Ұлыбританияның географиясы мен геологиясы

Кіріспе

Біріккен Корольдік – континенттік Еуропаның солтүстік-батыс жағалауында орналасқан тәуелді мемлекет. Жалпы ауданы шамамен , ол әлемдегі 7-ші үлкен арал мемлекеті болып табылады. Ағылшын арнасының астынан қазылған Канал туннелі қазір Ұлыбританияны Франциямен байланыстырады. Британдық теңіз арты аумақтары мен Корольдік тәуелділіктері өздерінің жеке мақалаларында сипатталған, төменде қараңыз.

Физикалық география

Ұлыбританияның физикалық географиясы қатты әртүрлі. Англия көбінесе жазық жерлерден тұрады, тек Тис-Экс сызығының солтүстік-батысында ғана жоғары немесе таулы жерлер кездеседі. Жоғары жерлерге: Көлдер аймағы, Пеннин таулары, Солтүстік Йоркшир құрғақ даласы, Эксмур және Дартмур кіреді. Жазық жерлер әдетте төменгі төбелермен, көбінесе бор тас және тегіс жазықтармен кесіледі. Шотландия – Ұлыбританиядағы ең таулы ел. Оның физикалық географиясы Шотландия құрлығын Хеленсбургтен Стоунхейвенге дейін кесіп өтетін Highland Boundary Fault арқылы ерекшеленеді. Бұл жарылым солтүстік және батыстағы Таулы аймақтарды, ал оңтүстік және шығыстағы Жазықтарды екі ерекше аймаққа бөліп тұрады. Таулы аймақтар көбінесе таулы болып келеді, Шотландияның таулы ландшафтының көп бөлігін қамтиды, ал Жазықтар, әсіресе Орталық Жазықтар арқылы, тегіс жерлерді, сондай-ақ Оңтүстік Таулы аймақтарында таулы және төбелі жерлерді қамтиды. Уэльс көбінесе таулы, бірақ Оңтүстік Уэльс Солтүстік және Орталық Уэльске қарағанда аз таулы. Солтүстік Ирландия көбінесе төбелі ландшафтынан тұрады және оның географиясына Моурн таулары, сондай-ақ Ұлыбританиядағы ең ірі су қоймасы – Лауг Нег кіреді. Ұлыбританияның жалпы геоморфологиясы тектоника және климаттың өзгеруі, әсіресе солтүстік және батыс аймақтардағы мұздықтар сияқты күштердің әсерінен қалыптасқан. Ұлыбританиядағы (және Британ аралдарындағы) ең биік тау – Шотландиядағы Грампиан тауларындағы Бен-Невис. Ең ұзын өзен – Уэльстен Англияға ағатын Северн өзені. Жер бетінің ауданы бойынша ең үлкен көл – Солтүстік Ирландиядағы Лауг Ниг, бірақ Шотландиядағы Лох-Несс көлі көлемі бойынша ең үлкені.

Геология

Ұлыбританияның геологиясы күрделі және әртүрлі, себебі ол өте ұзақ уақыт бойында түрлі тектоникалық процестерге тап болды. Географиялық ендігінің өзгеруі және теңіз деңгейлерінің ауытқуы шөгінді қатарлардың сипатына әсер ететін маңызды факторлар болды, ал бір-бірінен кейін келген континенттердің соқтығысуы геологиялық құрылымына әсер етті, ірі жарылымдар мен бүктелулер әрбір орогенездің (тау пайда болу кезеңінің) салдары болып табылады, олар көбінесе жанартау әрекетімен және бұрынғы тау жыныстарының метаморфизмімен байланысты. Осы оқиғаларға толы геологиялық тарихтың нәтижесінде Ұлыбритания әртүрлі ландшафттарға ие.

