Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тау, Шотландия, Ұлыбритания
Mountain in Highland, Scotland, UK
Бен Вайвис (Beinn Uais) – Шотландияның солтүстік таулы аймағындағы Истер Роста орналасқан тау. Ол Дингволл қаласының солтүстік-батысында, Хайленд кеңесі аумағында және Росс және Кромарти графтығында жатыр. Бен Вайвис – шамамен 5 км-ге созылған, иілген және толқынды жота, оның ең биік нүктесі – Глас Леатхад Мор. Геологиялық тұрғыдан жота Мойн пелитикалық гнейсінен құралған. Тау аймақтың көрінісінде ерекше көзге түседі, Страткононның егістік жерлерінің үстінде кит сияқты дөңгелек пішінде көрінеді. Бен Вайвис – бірнеше өсімдік және құс түрлері үшін маңызды мекенжайы болып табылады және Ұлттық табиғи қорық (NNR), Арнайы қорғалатын аймақ (SPA) мәртебесіне ие. Бен Вайвис Ұлыбританиядағы көбелектердің кем дегенде 2,4% -ын құрайды. Мұз дәуірінде Шотландияның көп бөлігі уақыт-уақыт мұзбен жабылған, шағын аңғарлар мен кең далаларда мұздықтар қалыптасқан. Осы кезеңнің соңғы сатысында Бен Вайвистің көп бөлігі мұзбен жабылған. Мұздық келеспе тастардың болуы мұз қабатының жоғарғы шегін көрсетеді, ал Бен Вайвистің ең жоғарғы бөлігі мұздан мүлдем бос болған.
Ben Wyvis (Beinn Uais) is a mountain in Easter Ross, in the northern Highlands of Scotland. It lies north west of Dingwall, in the council area of Highland, and the county of Ross and Cromarty. Ben Wyvis is a large winding and undulating ridge running roughly north–south for about 5 km, the highest point of which is Glas Leathad Mòr at Geologically, the ridge is composed of Moine pelitic gneiss. The mountain is prominent in views of the area, presenting a whale back shape above the farmland of Strathconon. Ben Wyvis is an important habitat for several species of plants and birds, and is designated as a National Nature Reserve (NNR), a Special Protection Area (SPA), Ben Wyvis represents at least 2.4% of the breeding population in Great Britain. During the Ice Age much of Scotland was periodically covered by ice sheets, with glaciers forming in corries and glens. During the final phase of this period, much of Ben Wyvis was covered by ice. The presence of glacial erratic boulders can be interpreted as marking the upper extent of the ice sheet, with the top of Ben Wyvis remaining free of ice.
Тарих
Бен Уайвис Манро кланының тарихи жерлерінің солтүстік шетінде орналасқан. Дәстүр бойынша, Манролар өздерінің жерлерін Корольдікке қаратып тапсырған. Патша, қажет болған жағдайда, жазғы күн тоғысында қар ұсынғандықтары шартымен олардың жерлерін бергенін жариялаған. Олар бұл шартты оңай орындай алды, себебі олардың меншігіндегі тау шатқаларында жыл бойы қар кездесетін. Белах нам Бройг шайқасы Бен Уайвис пен Карн Мòрдың солтүстік-батыстағы төменгі шыңы арасындағы асуға жақын, қарсыласатын кландар арасында болған. Маккензи кланымен одақтас солтүстік-батыс жерлердегі кландар, Росс графына қолдау көрсеткен солтүстік-шығыс кландарына (соның ішінде Манро кланына) қарсы күрескен. Шайқастың нақты күні әлі де даулы, бірақ шамамен 1452 жылға саяды. XVI ғасырдан бастап, мал айдау таулы аймақтағы маңызды экономикалық қызметтердің біріне айналды, және Бен Уайвис Шотландияның солтүстік-батысы мен оңтүстіктегі мал базарлары арасындағы маңызды жолға жақын болды. Малшылар көбінесе таудың оңтүстік беткейімен қысқа жолмен өтіп, Allt á Bhealaich Mhòir бойымен жүріп, Бен Уайвис пен Кіші Уайвис арасындағы асудан өтіп, содан кейін Аухтернидке жақын басты жолға қосылған. Бұл жол XX ғасырдың басына дейін қолданылып келді. Гарбатта малшылар мен олардың малдары үшін уақытша тоқтау орны ретінде пайдаланылған қоныстың қалдықтары сақталған. Allt á Bhealaich Mhòir бойындағы ғимараттардың (оның ішінде темір өңдеу орындарының) орналасқан жерлері де осы кезеңге жатады деп есептеледі.
