Кіріспе

Американдық саясаткер Саймон Бамбергер (27 ақпан 1845 – 6 қазан 1926) – Юта штатының төртінші губернаторы (1917–1921), ол 1896 жылы аумақтық статустан штатқа ие болғаннан кейін осы лауазымға тағайындалды. Бамбергер Юта штатының алғашқы мормон емес, алғашқы демократ және, сондай-ақ, бүгінгі күнге дейін жалғыз еврей губернаторы ретінде танылды. Ол сонымен қатар, Калифорнияның Вашингтон Бартлетт және Айдахоның Мозес Александрдан кейін, кез келген штатта губернатор болып сайланған үшінші еврей болды.

Алғашқы жылдар

1845 жылы 27 ақпанда Германияның Дармштадт-Эберштадт қаласында (Гессен Дармштадт) Эммануэль Бамбергер мен Хелен Флейштің отбасында дүниеге келген Бамбергер, он төрт жасында АҚШ-қа көшіп келді, бұл Азамат соғысының басталуына аздан кейін болды. Нью-Йоркке қонғаннан кейін, ол Цинциннатиге (Огайо штаты) пойызға отырды. Бірақ Бамбергер Колумбуста байланысты жіберіп алып, Индианаполис (Индиана штаты), содан кейін Терре-Хауте (Индиана штаты) қалаларына жетті. Ол 1865 жылы Азамат соғысы аяқталғанға дейін сол жерде тұрды, одан кейін Сент-Луиске (Миссури штаты) көшіп, ағасы Германмен бірге киім тігу фабрикасын ашты. Бірнеше жыл өткен соң, Вайоминг штатында қарызын алуға барғанда, Бамбергер бизнестің банкрот болғанын естіді. Ештеңе жоғалтатыны жоқ деп ойлап, ол сол кезде әлі жайлы орналаспаған территория болатын Ютаға жол тартты. Бамбергер 1881 жылы Ида Маасқа үйленді. Олардың төрт баласы болды, соның ішінде 1932 жылдан 1936 жылға дейін Юта Сенатының құрамында болған Джулиан Бамбергер.

Юта штатының кәсіпкері

Бамбергер Солт-Лейк-Ситиден алыс емес Огденде (Юта штаты) шағын қонақ үй іске қосты. Біраз уақыттан кейін, шешек індетінің басталуы карантинге алып келді, бұл Юнион Пасифик теміржолын қаладан айналып өтуге мәжбүр етті, сондықтан Бамбергер Солт-Лейк қаласына көшіп, серіктесімен бірге Дельмонико қонақ үйін басқарды. 1872 жылы Бамбергер күміс кеніне инвестиция жасады, ол Джуаб округіндегі Centennial Eureka кені болды. Екі жылдан кейін күмістің ірі қабаты табылды, бұл Бамбергерді миллионер етті; ол қысқа мерзімге зейнетке шығуды ойлады, бірақ көп ұзамай теміржол салу ісіне кірісті. Ол Солт-Лейк-Ситиді кен орындарымен байланыстыратын бірнеше желілер ашты, бірақ бұл жобалар көптеген қаражатты жоғалтты, сонымен қатар осы кезеңде Юта штатының Фармингтон қаласында үлкен ойын-сауық паркі – Лагунды салды. Бамбергердің тағы бір маңызды жобасы – Юта штатының Кларионында еврей шаруалар колониясын құру болды. Бұл жылдарда Теодор Герцль бастаған жаңадан пайда болған сионистік қозғалыс өркендеді, Герцль де неміс яхудиі болды. Герцльдің пікірінше, бұрын тамырсыз, көшпелі халық ретінде қараланған яхудилерге топыраққа байланыс орнату және Еуропадағы ғасырлар бойғы шектеулерден сақтап қалған ауыл шаруашылығы дағдыларын дамыту өте қажет. Бұл идеялар Бамбергерге әсер еткен болуы мүмкін; алайда, өкінішке орай, 1913 және 1915 жылдар аралығында Бамбергердің қаржы жинауға жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан, колония тарап кетті.