Кембрийге дейінгі кезең

Британ аралдарындағы ең көне тау жыныстары – Льюисиан гнейсі, Шотландияның солтүстік-батысында және Гебрид аралдарында (кей жерлерде шағын жерлерде кездеседі) таралған метаморфтық тау жыныстары. Олар кем дегенде 2700 млн жыл бұрын (млн жыл = миллион жыл бұрын) пайда болған. Гнейстің оңтүстігі мен шығысында Шотландияның Солтүстік-Батыс және Грампиан таулы аймақтарын құрайтын тау жыныстарының күрделі қоспасы жатыр. Бұл, негізінен, 1000 млн және 670 млн жыл бұрын Япет мұхитының түбінде гнейстің үстіне шөгінкі қатпарлы тау жыныстарының қалдықтары.

Палеозой

520 млн жыл бұрын қазіргі Ұлыбритания екі құрлыққа бөлінген еді: Шотландияның солтүстігі Лорантия құрлығында экватордан оңтүстікке қарай 20° бұрышта орналасқан, ал қалған бөлігі Антарктида шеңберіне жақын Гондвана құрлығында болған. Гондванада Англия мен Уэльс көбінесе жанартау аралдарымен тізілген, жақын теңіз суларының астында қалған. Бұл аралдардың қалдықтары Англияның орталық бөлігінің астында жатыр, көптеген жерлерде шағын шығындылар көрінеді. 500 млн жыл бұрын Оңтүстік Британия, Солтүстік Американың шығыс жағалауы және Ньюфаундлендтің оңтүстік-шығысы Гондванадан бөлініп, Авалония құрлығын құрады, ол 440 млн жыл бұрын оңтүстікке қарай 30° дейін жылжыды. Осы кезеңде Солтүстік Уэльс вулкандық белсенділікке ұшырады. Бұл жанартаулардың қалдықтары әлі де көрінеді, мысалы, 510 млн жыл бұрын пайда болған Робелл Фавр. Бороудейл жанартаулары деп аталатын жанартаулық лава мен күлдің көп мөлшері Көмкерген аймақты жауып, бүгінде Хелвеллин және Скафелл Пайк сияқты таулар түрінде көрініс береді. 425 мен 400 млн жыл бұрын Авалония Балтика құрлығымен қосылды, ал біріккен құрлық 20° оңтүстік бұрышта Лорантиямен соқтығысты, Ұлыбританияның оңтүстік және солтүстік бөліктерін біріктірді. Нәтижесінде Каледондық таужаралу Солтүстік және Батыс Британияның көп бөлігінде Альпілік стильдегі тау тізбегін құрады. Құрлықтардың арасындағы соқтығысу Девон кезеңінде де жалғасты, көтерілуге және одан кейінгі эрозияға алып келді, нәтижесінде жазықтар мен теңіздерде көптеген шөгінді тау жыныстары қабаттары жиналды. Девонда табылған Ескі қызыл құмтас және қазіргі кездегі жанартаулық және теңіз шөгінділері осы процестердің нәтижесінде пайда болды. 360 млн жыл бұрын Ұлыбритания экваторда орналасқан, оны Рейк мұхитының жылы, жақын сулары жауып тұрған, осы уақытта Мендип тауларында және Дербиширдегі Пик аймағында табылған карбонатты әктас жиналды. Кейіннен өзендердің дельталары пайда болды және шөгінділер батпақтар мен жаңбырлы орманмен жабылған. Осы ортада Ұлыбританияның кең көмір қорларының бастауы болған Көмір қабаттары қалыптасты. 280 млн жыл бұрын Вариска таужаралу кезеңі болды, ол да континенттік плиталардың соқтығысуынан туындады, Англияның оңтүстік-батысында үлкен деформацияға әкелді. Варисканың бүктелуінің жалпы аймағы шамамен Пемброкширдің оңтүстігінен Кентке дейінгі шығыс-батыс бағытындағы сызықтың оңтүстігінде орналасқан. Осы кезеңнің соңында Девон мен Корнуоллдың астындағы тау жыныстарының астында гранит пайда болды, қазір Дартмур мен Бодмин Мурда ашық көрінеді. Карбон кезеңінің соңында Жердің әртүрлі құрлықтары бірігіп, Пангея суперқұрлығын құрады. Британия Пангеяның ішкі бөлігінде орналасқан, онда ыстық, құрғақ шөлді климат болды, жиі су тасқындары қызыл шөгінді тау жыныстарының қабаттарын қалдырды.

