Кіріспе

Рауль Уолштің 1930 жылғы фильмі, 1931 жылғы француздық вестерн.

"Үлкен жол" – 1930 жылғы американдық кодекске дейінгі батыс фильмі, кең экранды форматта түсірілген алғашқы фильмдердің бірі. Ол Америка батысында түсірілді, ал 23 жасар Джон Уэйн алғаш рет басты рөлде ойнады, режиссері – Рауль Уолш. Бұл Тайрон Пауэр ағаның 1931 жылы қайтыс болғанға дейін түсірген соңғы фильмі, сонымен қатар оның жалғыз дыбыстық рөлі. 2006 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы бұл фильмді "мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, Ұлттық кино қорына енгізді. Кітапхана фильм туралы: "Орегон жолымен жасалған саяхаттың сюжетіне түсірілімде қолданылған эксперименталды 70 мм Grandeur кең экранды процесі арқасында үлкен кеңдік пен көркемдік сезім қосылған" деді.

Сюжет

Орегон жолы арқылы қоныс аударушылардың үлкен керуені АҚШ-тың батыс бөлігін кесіп өтуге тырысады. Брек Коулман – Санта-Фе маңындағы саяхатынан Миссуриге оралған жас аңшы. Ол Санта-Фе жолында қыста Red Flack және оның қол астындағы Лопездің қолынан күнікесі өлтірілген ескі аңшы досының өлімі үшін кек алуды көздейді. Веллмор есімді кісіге тиесілі үлкен сауда бекетінде Коулман Флэкті көріп, оны бірден кісі өлтірушілердің бірі деп күдіктенеді. Флэк те Коулменді кісі өлтіру туралы тым көп білетін адам деп күдіктенеді. Қоныс аударушылардың үлкен тобы Коулманнан олардың керуенін батысқа барлауды сұрайды, бірақ ол бас тартады. Бірақ Флэк пен Лопез Веллмордың әлі толық зерттелмеген Орегон жолымен бұқалар пойызына басшы болып жұмысқа алынғанын білген соң, ол келіседі. Бұл пойыз солтүстік Орегон айманындағы (сол кезде қазіргі Британдық Колумбияға дейін созылған) сауда бекетіне, Миссуридегі тағы бір тері саудагеріне тиесілі. Коулман пойызды барлауға келіседі, осылайша ол зұлымдарды қадағалап, олар межелі жеріне жеткенде өлтіруді жоспарлайды. Қоныс аударушылардың керуені, жабық вагонмен Уэллмордың өгіздермен сүйретілетін Conestoga вагонды пойызынан ілеседі, Орегон жолымен батысқа жылжыған алғашқы маңызды қоныс аударушылар тобы болып табылады. Жол бойында вагонға шабуыл жасайтын, бас киім киген атты үндістердің тобы кездеседі. Коулман жас Рут Кэмеронға ғашық болады, оны басқа біреу деп жаңылысып, кездейсоқ сүйіп алады. Рут оның өзіне деген тартымдылығын қабылдағысы келмей, Флэктің құмар ойыншы танысының жанына жақындасады, ол алдағаны үшін ұсталғаннан кейін керуенге қосылған еді. Коулман мен Флэк қоныс аударушыларды батысқа бастап әкеледі, ал Флэк Коулман оның жасаған ісінің дәлелін тапқанша оны өлтіру үшін бар күшін жұмсайды. Үш зұлымның батысқа баруының басты себебі – бұрынғы қылмыстары үшін дарға асылудан қашу, және олардың үшеуі де шекаралық әділеттің құрбаны болады. Қоныс аударушылардың жолы атаусыз аңғарда аяқталады, онда Коулман мен Рут ақыры алып секвоялардың арасында бірге қоныстанды.

Алдын ала өндіріс

Дегенмен (бұл мәлімдеме расталмаған), бастапқы сценарий, кейін "Орегон жолы" деп аталған, алғаш рет режиссер Джон Фордқа ұсынылды, ол оны досы Рауль Уолшқа жіберді. Уолш фильмге 93 актерді шақырды және бес түрлі үнді тайпасынан 725 жергілікті тұрғынды жұмылдырды. Сонымен қатар, фильмді түсіру үшін 185 арба, 1800 сиыр, 1400 жылқы, 500 бизон, 700 тауық, шошқа және иттің қорын жинады.

Өндіріс

Суретке түсіру 1930 жылдың 20 сәуірінен 20 тамызына дейін жалғасты, «Грандеур» әлі де дыбыстық фильмдерге көшуге инвестиция салып жатқан индустрия үшін қаржылық тұрғыдан тиімді емес екенін көрсетті. Вагон тізімінің елді көлденең кесіп өту сахнасы камера жұмысының және эпикалық ландшафттың тереңдігі мен кеңдігін көрсетуде жаңашылдық тудырды. Фильмге шынайылық сыйлау үшін, жылқының орнына өгіздермен арабалар тартылды – тар жолдардағы кейбір түсірілімдер үшін олар қажет болған жағдайда арқанмен шаңқастарға төмендетілді. Тайрон Пауэр ағасының кейіпкерінің киімі шынайы түрде кір көрінеді, тіпті «көшпендер» өздерімен бірге алып жүрген азық-түліктері де жан-жақты зерттелді. Керуеннің 2000 мильдік (3219 км) саяхатын түсіру үшін Нью-Мексикодан Калифорнияға дейінгі бес штаттың локациялары пайдаланылды.