Бамбергердің қалааралық темір жолы

Бамбергер 1908 жылы Солт-Лейк-Ситиден Огденге дейінгі «Солт-Лейк және Огден» теміржолын салды. 1910 жылы ол электрмен жұмыс істеуге көшірілді. Көп ұзағаннан кейін отбасының аты корпоративтік атау ретінде қабылданды және ол «Bamberger Railroad» аталды. Екі қаланың арасында, әсіресе жаз айларында, жолаушыларды тарту және бизнесті дамыту үшін ойын-сауық паркі мен көл салынды. «Бамбергер» тікелей «Юнион Пасифик» теміржолымен бәсекелессе де, жақсы жүк тасымалымен айналысты. Ұлы депрессияның салдары және жаңа штаттық тас жолдарда автокөліктердің пайдалануының артуына байланысты, көптеген АҚШ қалааралық теміржолдары Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қызметін тоқтатты. Дегенмен, «Бамбергер» жақсы жүк тасымалы бизнесінің арқасында 1950 жылдардың ортасына дейін сақталды. 1938 жылы кестелерді жақсарту және жолаушылар тасымалын ұстап тұру үшін ол «Brill Company» фирмасынан бес заманауи, жоғары жылдамдықты «Bullet» вагонын сатып алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол әскери гарнизонға дейін жаңа теміржол желісін салды, онда үлкен бизнес жүргізді. «Бамбергер» 1955 жылы жұмысын тоқтатты.

Саяси өрлеуі

Осы уақыт ішінде Бамбергер саясатқа да белсенді түрде араласты. Ол жергілікті деңгейде бастады, 1898-1903 жылдар аралығында Солт-Лейк-Сити қалалық білім беру кеңесінде қызмет етті. Ұлттық, тегін және мемлекеттік білім берудің жақтасы болған Бамбергер бір кезде мемлекеттік мектептер жүйесін қаржыландыру үшін өз қаражатынан бөліп берді. 1902 жылы ол Юта штатының сенатына прогрессивті демократ ретінде кандидат болып түсті және бірнеше рет қайта сайланды. Заң шығарушы органмен жұмыс істеген кезінде ол ептілігімен және маңызды нәтижелерге жете білу қабілетімен көзге түсті. 1912 жылы Бамбергер штаттық сенатқа қайта сайлануда жеңіліске ұшырады. Төрт жылдан кейін ол қысқа мерзімге АҚШ Сенатына үміткер болуды ойлады, себебі сенаторларды халық сайлау жүйесі 1913 жылы АҚШ Конституциясының 17-ші түзетуі арқылы енгізілген болатын. Бірақ ол губернаторлыққа үміткер болуды жөн көрді. Сайлау кампаниясы барысында Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің (LDS Church) Жеті Жүздігі Кеңесінің мүшесі Бригам Х. Робертс Бамбергерді қолдап, кандидаттарды діни байланысына қарай іріктеуді тоқтатуға шақырды. Алдын ала сайлауда Бамбергер шахта иесі Альфред В. МакКюнды жеңді. Басты сайлауда республикалық қарсыласы Нефи Л. Моррис кампаниясының негізгі мәселесі ретінде спирттік ішімдіктерге тыйым салуды көтерді; бірақ өзі спирттік ішімдік ішпейтін Бамбергер, тыйым салу туралы заңға қол қоятынын уәде берген соң, оңай жеңіске жетті.