At 520 Ma, what is now Great Britain was split between two continents; the north of Scotland was located on the continent of Laurentia at about 20° south of the equator, while the rest of the country was on the continent of Gondwana near the Antarctic Circle. In Gondwana, England and Wales were largely submerged under a shallow sea studded with volcanic islands. The remains of these islands underlie much of central England with small outcrops visible in many places. About 500 Ma southern Britain, the east coast of North America and south east Newfoundland broke away from Gondwana to form the continent of Avalonia, which by 440 Ma had drifted to about 30° south. During this period north Wales was subject to volcanic activity. The remains of these volcanoes are still visible, one example of which is Rhobell Fawr dating from 510 Ma. Large quantities of volcanic lava and ash known as the Borrowdale Volcanics covered the Lake District and this can still be seen in the form of mountains such as Helvellyn and Scafell Pike. Between 425 and 400 Ma Avalonia had joined with the continent of Baltica, and the combined landmass collided with Laurentia at about 20° south, joining the southern and northern halves of Great Britain together. The resulting Caledonian Orogeny produced an Alpine style mountain range in much of north and west Britain. The collision between continents continued during the Devonian period, producing uplift and subsequent erosion, resulting in the deposition of numerous sedimentary rock layers in lowlands and seas. The Old Red Sandstone and the contemporary volcanics and marine sediments found in Devon originated from these processes. Around 360 Ma Great Britain was lying at the equator, covered by the warm shallow waters of the Rheic Ocean, during which time the Carboniferous Limestone was deposited, as found in the Mendip Hills and the Peak District of Derbyshire. Later, river deltas formed and the sediments deposited were colonised by swamps and rain forest. It was in this environment that the Coal Measures were formed, the source of the majority of Britain's extensive coal reserves. Around 280 Ma the Variscan orogeny mountain building period occurred, again due to collision of continental plates, causing major deformation in south west England. The general region of Variscan folding was south of an east–west line roughly from south Pembrokeshire to Kent. Towards the end of this period granite was formed beneath the overlying rocks of Devon and Cornwall, now exposed at Dartmoor and Bodmin Moor. By the end of the Carboniferous period the various continents of the Earth had fused to form the super continent of Pangaea. Britain was located in the interior of Pangea where it was subject to a hot arid desert climate with frequent flash floods leaving deposits that formed beds of red sedimentary rock.

Мезозой

Триас кезінде Пангеяның қозғалысы барысында Ұлыбритания экватордан солтүстікке қарай жылжып, 20° және 30° аралығына жетті. Оңтүстіктегі Франциядағы Вариска таулы аймақтарының қалдықтары эрозияға ұшырап, нәтижесінде Англияның орталық бөлігінде Жаңа Қызыл құмтас қабаттары жиналды. Пангея Юра кезеңінің басында бөліне бастады. Теңіз деңгейі көтеріліп, Ұлыбритания Еуразиялық плитамен бірге солтүстікке қарай 31° және 40° аралығына итермеленді. Ұлыбританияның көп бөлігі қайтадан су астында қалды, шөгінді тау жыныстары жиналды, қазір Йоркширдегі Кливленд төбелерінен бастап Дорсеттегі Юра жағалауына дейін Англияның көп бөлігінде кездеседі. Оларға құмтастар, жасыл құмдар, Котсволд төбелерінің оолиттік әк тасы, Уайт-Хорс аңғарының және Портленд аралының кораллдық әк тасы жатады. Осы кезеңде теңіз түбіндегі лайдың астында балдырлар мен бактериялардың шөгіп қалған қалдықтары Солтүстік теңіздегі мұнай мен табиғи газдың пайда болуына себеп болды. Қазіргі құрлықтар қалыптасқаннан кейін, Бор дәуірінде Атлант мұхиты пайда болды, ол біртіндеп Солтүстік Шотландияны Солтүстік Америкадан бөліп алды. Жер беті бірнеше рет көтеріліп, құнарлы жазықтар құрылды. Шамамен 20 миллион жылдан кейін теңіздер қайтадан құрлыққа басып кіріп, теңіз деңгейінің жиі өзгеруіне қарамастан, Ұлыбританияның көп бөлігі су астында қалды. Саз және кремнездер Ұлыбританияның көп бөлігінде, әсіресе Довердің ақ жартастарында, Жеті әйелдің бауырластары мен Солсбери жазығында орналасқан.