Шығару және қабылдау

Суретке түсіргеннен кейін фильмді таңдалған көрермендерге көрсетіп, 1930 жылдың қазан айында кеңінен көрсетуге шығарды. "Нью-Йорк таймс" газетінде Мордаунт Холл былай деп жазды: "Фильмдегі көріністердің көбі есте қаларлықтай табиғилығымен және сұлулығымен таң қалдырады. Бұл фильмдегі дауыл осы туындының бойымен қарсы тұратын жер, су және аспан сияқты нағыз өмірдегідей көрінеді". Холлдың сөзінше, үндістердің шабуылы бейнеленген бір эпизодта "көрермен бірден орындығынан тартылып, жүйелі шабуылға шыққан аттардың алдына түскендей сезінеді, олар экраннан секіріп, театрдың қараңғылығына сіңіп кетеді".

Екі нұсқасы

Формат айырмашылығынан басқа, 70 мм және 35 мм нұсқалары бір-бірінен едәуір өзгеше. Олар әртүрлі камералармен түсірілді, және әр форматтағы түсірілімдер монтаждау бөлмесінде жеке өңделді. Кейбір көріністер екі камерамен бір уақытта түсірілді, айырмашылық тек бұрышта болды (әдетте жақсырақ бұрыш 70 мм камераға берілді). Ал кейбір көріністер бірінші камерамен түсіріліп, содан кейін екінші камерамен қайта түсірілді. 70 мм камералар жақыннан жақсырақ фокусқа түсіре алмады, сондықтан олардың түсірілімдері көбінесе панорама түрінде болды, жақын кадрлар өте сирек кездесетін. 35 мм камералар жақын арақатынасқа келіп, фокусқа түсіре алды. Осылайша, 70 мм нұсқасындағы көріністерде екі кейіпкер бір-бірімен сөйлесіп тұрғанда кең экран толығымен пайдаланылса, 35 мм нұсқасында олардың арасындағы жақын кадрлар тізбектеліп көрсетілуі мүмкін. Бұл шешім техникалық емес, көркемдік таңдау болуы да мүмкін. 70 мм нұсқасының операторы Артур Эдесон 1930 жылғы қыркүйекте шыққан «Американ Кинематографер» журналында: «Грандеур жақын кадрлардың санын едәуір азайтады, себебі суреттегі адамдар өте үлкен болғандықтан, көбінесе жартылай жақын кадрлар жеткілікті» деп жазған.

Сыншылардың пікірлері

2018 жылға қарай, Rotten Tomatoes фильміне 100% рейтинг берген.

Сақтау және қайта жіберу

Көп жылдар бойы ескере алмаған фильм ондаған жылдар бойы тек дәстүрлі 35 мм нұсқасында ғана көрсетілді. Түпнұсқа негативтегі кескін 35 мм анаморфтық мастерге көшірілді. Дейв Кехр 1988 жылы «Чикаго Трибьюн» газетіне былай деп жазды: «Қосымша ажыратымдылықтың байлығы және бірінші буын 70 мм нитратты таспаның күміс сияқты жылтырлығын тек қана көзге елестетуге болады. Дегенмен, «Үлкен жол» көзді жоғары көтеретін әсерлі тәжірибе болып қала береді». 70 миллиметрлік нұсқасы бар Blu-ray нұсқасы 2012 жылдың қыркүйегінде шықты. Фильмнің авторлық құқығы жаңартылды, сондықтан фильм 2026 жылға дейін жалпы қолданысқа өтпейді.

Шетел тілдеріндегі нұсқалары

Ерте дыбыс кезеңінде кең таралған практика – ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден басқа елдерде көрсету үшін фильмнің бірнеше шет тіліндегі нұсқасын бірден жасау еді; кейін бұл тәсіл диалогты дубляждаумен алмастырылды. "Үлкен жол" фильмінің кем дегенде төрт шет тіліндегі нұсқасы түсірілді, барлығы 35 мм, 1.20:1 форматында, әртүрлі актерлік құрам және әртүрлі кейіпкерлердің аттарымен: француз: Пьер Кудерк режиссерлік жасаған "Алыптар жолы" (La Piste des géants, 1931), Гастон Гласс (Пьер Кальмин), Жанна Хелблинг (Дениз Вернон), Марго Руссерой (Ивет), Рауль Паоли (Флак), Луи Мерсье (Лопез). Немец: Льюис Сайлер мен Рауль Уолш режиссерлік жасаған "Ұлы саяхат" (Die Große Fahrt, 1931), Тео Шалл (Билл Коулман), Марион Лессинг (Рут Винтер), Ульрих Хаупт (Торп), Арнольд Корф (Питер), Андерс Ван Хаден (Булл Флэк), Питер Эркленц (Фихте), Пол Панцер (Лопез). Итальян: Франко Корсаро және Луиза Казелотти қатысқан "Ұлы жол" (Il grande sentiero, 1931). Испан: Дэвид Ховард, Самуэль Шнайдер және Рауль Уолш режиссерлік жасаған "Ұлы сапар" (La Gran jornada, 1931), Хорхе Льюис (Рауль Коулман), Кармен Герреро (Изабел Прадос), Роберто Гусман (Томас), Мартин Гаралага (Мартин), Ал Эрнест Гарсия (Флак), Тито Дэвисон (Даниел), Карлос Виллариас (Орена), Чарльз Стивенс (Лопез).