Кіріспе

Бахария оазисі (الواحات البحرية, "Солтүстік оазистер") – Египеттің Батыс шөліндегі табиғи байлыққа толы оазис. Ол Каирден шамамен 370 км қашықтықта жатыр. Сопақша келген аңғар солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа дейін 94 км-ге созылып, ең көп ені 42 км, ал жалпы ауданы шамамен 2000 км² құрайды. Аңғарды таулар қоршап тұр, және онда көптеген бұлақтар бар. Гиза облысында орналасқан, негізгі экономикалық салалары – ауыл шаруашылығы, темір кенінің өндірілуі және туризм. Басты ауыл шаруашылығы өнімдері – гуава, манго, құрма және зәйтүн.

Аттар

Ежелгі Мысырда оазистің екі атауы болған. 'ḏsḏs' атауы алғаш рет Орта Мемлекет кезіндегі скарабейде кездеседі. Жаңа Мемлекетте бұл атау сирек қолданылды, бірақ мысалы, Луксор ғибадатханасында және гиксостарға қарсы соғыс кезінде оазисті басып алған Камосе патшаның есебінде айтылады. 25-ші династиядан бастап бұл есім негізгі атау болды. Тағы бір атау wḥꜣt mḥtt ("Солтүстік оазис") Жаңа Мемлекетте көбінесе қолданылды; мысалы, Аменхотептің жергілікті қабірінде және Эдфу ғибадатханасындағы оазистер тізімінде кездеседі. 45 жылдан бастап бұл аймақ латын тілінде Oasis parva (Кіші оазис) деп аталды. Грек тарихшысы Страбон оны "Екінші оазис" деп атаса, 5-ші ғасырдағы тебелік тарихшы Олимпиодор оны "Үшінші оазис" деп атады. Копт кезеңінде ол "Оксиринх оазисі" (Diwah Ēmbemdje) немесе Таст(с) деп белгілі болды, бұл атау көне египеттік ḏsḏs сөзінен туындаған. Египет ислам дініне өткеннен кейін, ол Банаса оазисі, "Оксиринх оазисі" деп аталды. Қазіргі атауы – الواحات البحرية, al Wāḥāt al Baḥriyya, яғни "Солтүстік оазис". Эль-Хейз маңындағы аймақтың оңтүстік бөлігі ешқашан жеке атауға ие болған емес.

Қалалар

Бахария көптеген ауылдардан тұрады, олардың ішіндегі ең үлкені және әкімшілік орталығы – Эль-Баувити. Қаср – Эль-Баувитидің көршілес ауылы. Шығысқа қарай, шамамен он шақырым жерде Мандишах және Эль-Забу ауылдары орналасқан. Эль-Баувити мен Мандишах арасында Эль-Агуз деп аталатын кішкентай ауыл бар. Харра, ең шығысқа орналасқан ауыл, Мандишах пен Эль-Забудан бірнеше шақырым шығыста жатыр. Эль-Хейз, сондай-ақ Эль-Хайез деп те аталады, ең оңтүстік ауыл, бірақ оның Бахарияның құрамына кіретіні әрдайым айқын болмайды, себебі ол қалған ауылдардан шамамен елу шақырым оңтүстікке қарай орналасқан. Эль-Хайезде мумиялар табылған, және олардың генетикалық зерттеулері жүргізілген оазис бар.