Ben Wyvis stands on the northern edge of historic lands of Clan Munro. By tradition, the Munros held their land from the Crown. The king declared that they held their lands on condition of furnishing a snowball at midsummer if required. This condition they could easily fulfil, as snow was to be found in some of the mountain corries of their property all year round. The Battle of Bealach nam Broig was fought between rival clans near the pass that separates Ben Wyvis from the lower summit of Carn Mòr, which lies to the northwest. Clans from lands to the north west who were allied to Clan Mackenzie fought against north eastern clans (including Clan Munro) who supported the Earl of Ross. The actual date of the battle is debated, but is thought to be 1452. From the sixteenth century cattle droving was one of the major economic activities in the highlands, and Ben Wyvis lay near to a major drove road between northwest Scotland and the cattle markets of the south. Drovers often took a shortcut across the southern flanks of the mountain, following the Allt á Bhealaich Mhòir before crossing the bealach between Ben Wyvis and Little Wyvis then rejoining the main route near Auchterneed. The drove road was still being used into the early twentieth century. There are remains of a settlement at Garbat which may have been used as a holding point for the drovers and their cattle. The sites of buildings (including iron workings) found along the Allt á Bhealaich Mhòir are also thought to date from this period.
Қазіргі заманғы меншік
Бен Уайвистің оңтүстік және батыс бөліктері қазір NatureScot-қа тиесілі болып, Бен Уайвис Ұлттық табиғат қорығын (NNR) құрайды, ал солтүстік және шығыс беткейлері жеке меншікке тиесілі Уайвис Эстейт спорттық иелігінің бір бөлігін құрайды. Шотландиядағы барлық жерлер сияқты, Бен Уайвис және оның төңірегіндегі жерлердің көп бөлігіне Шотландияның ашық ауада қол жеткізу кодексіне сәйкес, жаяу серуендеу, велосипед тебу, атпен жүру және жабайы кемпинг сияқты шараларды жүзеге асыруға ниеттенген адамдар үшін жауапты қол жеткізу құқығы бар: бұл жер мемлекеттік немесе жеке меншікте болғандықтан маңызды емес.
The southern and western sides of Ben Wyvis are now owned by NatureScot, forming the Ben Wyvis NNR, whilst the northern and eastern flanks form part of a privately owned sporting estate, Wyvis Estate. As with all land in Scotland, there is a right of responsible access to most of the land on and surrounding Ben Wyvis under the Scottish Outdoor Access Code for people wishing to undertake pursuits such as walking, cycling, horse riding and wild camping: this applies regardless of whether the land is in public or private ownership.
Табиғат және табиғатты қорғау
Бен-Уайвисте 170-тен астам өсімдік түрі, оның ішінде ұлттық деңгейде сирек кездесетін кәріз қайың және альпілік түлкіқұйрық сияқты басқа да сирек түрлер өседі. Жоғарғы алапта жүнді мох Racomitrium lanuginosum басым, ал қар жиналатын жерлерде кішкентай шашты мох Rhytidiadelphus loreus таралған. Таудың төменгі беткейлері бұталы өсімдіктер мен батпақтарға толы, онда кәріз қайың, бұлтжеміс, жұлдызша карнел және альпілік аюжеміс сияқты әртүрлі өсімдіктер өседі. Тау – доңғалақтың маңызды көбею орны, олар көбею үшін алаптың мохты жерлерін пайдаланады: Бен-Уайвис Ұлыбританиядағы доңғалақтың көбею популяциясының кем дегенде 2,4% құрайды. Құрлықта да доңғалақтар ұялайды, биік жерлердегі тасты беткейлерде қоныстанады. Бен-Уайвисте алтын құс, қызыл құс және қарғалар, сондай-ақ саяшы соқыр және алтын бүркіт сияқты хищ құстар да кездеседі. Бен-Уайвисте бұғылар көп, әсіресе қызыл бұғылар жиі көрінеді. Сика бұғысын орман шетінде кездестіруге болады, ал елендер орманның тығыз жапырақтарында жасынуды ұнатады. Бен-Уайвистегі басқа сүтқоректілерге ашық беткейлердегі тау қояндары және орманды жерлердегі қарағайлы мысықтар жатады. Бұғылардың саны өсімдіктерге түсетін жайылымдық жүктемені азайту мақсатында жыл сайынғы сою арқылы реттеледі. Бен-Уайвистегі союды жалға алушы жүзеге асырады, ол NatureScot-тан бұғы аңдау құқығын жалға алады.
