Кіріспе

Мысырдағы қала Кифт (; Кефт немесе Кебто; Мысыр Гебту; Κόπτος Coptos / Koptos; Рим Юстинианополис) – Мысырдың Кена губернаторлығында, Луксордың солтүстігінде шамамен жатқан, 26° солтүстік ендіктің оңтүстігіне жақын, Нілдің шығыс жағалауында орналасқан қала. Көне заманда оның Қызыл теңізге жақын орналасуы Үндістан, Пунт, Арабия Феликс және Солтүстік елдер арасындағы маңызды сауда орталығына айналдырды. Сонымен қатар, ол Шығыс шөліндегі алтын мен кварцит кен орындарына жақын болды және Пунтқа (қазіргі Сомали) аттанған экспедициялардың бастапқы нүктесі ретінде маңызға ие болды.

Фараондық кезең

Көне Египетте Қифт, сол кезде Гебту деп белгілі болған, әкімшілік, дін және сауданың маңызды орталығы болды, ол Харави (Екі Жылан) бесінші Жоғарғы Египеттік номының бас қаласы еді. Қифт пен Кустан Қызыл теңізге бағытталған сауда экспедициялары және Шығыс Шөл даласына көптеген кен өндіру экспедициялары Нил аңғарынан аттанды. Гебту Қызыл теңіз жағалауына апаратын екі үлкен керуен жолының бастапқы нүктесінде орналасқан, біреуі Тааоу портына (Миошормос немесе Миос Хормос), екіншісі оңтүстікке қарай, Шаширит портына (Береница) қарай. Туған жерлік перғаундар тұсында Оңтүстік Египет пен Қызыл теңіз арасындағы барлық сауда осы екі жол арқылы жүрді; Птолемейлер, сондай-ақ Рим және Византия дәуірлерінде саудагерлер Занзибардың жағалауларында, Оңтүстік Арабияда, Үндістанда және Алыс Шығыста сауда жасау үшін сол жолдарды пайдаланды. Гебту аймақтағы ең маңызды діни орталық болды. Оның басты еркек құдайы – Мин, аспан құдайы, оның символы – найзағай. Ол еркектік құнарлылық құдайы ретінде танылды және шығыстағы шөл айманының құдайы деп есептелді. Оның культі Орта Мемлекет кезеңінде өркендеді. Сол кезде ол Хоруспен байланыстырылып, Мин-Хорус құдайы атанды. Кейіннен ол Аменмен бірігіп, "Анасының Мина Амен бұқасы" (Хатор Изида) ретінде Мина Амен ка Мутэф құдайына айналды. Изида (Хатор Изида) және оның баласы Горус Гебтумен байланысты құдайлар болды, грек-рим кезеңінде Коптос деп аталды, бұл, әдетте, Харави номының Екі Жылан символының қайта интерпретациясынан туындаған, Мин мен Горусқа сәйкес келеді. Саяси тұрғыдан маңызды болған Гебту, әсіресе Он Бірінші Династия кезінде, Фиваның көлеңкесінде қалды.

Грек-рим және Византия кезеңдері

Бұл қала эллиндік дәуірде маңызды болған, себебі ол Қызыл теңіздегі Берениске қарайтын керуен жолының соңғы бекеті болды. Оны Август тұрғызған, бірақ 3-ғасырда Блеммилер басып алған. 292 жылы Диоклетиан оны қиратты. Антониндер кезінде қала қайтадан маңызға ие болды; ол III Киренаика легионының, немесе оның бір бөлімшесінің базалық лагері болды. Қала көтеріліс жасады, бірақ Диоклетиан ұзақ қоршаудан кейін 292 жылы оны жаулап алды, нәтижесінде алғашқы қала ауыр зақымдарға ұшырады. Содан кейін қала көптеген бекіністермен және римдік лагерьдермен қайта құрылды, римдік қалаға айналды. 6-ғасырда Кифт, тағы да бірнеше қалалар сияқты, Византия императоры Юстиниан I-нің құрметіне Юстинианополис деп аталды. Бүгінгі күні Кифт ауылы сол жерде орналасқан. Дастанды ақын Христодор осы қаланың тумасы болған.

Мұсылман дәуірі

Ислам дәуіріндегі халифалар мен сұлтандар тұсында Қифті Жоғарғы Египеттің маңызды қаласы және Әшраф Әлидтерінің шиит уақфы болды. 12-13 ғасырларда географ Якут әл-Хамави Қифтінің Үндістанмен сауда байланысы және оны қоршаған бау-шабалары туралы жазған. Аюбидтердің бірнеше буыны қадилер мен жоғары лауазымды шенеуніктері өздерінің тегін ("Әл-Қифти") осы аймақтан шығарған. Белгілі биограф әл-Қифти 1172 жылы осы қалада дүниеге келді және алғашқы білімін осы жерде алды.