Прогрессивті губернатор

Бамбергердің губернаторлық қызметі, бір мерзімге ғана созылғанына қарамастан, заң шығару саласындағы ерекше жетістіктерімен көзге түсті. Ол үлкен бюджет тапшылығын мұра еткен соң, бірден барлық мемлекеттік мекемелердің аудитін тапсырды және сол кездегі маңызды сома – дұрыс жұмсалмаған қаражаттан бір миллион доллар қайтарып алды. Заң шығарушы органдағы демократтардың көпшілігінің қолдауына ие болған Бэмбергер бұрынғы президент Теодор Рузвельт басқарған Прогрессивтік партияның реформаларына ұқсас, ауқымды реформалар жобасын іске қосты. Прогрессивизмнің басты қағидалары: қоғамдық мүдделерге сай өнеркәсіпті реттеу, әйелдерге сайлау құқығын беру, балалар еңбегін және жұмыс уақытын шектеу, мемлекеттік білім беру, сондай-ақ тыйым салу – бұл мәселе сол кезде әйелдер қозғалысымен тығыз байланысты болды. Осыған орай, Бэмбергердің басшылығымен заң шығарушы орган көптеген заңдарды қабылдады: жемқорлыққа қарсы заң, мемлекеттік қызметкерлерге пара беру және сыбайлас жемқорлықты бақылау, еңбек ұйымдарын құру туралы заң, еңбек құқығын мойындау (Федералды үкімет 1935 жылғы Вагнер заңын қабылдағанға дейін мұндай заң қабылдамады). Бэмбергердің басшылығымен жүзеге асырылған заңнамалық реформалар заманауи заңдардың алға басушысы болды: 18-ші түзету бүкіл елде бекітілгенге дейін штаттық тыйым салу заңына қол қоюға берген уәдесін орындаумен қатар, ол Ютаны бағалы қағаздарды реттеу саласында алдыңғы қатарға шығарды. Ол АҚШ-та 20 ғасырдың ең маңызды және ауқымды реформаларының кейбіреулеріне жол ашқан заңдарды қабылдауға ықпал етті. Юта штатында бағалы қағаздарды тіркеу және реттеу жөніндегі комиссия құру арқылы Бэмбергердің әкімшілігі АҚШ үкіметінен он бес жылға жуық бұрын осы мәселеге қатысты заңдарды қабылдады (1932 жылғы Гласс-Стигалл заңы, 1933 жылғы Банктік заң, 1933 жылғы Бағалы қағаздар заңы және 1934 жылғы Бағалы қағаздар биржасы заңы – бұл заңдар Ұлы депрессияның салдарынан қабылдауға мәжбүр болды). Ал Бэмбергер мұндай реттеуді жалпы принцип ретінде қарастырды. Ол сонымен қатар жұмыс істегендерге өтемақы төлеу және оны басқару үшін мемлекеттік өнеркәсіп комиссиясын құру, орта мектепте міндетті оқу, және өзінің қаржылық мүддесіне қайшы келетін кен салығы туралы заңдарға қол қойды. Ол мемлекеттік жол желісін жақсарту үшін облигациялар шығаруға шақырды және АҚШ Конституциясының 19-шы түзетуін ратификациялау үшін Заң шығарушы кеңестің арнайы сессиясын өткізді, ол 1920 жылы ұлттық әйелдердің сайлау құқығын кепілдеді – бұл құқық Юта әйелдеріне 1869 жылы аумақтық заң шығарушы кеңестің бірауыздан қабылдаған шешімімен және 1895 жылғы Юта штатының Конституциясында берілген еді. Бэмбергер жүзеге асырған басқа реформалар: газ бен электр энергиясының бағасын реттеу үшін қоғамдық денсаулық сақтау департаменті мен қоғамдық коммуналдық қызметтер комиссиясын құру, губернаторға «шошқа барелі» саясатын тоқтатуға көмектесу үшін жолдан тыс вето құқығын беру, судьяларды партиялық емес негізде сайлау, оқу жылын ұзарту, және кез келген Батыс штаты үшін аса маңызды мәселе болған, бұрынғы ауылдық аймақтардағы тұрғын үй құрылысында су пайдалануды бақылау үшін су құқығы комиссиясын құру.

Соңғы жылдар

Мұның бәрі бір төрт жылдық мерзімде орындалды, себебі 75 жастағы Бамбергер қайта сайлануға түсуден бас тартты. 1921 жылы ол лауазымынан кетіп, өз бизнесін басқаруға қайта оралды. 1926 жылғы 6 қазанда қайтыс болды және Солт-Лейк-Ситидегі Бнай Израиль зиратына жерленді.