Кенозой

63-52 млн жыл бұрын Ұлыбританиядағы соңғы вулкандық тау жыныстары қалыптасты. Осы кезеңдегі ірі жарылыстар Антрим үстірті, Гиганттар жолының базальт бағаналары және Бристоль арналындағы Ланди аралын құрады. Еуропада шамамен 50 млн жыл бұрын болған Альпілік орогенез Англияның оңтүстігіндегі қабаттардың бүктелуіне әкеп соқты, нәтижесінде Лондон бассейні синклині, оңтүстіктегі Велд-Артуа антиклині, Солтүстік Даунс, Оңтүстік Даунс және Чилтерн төбелері пайда болды. Солтүстік теңіз қалыптасқан кезде Ұлыбритания көтерілді. Көтерілудің бір бөлігі бұрынғы Каледон және Вариска орогенездерінен қалған әлсіздік сызықтары бойынша жүрді. Көтерілген аймақтар эрозияға ұшырады, содан кейін Лондон балшығы сияқты қосымша шөгінділер Оңтүстік Англияға жиналды. Соңғы 2 миллион жылдағы маңызды өзгерістер бірнеше соңғы мұз дәуірлерінің нәтижесінде болды. Ең ауырсы – Англия мұз басу кезеңі, мұз қалыңдығы Лондон мен Бристольге дейін жеткен. Бұл шамамен 478 000 – 424 000 жыл бұрын болды және Темза өзенінің қазіргі арнасына бұрылуына себепкер болды. Соңғы Девенс мұз басу кезеңінде, яғни 10 000 жыл бұрын, мұздықтар оңтүстікке қарай Вулвергемптон мен Кардиффке дейін жетті. Мұздан қалған ерекшеліктердің ішінде Шотландияның батыс жағалауындағы фьордтар, Көмбөлді аймақтың U пішіндес аңғарлары және Норвегияның Осло аймағынан әкелініп, Йоркшир жағалауына орналастырылған эратикалар (тас блоктары) бар. Соңғы он екі мың жылда қалыптасқан маңызды геологиялық нысандардың бірі – Шотландияның, Англия мен Уэльстің жағалау және таулы аймақтарындағы торф кен орындары. Қазіргі уақытта Шотландия Девенс мұздығының салмағының жеңілдеуі нәтижесінде көтерілуде. Оңтүстік және Шығыс Англия жылына шамамен 1 мм (1/25 дюйм) мөлшерінде шөгіп жатыр, ал Лондон аймағында жақындағы балшық шөгінділерінің тығыздалуына байланысты одан да жылдам шөгу байқалады.

