Кіріспе

Шотландияның 3000 футтан асатын және SMC кестелерінде көрсетілген шыңы – Мунро (; Ротах). Мунро – Шотландиядағы 3000 футтан (914 м) асатын биіктігі бар тау ретінде анықталады және ол Шотландия тау-кен клубының (SMC) Мунролардың ресми тізімінде тіркелген. Нақты топографиялық көрнектілік талабы жоқ. Ең танымал Мунро – Бен Невис (Бинн Нибхайс), Британ аралдарындағы ең биік тау – 1345 м. Мунролар 1891 жылы Монроның кестелері деп аталатын осындай төбелердің алғашқы тізімін жасаған 4-ші баронет (1856–1919) сэр Хью Мунроның есімімен аталған. Сонымен қатар, Мунроның кішігірім шыңдары деп саналған, қазір Мунро Топсы деп аталатын шыңдар да 3000 футтан асады, бірақ жақын маңдағы негізгі таудан төмен. Бастапқы тізімнің жариялануы – қазіргі заманғы шыңдарды бағындырудың маңызды оқиғасы саналады. Тізім кейіннен өзгеріске ұшырады және 2020 жылдың 10 желтоқсанына Шотландия тау-кен клубы 282 Мунро мен 226 Мунро Топсын тізімге енгізді. "Мунро бағындыру" – тізімдегі барлық Мунроларға көтерілу. 2023 жылдың 31 желтоқсанына 7651 адам бір айналымды аяқтағаны туралы хабарлады. Бірінші үздіксіз айналымды 1974 жылы Хамиш Браун аяқтады, ал ең жылдам үздіксіз айналым рекордын 2023 жылдың маусым айында 31 күн 10 сағат 27 минутта аяқтаған ультра жүгіруші Джейми Ааронс ұстайды. Мунро зерттеулер жүргізіп, кестелер жинағын жасады, ол 1891 жылдың қыркүйек айында Шотландия тау-кен клубы журналында жарияланды. Кестеде 538 шың көрсетілген, олардың 282-сі "жеке таулар" деп саналды. Мунро термині жеке тауларға қолданылады, ал кішігірім шыңдар Мунро Топсы деп аталады. Мунро топографиялық көрнектіліктің қандай да бір өлшемін белгілемеген, сондықтан екі төбе екі бөлек Мунро деп саналуы үшін қаншалықты ерекше болуы керек деген пікірталастар көп болды. Шотландия тау-кен клубы кестелерді Ordnance Survey карталарындағы жаңа биіктік деректеріне жауап ретінде және қай шыңдардың Мунро мәртебесіне ие екендігі туралы түсініксіздікті шешу үшін қайта қарады. 1992 жылы Алан Доусонның "Британияның салыстырмалы төбелері" атты кітабы жарық көрген кезде, үш Мунро Топсының шың ретінде қарастырылмағаны, олардың биіктігі 500 футтан (152 м) артық екені анықталды. Осыған байланысты, егер олар 3000 футтан төмен болғанда, Корбет шыңдары ретінде саналған болар еді. 1997 жылғы кестеде бұл үш Мунро Топсы – Бейн Алигин, Бейн Эйге және Буачайл Этив Биг – Мунроның толық шыңы мәртебесін алды. Доусонның кітабында Мунро Топтары ретінде тізімделмеген маңызды Мунро Топтары да көрсетілген. 1997 жылғы кестеде олардың бесеуі толық Мунро мәртебесіне көтерілді. Барлығы 197 Мунроның топографиялық көрнектілігі бар және оларды шыңдарды бағындырушылар "Нағыз Мунролар" деп санайды. 130 шотланд тауы 1000 м-ден жоғары, топографиялық көрнектілігі 1000 м-ден жоғары – "Метрикалық Мунролар" деп аталады. Шотландиядағы басқа жіктеу схемалары, мысалы Корбетттер мен Грэмдер, кіру үшін шыңның кем дегенде 500 фут (152 м) биіктігі болуы керек. Алайда Мунролар кіру үшін қатаң критерийлер жинағына ие емес, олардың көпшілігі аз танымал шыңдар, негізінен, олардың шыңдарына жету қиын болғандықтан. 2007 жылдың сәуірінен 2015 жылдың шілдесіне дейін Мунро қоғамы биіктігін нақты анықтау үшін 3000 футқа жақын биіктікке жақын деп танылған жиырма тау мен шыңды қайтадан зерттеді. 2009 жылдың 10 қыркүйегінде қоғам Глен Карроннан оңтүстікке қарай Sgùrr nan Ceannaichean тауының биіктігі жетпегенін жариялады. Сондықтан Шотландия тау-кен клубы Sgùrr nan Ceannaichean-ның Мунро мәртебесін алып тастады және бұл тау енді Корбет болып табылады. 2011 жылдың жазында Мунро қоғамының биіктігін зерттеу барысында Бейнн а'Клайдхим Мунро белгісінен төмен екені анықталды. 2012 жылдың 6 қыркүйегінде Шотландия тау-кен клубы оны Мунродан Корбет мәртебесіне төмендетті. 2020 жылдың 26 тамызында SMC 938 метрдегі Beinn a' Chroin West Top-тың Мунро Топсы ретінде жойылғандығын және Beinn a' Chroin East Top 940.1 метрдегі жаңа Мунро Топсы болғанын растады. Бейн-а-Хройн тауының биіктігі де 941,4 метрге өзгертілді. 2020 жылдың 10 желтоқсанына дейін, Stob Coire na Cloiche, Мунро Топсынан Басты шыңы Sgùrr nan Ceathramhnan-ға дейін 912,5 м биіктікте суреттелгеннен кейін 226 шотландтық Мунро Топсы болды. 2020 жылдың 10 желтоқсанына Шотландия тау-кен клубы 282 Мунро мен 226 Мунро Топсын тізімдеген. Қазіргі SMC тізімінде барлығы 508 шың бар.