Ben Wyvis is home to over 170 plant species, including the nationally scarce dwarf birch, as well as other rare species, such as alpine foxtail. The summit plateau is dominated by the woolly hair moss Racomitrium lanuginosum, whilst little shaggy moss Rhytidiadelphus loreus is found in areas that experience regular snow cover due to drifting. The lower slopes of the mountain support dwarf shrub heath and boglands, which are home to a variety of plants including dwarf birch, cloudberry, dwarf cornel and alpine bearberry. The mountain is an important breeding ground for the dotterel, which use the moss heath of the plateau to breed: Ben Wyvis represents at least 2.4% of the breeding population for dotterel in Great Britain. Ptarmigan also breed on upland areas of the reserve, nesting in higher areas among the boulders and scree. Other birds at Ben Wyvis include golden plover, red grouse and ravens, as well as birds of prey such as peregrine falcon and golden eagle. Deer are common at Ben Wyvis, with red deer in particular being frequently seen. Sika deer can be occasionally spotted at the edges of the woodland that fringe the area, with roe deer also preferring the cover of the forest. Other mammals at Ben Wyvis include mountain hare on the open slopes, and pine marten in the woodland. Deer numbers are managed via an annual cull in order to reduce grazing pressures on vegetation. Culling at Ben Wyvis is undertaken by a leaseholder, who rents the deer stalking rights from NatureScot.
Бен-Уайвис ұлттық табиғи қорығы
Бен-Уайвис ұлттық табиғи қорығы Бен-Уайвис тауының батыс және оңтүстік беткейлерін, сондай-ақ теңіз деңгейінен 1046 метр биіктікте орналасқан Глас-Лидхед-Мордың жоталық үстіртін қамтиды. NatureScot басқаратын бұл қорықта жабайы табиғат үшін маңызды мекендер мен геологиялық ерекшеліктер кездеседі. Қорықтың мекендемелері төменгі беткейлердегі сирек туған ормандар мен бұталы далалардан, жоғарырақ орналасқан құрғақ далалардан және биік шыңдар мен жартастардағы әртүрлі жоғарғы таулы қоғамдастықтардан тұрады. Қорық 1982 жылы құрылған, ал 1985 жылы таудың оңтүстік және батыс жағындағы қосымша жерлер қосылды. 1996 жылы шекара қайтадан өзгертіліп, NatureScot-қа тиесілі емес жерлер қорықтан шығарылды. Бен-Уайвис ерекше қорғалатын аумақ (SPA), ерекше табиғат қорғалатын аумақ (SAC) және ерекше ғылыми маңызы бар объекті (SSSI) ретінде де белгіленген.
The Ben Wyvis National Nature Reserve encompasses the western and southern slopes of Ben Wyvis, and the summit plateau of Glas Leathad Mòr, which stands at 1,046 metres above sea level. Managed by NatureScot, the reserve contains a range of important habitats for wildlife, as well as important geological features. The reserve habitats range from scattered native woodland and shrub rich heath on the lower slopes, moorland further upland, and a mosaic of upland communities on the high tops and crags. The Reserve was established in 1982, and extended to include additional land on the southern and western side of the mountain in 1985. In 1996 the boundary was altered again, excluding land that was not owned by NatureScot from the reserve. Ben Wyvis is also designated as a Special Protection Area (SPA), a Special Area of Conservation (SAC), and a Site of Special Scientific Interest (SSSI).
Туризм
Бен-Уайвис көбінесе батыстан шарықталады, басталуы Гарбаттың оңтүстігіндегі A835 тас жолында, онда Орман және Жерді басқару қызметі ұстап тұратын тұрақ бар. Жол орман арқылы Атт а' Белаич Мхоирдің солтүстік жағалауын бойлай өтеді, содан кейін Ұлттық табиғат қорығына (NNR) кіреді. Осы жерден бағыт тік көтеріліп, басты қырат бойында орналасқан ең оңтүстік шың – Ан-Кабарға жетеді. Басты шыңнан солтүстікке қарай орналасқан Том а' Шоинничтің жоғарғы бөлігіне саяхаттайтын тағы бір балама маршрут та тұрақтан қолжетімді: екі маршрутты біріктіріп, айналма жол жасауға болады. 1980 жылдары Бен-Уайвисте тау шаңғысы инфрақұрылымын салу туралы ұсыныстар болған.
Ben Wyvis is usually climbed from the west, starting just south of Garbat on the A835 road, where there is a car park maintained by Forestry and Land Scotland. The path follows the north bank of the Allt a' Bhealaich Mhòir through the forest, before entering the NNR. From here the route ascends more steeply to reach An Cabar, the southernmost of the summits that lie along the main ridge. An alternative route, also accessed from the car park, takes in the Top of Tom a' Choinnich, which lies to the north of the main summit: the two routes can be combined to make a circular route. During the 1980s there were proposals for the construction of downhill skiing infrastructure on Ben Wyvis.