Between 63 and 52 Ma, the last volcanic rocks in Great Britain were formed. The major eruptions at this time produced the Antrim Plateau, the basaltic columns of the Giant's Causeway and Lundy Island in the Bristol Channel. The Alpine Orogeny that took place in Europe about 50 Ma, was responsible for the folding of strata in southern England, producing the London Basin syncline, the Weald Artois Anticline to the south, the North Downs, South Downs and Chiltern Hills. During the period the North Sea formed, Britain was uplifted. Some of this uplift was along old lines of weakness left from the Caledonian and Variscan Orogenies long before. The uplifted areas were then eroded, and further sediments, such as the London Clay, were deposited over southern England. The major changes during the last 2 million years were brought about by several recent ice ages. The most severe was the Anglian Glaciation, with ice up to thick that reached as far south as London and Bristol. This took place between about 478,000 to 424,000 years ago, and was responsible for the diversion of the River Thames onto its present course. During the most recent Devensian glaciation, which ended a mere 10,000 years ago, the icesheet reached south to Wolverhampton and Cardiff. Among the features left behind by the ice are the fjords of the west coast of Scotland, the U shaped valleys of the Lake District and erratics (blocks of rock) that have been transported from the Oslo region of Norway and deposited on the coast of Yorkshire. Amongst the most significant geological features created during the last twelve thousand years are the peat deposits of Scotland, and of coastal and upland areas of England and Wales. At the present time Scotland is continuing to rise as a result of the weight of Devensian ice being lifted. Southern and eastern England is sinking, generally estimated at 1 mm (1/25 in) per year, with the London area sinking at double the speed partly due to the continuing compaction of the recent clay deposits.

Жағалау сызығы

Ұлыбританияның жағалау сызығы шамамен өлшенген. Жағалаудың күшті тілімденуі елдің кез келген нүктесінің таяды сулардан шамадан артық емес қашықтықта болуын қамтамасыз етеді. Ұлыбритания континенттік шельфтің құқығын, континенттік шельф бұйрықтарында немесе келісілген шекараларға сәйкес, балық аулаудың эксклюзивті аймағын және теңіздік аумақтың құқығын талап етеді.

Ұлыбританияның Еуропада эксклюзивті экономикалық аймағы бар. Алайда, егер барлық тәуелділіктер мен теңізден тыс аумақтарды қойсақ, онда әлемдегі ең үлкен 5-ші ЭЭЗ болып табылады.

Жағалаулар

Біріккен Корольдіктің геологиялық құрылымы оның жағалауында көптеген мүйістердің болуына себепті. Біріккен Корольдіктің мүйістерінің тізімі олардың көптегенін көрсетеді.

Жауын-шашындық алаңдар

Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан зондтау талдауы Ұлыбританиядағы құрғақ жағалау аймақтарының көлемі бойынша осы елді 12-ші орынға қойды.

Аралдар

Жалпы алғанда, Ұлыбритания мыңнан астам кіші аралдан тұрады деп есептеледі, олардың көпшілігі Шотландияның солтүстік және батыс жағалауларында орналасқан. 2001 жылғы халық санауы бойынша, олардың шамамен 130-ында адам тұрады. Ұлыбританиядағы ең үлкен арал – Ұлыбритания. Құрамына кіретін елдер бойынша ең үлкен аралдар: Шотландиядағы Льюис және Харрис – 841 шаршы миль (2178 км²), Уэльстің Англси аралы – 276 шаршы миль (715 км²), Англиядағы Уайт аралы – 147 шаршы миль (381 км²), ал Солтүстік Ирландиядағы Рэтлин аралы – шамамен 6 шаршы миль (16 км²).