Тарих

Депрессия неолиттен бері қоныстанған, бірақ археологиялық дәлелдер үзіліссіз емес. Эль-Хейцте аңшы-жинаушылардың тарихи қонысы табылды. Қарат ел-Абиядта Мирослав Барта басқарған чехтік экспедиция Ескі Патшалық дәуіріне жататын қонысты ашты. Эль-Харрадағы тас жазулары және басқа да мәліметтер Орта Патшалықтан бастап одан кейінгі кезеңдерге жатады. Аменхотеп Хуйдің мазары 18-ші династияның соңында Қарат Хилвада салынған. 26-шы династияда депрессия мәдени және экономикалық жағынан гүлденген. Бұл туралы «Айн әл-Муфтилладағы шағын ғибадатханалардан, Қарат Қаср Сәлім мен Қарат әш-Шейх Субидегі мазарлардан және Қаср ‘Аллам жерінен білуге болады. Грек-рим дәуірі өркендеудің шағы болды. Қаср-эль-Микисбада («Айн әт-Тибния») орналасқан, Ұлы Александрдың Аммон құдайына арнаған ғибадатханасының қираған қалдықтары бар. Кейбір египтологтар Александрдың Сива оазисіндегі Аммон оракулынан оралғанда Бахария арқылы өткенін болжайды. 1995 жылы табылған грек-рим некрополінің қазба жұмыстары 1999 жылы басталды. Осы аймақта шамамен отыз төрт мазар қазылып алынды. Рим дәуірінде Қарат әл-Тұбта ірі әскери бекініс салынды. 2010 жылдың көктемінде Эль-Харрадағы Бахария оазисінің зиратында рим дәуіріне жататын мумия табылды. Әйел мумиясының бойы 1 метрге жуық, және римдік киім мен әшекейлеріне ұқсас әсемдемелермен жабылған гипстен жасалған қаппен оралған. Әйел мумиясымен бірге археологтар саз және шыны ыдыстар, монеталар, антропоидтық маскалар және он төрт грек-рим мазарын тапты. Қаһире және Гиза ескерткіштерінің директоры, қазба жұмыстарын басқарған археолог Махмуд Афифи, мазардың ерекше дизайны бар екенін, оның баспалдақтары мен дәліздері б.з.д. 300 жылға дейін сонау салып келген болуы мүмкін екенін айтты. Бұл жаңалық жасөспірімдер орталығының құрылысы үшін жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде табылды. 2019 жылы археологтар 19 құрылыс және біздің заманымыздың V ғасырында тасқа қашалған шіркеуді тапты. Шіркеу грек тіліндегі діни жазулармен әсемделген. 2021 жылы археологтар үш шіркеудің және монахтардың ұяларының қираған қалдықтарын тапты, олар біздің заманымыздың V ғасырына жатады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оазиске қол жеткізу үшін Бахария әскери темір жолы салынды. 1970 жылдардың басында Бахария мен Қаһирені байланыстыратын асфальт жол аяқталды. Жаңа жолмен бірге электр қуаты, көліктер, теледидар, телефон желілері, Қаһиреге оңай бату және соңғы кезде интернет келді. Бахария мен Қаһире арасындағы адамдар мен идеялардың таралуы жол салынғаннан бері күрт өсті. Сонымен қатар, теледидар мен музыкадан естілгендей, уахати халқының тілі Қаһире диалектісінің ықпалымен өзгерді.

Халық және мәдениет

Оазис халқы немесе Вахати халқы (араб тілінде "оазистің" деген мағынаны білдіреді) – оазисті мекендеген ежелгі халықтардың ұрпақтары, батыс Мысыр мен шығыс Ливияға, сондай-ақ солтүстік жағалауға байланысты ежелгі тайпалар, және Нил аңғарынан оазиске қоныстанған басқа да адамдар. Бахариядағы Вахатилердің көпшілігі мұсылман. Бахарияда бірнеше мешіт бар. Оазистегі әлеуметтік ортаның сипатына ислам діні зор ықпал етеді. Вахати халқы үшін дәстүрлі музыка өте маңызды. Флейта, барабан және симсимейя (арпа тәрізді аспап) әлеуметтік жиындарда, әсіресе тойларда орындалады. Ауылдық үлгіде орындалатын дәстүрлі әндер ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді, сонымен қатар жаңа әндер де жаратылады. Қайыр, Таяу Шығыс және әлемнің басқа аймақтарынан келген музыка оазис тұрғындарына оңай қолжетімді.

Экономика

Ауыл шаруашылығы әлі де маңызды табыс көзі болып табылады, бірақ қазір Бахарияға жақын темір кен өнеркәсібі көптеген вахти халқына жұмыс орындарын ұсынады. Жақында оазиске туризмнің артуы байқалды, себебі онда ежелгі ескерткіштер (құрымдар, мумиялар және басқа да артефакттар табылған), сондай-ақ көркем шөлдері бар. Вахти және шетелдік гидтер Бахариядан айналасындағы Ақ және Қара шөлдерге, кейде Сиваға немесе оңтүстік оазистерге саяхаттар ұйымдастырады. Туризм – жергілікті тұрғындар үшін жаңа және маңызды табыс көзі, ол оазиске халықаралық деңгейде танымал болды. Дегенмен, түпкі үлгі 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жойылды. 2000 жылы Джошуа Смит басқарған американдық ғылыми экспедиция сауропод динозавры – Паралититан стромеринің қалдықтарын тапты. Бахария мен Фарафра ойыстары аралығындағы аймақта Юра кезеңінде жанартаулық қызмет болған. Сонымен қатар, ландшафт барит немесе кальцит кристалдарынан тұратын төбелерді, алтын түсті әктас тастарды қамтиды, олар ақ түлкілер, газельдер және қошқарлар сияқты түрлерге пана болған. 2022 жылдың маусым айында палеонтологтар Бахария оазисінде 98 миллион жыл бұрынғы Спинозаврдың жаңа түрін тапқандарын хабарлады, оның ұзындығы шамамен 6 метрге жетеді және алғаш рет 2016 жылы табылған.