Кіріспе
Ғарыш телескопы (ғарыш обсерваториясы деп те аталады) – астрономиялық объектілерді зерттеу үшін ғарышта қолданылатын телескоп. Лайман Спитцердің 1946 жылы ұсынған идеясы бойынша, алғашқы жұмыс істей бастаған телескоптар – 1968 жылы ұшырылған американдық орбиталық астрономиялық обсерваториясы, ОАО 2 және 1971 жылы ғарыш станциясы "Салют-1"-дегі советтік "Орион-1" ультракүлгін телескопы болды. Ғарыш телескоптары атмосфераның тудыратын бірнеше проблеманы болдырмайды, олардың ішінде жарықтың белгілі бір толқын ұзындықтарының жұтылуы немесе шашырауы, бұлттардың кедергісі және атмосфералық рефракциядан туындайтын бұрмаланулар, мысалы, жылтылдау. Ғарыш телескоптары күндізгі уақытта әлсіз объектілерді де бақылай алады және жердегі обсерваториялар кездесетін жарық ластануынан аулақ болады. Олар екі түрге бөлінеді: бүкіл аспанды картаға түсіретін спутниктер (астрономиялық сараптама) және нақты астрономиялық объектілерге немесе аспанның бөліктеріне, сондай-ақ одан тысқары аймақтарға бағытталған спутниктер. Ғарыш телескоптары Жерді суретке түсіретін спутниктерден ерекшеленеді, олар ауа райын талдау, тыңшылық және басқа да ақпарат жинау үшін спутниктік суреттерді алуға арналған.
A space telescope (also known as space observatory) is a telescope in outer space used to observe astronomical objects. Suggested by Lyman Spitzer in 1946, the first operational telescopes were the American Orbiting Astronomical Observatory, OAO 2 launched in 1968, and the Soviet Orion 1 ultraviolet telescope aboard space station Salyut 1 in 1971. Space telescopes avoid several problems caused by the atmosphere, including the absorption or scattering of certain wavelengths of light, obstruction by clouds, and distortions due to atmospheric refraction such as twinkling. Space telescopes can also observe dim objects during the daytime, and they avoid light pollution which ground based observatories encounter. They are divided into two types: Satellites which map the entire sky (astronomical survey), and satellites which focus on selected astronomical objects or parts of the sky and beyond. Space telescopes are distinct from Earth imaging satellites, which point toward Earth for satellite imaging, applied for weather analysis, espionage, and other types of information gathering.
Тарих
1946 жылы американдық теориялық астрофизик Лайман Спитцер ғарышқа телескоп орналастыруды ұсынды. Спитцердің ұсынысы Жер атмосферасының бөгеті болмайтын үлкен телескоп құруды көздеді. 1960 және 70-ші жылдарда мұндай жүйенің құрылысын қолдап, лоббилеуден кейін Спитцердің арманы ақырында 1990 жылдың 24 сәуірінде «Дискавери» (STS 31) ғарыш кемесімен ұшырылған «Хаббл» ғарыш телескопында іске асты. Алғашқы жұмыс істейтін ғарыш телескоптары – 1968 жылы іске қосылған американдық «Орбиталық астрономиялық обсерватория», ОАО 2 және 1971 жылы «Салют-1» ғарыш станциясында орналасқан советтік «Орион-1» ультракүлгін телескопы болды.
Артықшылықтар
Жердегі обсерваториялардан астрономиялық байқаулар жүргізу атмосфераның электромагниттік сәулеленуді (жыпылықтау немесе сцинтилляция) сүзуі және бұрмалауымен шектеледі. Атмосферадан тысқары Жер орбитасындағы телескоптар жыпылықтаутан және Жердегі жасанды жарық көздерінен туындайтын жарық ластануынан зардап көрмейді. Осының салдарынан, ғарыш телескоптарының бұрыштық ажыратымдылығы ұқсас апертурасы бар жердегі телескоптарға қарағанда көбінесе әлдеқайда жоғары болады. Дегенмен, көптеген ірі жер телескоптары адаптивтік оптиканы қолдану арқылы атмосфераның әсерін азайтады. Ғарышқа негізделген астрономия, атмосфераның күшті әсерінен қатты әлсіремейтін электромагниттік спектрдің жалғыз екі толқын ұзындығы диапазоны – оптикалық және радио терезелерінен тыс жиілік диапазондары үшін маңыздырақ. 2023 жылдың 16 қаңтарында NASA болашақ ғарыш телескопы бағдарламаларын, оның ішінде Ұлы обсерватория технологиясын жетілдіру бағдарламасын, Тұрғын әлемдер обсерваториясын және Жаңа Ұлы обсерваторияларды алдын ала қарастырып жатқанын хабарлады.