Кіріспе

2001 жылғы АҚШ-тың 13233 атқарушы бұйрығы АҚШ-тың бұрынғы президенттерінің құжаттарына қол жеткізуді бұрынғы 12667 бұйрығымен салыстырғанда күрт шектеді. Оны сол кездегі Ақ үй кеңесшісі Альберто Гонзалес жасады және Джордж Буш 2001 жылдың 1 қарашасында жариялады. 13233 бұйрықтың 13-тармағы 1989 жылдың 18 қаңтарында Рональд Рейган шығарған бұйрықты жойды.

Бұл бұйрықтың бір бөлігі 2007 жылдың қазан айында күшін жойды. Бұйрық 2009 жылдың 21 қаңтарында Барак Обаманың жарлығымен күшін жойды, ол 12667 бұйрығының мәтінін бірқатар өзгерістермен негізінен қалпына келтірді.

Өмірбаян

1974 жылы Конгресс 1974 жылғы Президенттік жазбалар мен материалдарды сақтау туралы заң қабылдады, Ричард Никсонның президенттік жазбаларын жойылмауы үшін федералдық қорғауға алды. Заңнамалық шараның мақсаты құпиялылықты азайту болды, сонымен бірге тарихшыларға өздерінің міндеттерін орындауға мүмкіндік беру еді. 1972 жылы, ондаған жылдық ресми және бейресми ФБР деректері Ж. Эдгар Гувер қайтыс болғаннан кейін оның ұзақ жылдар бойы хатшысы болған Хелен Ганди тарапынан жойылды. 1978 жылғы Президенттік жазбалар туралы заң тарихи жазбаларды қорғауды кеңейтті, бұрынғы президенттердің жазбалары олар Овалдық кеңселерден кеткеннен кейін автоматты түрде федералдық үкіметтің меншігіне өтеді, содан кейін Америка Құрама Штаттарының Архившісіне беріледі, одан кейін 12 жылдан аспайтын мерзімде халыққа қолжетімді болады. Осылайша, Рональд Рейганның президенттік құжаттары 2001 жылдың қаңтарында Джордж Буш президент болып сайланғанда жариялануға тиіс еді. Алайда, 2001 жылдың 23 наурызындағы Ақ үйдің меморандумында Президентке кеңесші Джон В. Карлинге мына хабарлама жеткізілді:

1989 жылдың 16 қаңтарында бұрынғы президент Рональд Рейган шығарған 12667-ші жарлықтың 2(b) тармағы АҚШ Архившісін қазіргі президенттің нұсқауы бойынша Президенттік жазбаларды жариялауды кейінге қалдыруға міндеттейді. Президент атынан сізге тапсырма беремін, Президент Буш конституциялық негізделген құқықтарын талап етуі мүмкін уақытты 90 күнге (2001 жылдың 21 маусымына дейін) ұзарту туралы бұрынғы президент Рейган, 4-тараудың 2204(a) тармағына сәйкес әрекет ете отырып, президенттік мерзімі аяқталғаннан бері 12 жыл бойы жариялаудан қорғаған Президенттік жазбаларға қатысты. Бұл нұсқау бұрынғы вице-президент Джордж Буштың вице-президенттік жазбаларына да қатысты. Бұл нұсқау 2001 жылдың 6 маусымында қайталанды, ал Америка кітапханалар қауымдастығы президенттің атқарушы билікті пайдалануын сынады. Олар бұл шара "президенттік құжаттарға қол жеткізуге қатысты АҚШ заңдарының рухы мен мәтінін бұзады" деп мәлімдеді, сондай-ақ бұл жарлық "біздің ұлттың негіздерінің бірін құлатпауға қаупі бар" деп атап өтті. Бұрынғы президент Билл Клинтонның Ақ үй қызметкері болған Джон Вертман 2006 жылдың 26 ақпанында "Вашингтон пост" газетінде жарияланған мақаласында бұл жарлықты сынады. Вертман 13233 жарлығы "федералдық үкіметтің ұлттық естеліктерді сақтау және насихаттау жолындағы толыққанды өзгеріс" екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ бұрынғы президент Джеральд Фордтың сөзін келтірді: "Мен X уақыт өткеннен кейін президенттік құжаттар, ең құпия ұлттық қауіпсіздікке қатысты құжаттарды қоспағанда, халыққа қолжетімді болуы керек деп сенемін, және бұл қанша ертерек болса, соғұрлым жақсы".

Жауап

2009 жылдың 21 қаңтарына дейін 13233 бұйрықты жоюға үш рет әрекет жасалды. 2002 жылы 13233 бұйрығы күшіне енгеннен кейін көп ұзамай Стивен Хорн (R CA), Дэн Бертон (R IN), Ян Шаковский (D IL) және Генри Уаксман (D CA) бастаған АҚШ Өкілдер палатасының екі партиялық тобы 13233 бұйрықты жоюға бағытталған заң жобасын жазып, талқылады, осылайша 12667 бұйрықты толық күшінде және әсерінде қалпына келтіруді көздеді. Заң жобасы сол кезде Бертон төрағалық еткен Қадағалау және үкіметтік реформа жөніндегі палата комитетінде қарастырылды, бірақ талқылауға шығарылмады. 2007 жылдың 1 наурызында Үкіметтік реформа жөніндегі комитеттің кіші комитеті 2007 жылғы Президенттік құжаттар туралы заңға толықтырулар енгізу туралы заң жобасын қарады. Бұл заң жобасын да Уаксман енгізді, оның мақсаты 13233 бұйрығын күштен шығару болды. Сот отырысында бірнеше тарихшылар 13233 бұйрығы президенттік құжаттарға қоғамның қол жеткізуін қатты шектеді және президенттік кітапханалардан материалдар алуды кешіктірді деп мәлімдеді. Заң жобасы толық комитетпен жағымды бағаланды және 2007 жылдың 14 наурызында Палата заң жобасын екі партияның басым көпшілігімен 333–93 дауыспен қабылдады. Заң жобасы 2007 жылдың 13 маусымында Сенат комитетінде де қабылданды, бірақ сенатор Джим Баннингтің (R KY) келісімсіздігіне байланысты дауысқа қойылған жоқ. Нәтижесінде, заң жобасы 110-шы Конгресс аяқталғанда күшін жойды. 2009 жылдың 7 қаңтарында 111-ші Конгресс Палатасы Эдолфус Таунс (D NY) енгізген, 3-тарауы 13233 бұйрығын жоққа шығаратын заң жобасын қабылдады. Заң жобасын Дэн Бертон (R IN), Даррелл Исса (R CA), Генри Уаксман (D CA), Уильям Клей (D MO) және Брэд Шерман (D CA) бірлесіп қолдады. Заң жобасы Сенаттың Ішкі қауіпсіздік және үкіметтік істер жөніндегі комитетінде қарастырылмады.

Қайтарып алу

2009 жылдың 21 қаңтарында президент Барак Обаманың жарлығымен 13233-ші атқарушы бұйрық күштен шығарылды. Обама негізінен 12667-ші атқарушы бұйрықтың мәтінін, шағын өзгерістер енгізе отырып, қайта жаңартып берді. Назар аударарлық өзгеріс – вице-президенттің құжаттары оның жаңа жарлығында нақты көрсетілген.