсерваторияларды алдын ала қарастырып жатқанын хабарлады.