Климат

Ұлыбританияның климаты, әдетте, қоңыржай, бірақ жергілікті жерде айтарлықтай өзгерістер байқалады, әсіресе биіктік пен жағалаудан қашықтықтың салдарынан. Жалпы, елдің оңтүстігінде солтүстікке қарағанда жылырақ, ал батысында шығысына қарағанда ылғалды. Гольфстримнің жылыту әсерінен Ұлыбритания Ньюфаундленд сияқты ұқсас ендіктегі басқа жерлерге қарағанда айтарлықтай жылы. Әдетте солтүстік-батыс желдері Солтүстік Атлантика ағымынан соғады. Күндердің 50%-дан астамы бұлтты болады. Табиғи қауіптер аз, бірақ қатты жел мен су тасқыны болуы мүмкін, әсіресе қыста. Жылдық жауын-шашын мөлшері Шотландияның таулы аймақтарында жоғары, ал Кембриджде төмендеу болады. Эссекс графтығы Ұлыбританиядағы ең құрғақ жерлердің бірі, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 600 мм, бірақ әдетте жылына 100 күннен астам жаңбыр жауады. Кейбір жылдары Эссекстегі жауын-шашын мөлшері Иерусалим мен Бейруттегі орташа жылдық жауын-шашыннан төмен болуы мүмкін. Ұлыбританияда ең жоғары температура 2022 жылдың 20 шілдесінде Линкольнширдегі Конингсбиде +40.3°C тіркелді. Ең төменгі температура Шотландияның Грампиан тауларында 1895 жылы 11 ақпанда және 1982 жылы 10 қаңтарда Брэмарда -27.2°C, сондай-ақ 1995 жылы 30 желтоқсанда Шотландияның Альтнахарра қаласында -27.2°C тіркелді.

Қаржы және қызмет көрсету

Бір кезде әрбір ірі қалада қор биржасы болды. Қазір Ұлыбританияның қаржы индустриясы негізінен Лондон Сити мен Канар Уорфта шоғырланған, ал кеңселік және әкімшілік операциялар Англияның оңтүстігіне шашырап орналасқан. Лондон – әлемдегі маңызды қаржы орталықтарының бірі және оны әдетте әлемдік қала деп еске алады. Лидсте маңызды заң және электрондық бизнес индустриясы да дамыған.

Өңірлік айырмашылық

Экономикалық жағдайдың өзгеруінің әсері «солтүстік-оңтүстік ажырымы» деп аталатын құбылыстың туындауына себеп болды, онда Солтүстік Англияның, Шотландияның және Уэльстің тоқырап бара жатқан өнеркәсіптік және бұрынғы өнеркәсіптік аймақтары бай, қаржы және технологияға негізделген оңтүстік экономикасымен қарама-қарсы келеді. Осыған байланысты, үкіметтер қатары осы теңсіздікті түзету үшін аймақтық саясатты әзірлеуге ұмтылды. Дегенмен, бұл солтүстік-оңтүстік ажырымы біркелкі дегенді білдірмейді; Лондондағы ең қиын жағдайлардың кейбіреулерін кездестіруге болады, ал Чешир мен Солтүстік Йоркширдің аймақтары өте бай. Сонымен қатар, солтүстік-оңтүстік ажырымы тек экономикалық саламен ғана шектелмейді, мәдени және саяси бөліністер де зор маңызға ие.

Қазіргі кездегі мәселелер

Англия – әлемдегі ең тығыз қоныстанған елдердің бірі және Еуропадағы ең тығыз қоныстанған ірі мемлекет. Халықтың жоғары тығыздығы (әсіресе Англияның оңтүстік-шығысында) және климаттың өзгеруі болашақта Ұлыбританияның су ресурстарына зор қысым түсіруі мүмкін. Ұлыбритания парниктік газдар шығарындыларын азайтуда. Ол 1990 жылғы деңгейден 12,5%-ға азайтуды көздеген Киото протоколының мақсатына жетті және 2010 жылға қарай шығарындыларды 20%-ға дейін азайту бойынша заңмен бекітілген міндетті мақсатты орындауға ниетті. 2015 жылға қарай үй шаруалық қалдықтарының кем дегенде 33%-ын қайта өңдеуге немесе компосттауға жоспарлануда. 1998-1999 және 1999-2000 жылдар аралығында үй шаруалықтарының қайта өңдеу көрсеткіші тиісінше 8,8%-дан 10,3%-ға дейін өсті. 2018 жылы Дүниежүзілік табиғат қоры жүргізген зерттеуге сәйкес, Ұлыбритания 218 елдің ішінде 189-шы орында тұр, яғни әлемдегі табиғаты ең көп жойылған елдердің қатарында.