Археология

Қоршау қабырғасымен қоршалған үш ғибадатхана тобының қалдықтары 1893-1894 жылдары В. М. Флиндерс Петри қазбалары кезінде, содан кейін 1910-1911 жылдары Реймонд Вейл мен Адольф Джозеф Рейнах қазбалары кезінде табылған. Кифт 1987-1992 жылдар аралығында американдық археологиялық жобаның, ал 2000-2003 жылдар аралығында австралиялық жобаның орталығы болды.

Солтүстік ғибадатхана

Мин мен Изистің сәнсіз солтүстік ғибадатханасы Птолемей дәуірінде салынған. Бұл жердегі алдыңғы құрылыстар Орта Мемлекет кезеңіне дейін барып жетеді, ал Жаңа Мемлекет тұсында Тютмос III билігінде маңызды жұмыстар атқарылды. Ғибадатхана Птолемей дәуірінде қайта жаңартылды. Кейінгі жұмыстар Птолемей II Филадельф (б.з.д. 281-246 жылдары билеген) атынан Сенну шепси атты шенеунікке жатқызылады. Бұл солтүстік ғибадатханада Птолемей IV Филопатордың (б.з.д. 221–205 жылдары билеген) кезінде салынған қосымша құрылыстар бар. Ғибадатхана қасбетіндегі суреттерде құдайландырылған король Птолемей I Сотер сарайдан шығып бара жатқаны бейнеленген, ал үштік және стела сияқты басқа заттар Рамсес II заманына жатады. Бұл ғибадатхана ежелгі Египет ғибадатханаларының орнында тұр. Негізгі қазбалар 18-ші династияның Тұтмоз III ғибадатханасына қатысты екенін көрсетеді. Тағы бір ғибадатхана 12-ші династиядан шыққан Аменемхат I мен оның ұлы Сенусрет I-ге тиесілі болған. Сенусрет I-нің Бубастис пен Нехбеттен өмір сыйлығын алғаны көрсетілген. Осы ғибадатхана ішінде, шығыс есігі жанынан 17-ші династия билеушісі Нұбхеперре Интефтің жарлығы табылды. Жарлықта Нұбхеперре Интефтің Тети есімді адамды қалай тақтан түсіргені сипатталған.

Ортаңғы ғибадатхана

Ортаңғы ғибадатхана XVIII династияның Тұтмоз III дәуіріне дейін салынған. Кейіннен ғибадатхана Птолемей II Филадельфтің бұйрығымен қайта салынды және Рим императоры Клавдий оны қалпына келтірді. Птолемей патшалығы кезінде салынған кейінгі орта ғибадатхананың орнында I Сенусрет салған бұрынғы құрылыстың блоктары және III Тутмос тұсындағы қақпа табылды, оған 22-ші династияның Осоркон II қосымшалар жасаған болуы мүмкін. Бұл кейінгі орта ғибадатхана Птолемей II Филадельфтің бұйрығымен салынды, ал Римнің Юлий-Клавдий әулетінен Калигула, Клавдий және Траян оған шағын өзгерістер енгізді. Іргетаста Ескі патшалық және Бірінші аралық кезеңге тән заттар кездесті. Пепи I мен оның анасы, королева Ипуттың Мин құдайының алдында бейнеленген тақталары, Пепи II-нің екі жарлығы және олардың бөліктері табылды. Бірінші аралық кезеңде Пепи II мүсініне арналған құрбандық туралы жарлық табылған. Тақтада Иди есімді пайғамбарлардың бастығы туралы мәлімет бар. Неферкаухордың үш жарлығы сақталған, олардың екеуі уезирге арналған және қазір Каир мұражайында сақталуда.

Эль-Каладағы Клавдий ғибадатханасы

Кифттің солтүстік-шығысында, қазіргі Эль-Кала ауылында Рим императоры Клавдий де шағын ғибадатхана салып, оны Мин, Изис және Горусқа арнады. Рим императоры Тиберийдің (билік еткен жылдары 14–37 ж.с.) Горус аты ғибадатхананың екі бағанасында көрсетілген. Сол қасиетті орында Изис алдында Клавдий бейнеленген. Оңтүстік шіркеуде император Хаторға құрбандық шалады, ал сыртқы жағында ол Жоғарғы және Төменгі Египеттің біріккен белгілеріне құрбандық шалады.

Дін тарихы

Христиандық қала әлі де епископтыққа ие болды, Птолемейге бағынышты, соңғы Рим провинциясы Тебаис Секундада. Бес епископ белгілі (Le Quien, II, 607): Мелетийдің жақтасы Теодор; 431 жылы Фобаммон; 451 жылы Сабин; араб тіліне аударылған және копттар жоғары бағалаған "Канондық шешімдер" еңбегінің авторы Винсент; Винсенттің мадақтауын жазған Мойсей. Ол ислам үкімділігі кезінде, қала Осман империясының күйреуінен кейін жойылды.