Ремотест Мунрос

Carn an Fhidhleir, 3,261 фут (994 м), Линн-оф-Диден Ақ көпір арқылы 11,40 миль қашықтықта.
A' Mhaighdean, 3,173 фут (967 м), Инчерильден Глеанн Бианасдайл арқылы 10,98 миль қашықтықта.
Beinn Bheoil, 3,343 фут (1,019 м), Раннох Лоджден Бен Алдер коттеджі арқылы 10,46 миль қашықтықта.
Ruadh Stac Mor (Ruadh Stac Mòr), 3,014 фут (918.7 м), A832-ден Кори Халлиден Шенавалл арқылы 10,37 миль қашықтықта.
Ben Alder (Beinn Eallair), 3,766 фут (1,148 м), Коррур теміржол стансасынан Лох Оссиан арқылы 10,34 миль қашықтықта.
Mullach na Dheiragain, 3,222 фут (982 м), A87-ден Клуани Иннінен Алтбейте арқылы 10,25 миль қашықтықта.
An Sgarsoch, 3,302 фут (1,006.5 м), Линн-оф-Диден Ақ көпір арқылы 10,16 миль қашықтықта.

Қалқымалық тығындар

Континенттік таулармен, мысалы Альп тауларымен салыстырғанда, Шотландия шыңдары көбінесе биіктігімен төмен болады. Дегенмен, олардың географиялық орны және Атлантика және Арктиканың ауа райы жүйелеріне ұшырауы оларда жүру мен тауға көтерілуді қауіпті етеді. Тіпті жазда да ауа райы қатты нашарлауы мүмкін: тығыз тұман, күшті жел, жаңбыр және шыңдағы суық температура жиі кездеседі. Кейбір Мунро шыңдарына қысқы көтерілулер ауа райының болжамсыздығы, мұз бен қардың болуы және нашар көріну себепті қиын міндеттерге толы. Көптеген жаяу жүргіштер ашық шыңдардағы экстремалды ауа райына дайын болмайды және жыл сайын қаза болғандар тіркеледі, көбінесе ылғалды тас немесе мұзға сығақтап түсуден туындайды. Барлық Мунро шыңдарын бағындыруға тырысу "Мунроны жинау" деп аталады. Мунроны жинау – биік шыңдарды жинаудың бір түрі. Барлық Мунро шыңдарын бағындырған жаяу жүргішті Мунроист деп атауға болады. Фуникулермен Мунродан түсу "де-бакинг" деп аталады.

Ерекше орындалған жұмыстар

Шотландия таушылар клубы Мунроларды бағындырған жаяу жүргіншілердің тізімін ұстап тұрады. 2023 жылға қарай, тізімде 7,581 адам бар. (Клуб Мунроларды бағындырған адамды «комплетатор» деп атайды.) Хью Мунро өзінің тізімін толықтырмады, Càrn an Fhidhleir және Càrn Cloich mhuillin (1981 жылы Мунро Топқа дейін төмендетілді) тауларын бағындырмай қалды. Сэр Хью Скай аралындағы Сгурр Диарг тауының қол жетімсіз шыңына шықпаған деседі, тіпті оған көтерілмеген. Дегенмен, шотланд таушылары арасында «In Pinn» деп белгілі болған сол шың, тізімінде тек Мунро Топ ретінде көрсетілген (Sgùrr Dearg тауынан бірнеше метр биік болғанына қарамастан, ол негізгі Мунро Топ ретінде тізімделген). 1901 жылы пастор А. Е. Робертсон алғашқы «комплетатор» атанды, кейін 1907 жылдан бастап Ранноктың Брейсіндегі министр болып жұмыс істеді. Сондай-ақ, Робертсонның Сгурр Диарг тауының қол жетімсіз шыңына шықпағаны белгілі. Егер Робертсонды есепке алмасақ, алғашқы Мунроны бағындырушы – Рональд Берн, ол 1923 жылы бағындырған. Берн сондай-ақ (күмәндісіз) барлық Мунро Топтарына көтерілген алғашқы адам. Крис Смит 1989 жылдың 27 мамырында Сгурр н Корайхан тауының шыңына жеткенде Мунроларды бағындырған алғашқы Парламент мүшесі болды. Бен Флитвуд – айналымды аяқтаған ең жас адам. Ол өзінің соңғы Мунросы – Бен Мор тауына 2011 жылдың 30 тамызында 10 жас 3 айлық шақта көтерілді. Ата-анасы немесе қамқоршысы жоқ айналымды аяқтаған ең жас адам, шамасы, Энди Нисбет, ол 1972 жылы 18 жас 1 айлық шақта айналымды аяқтады. Барлық Мунроларды бағындыруға орташа есім жыл кетеді. 1984 жылы Джордж Кипинг 135 күнде Мунроларды аяқпен (және пароммен) үздіксіз айналып шықты. Ол содан кейін ағылшын және уэльстік 3000 фут биіктіктегі тауларды 29 күнде бағындырды. Барлық Мунролар мен Мунро Топтарын бір экспедицияда үздіксіз бағындырған алғашқы адам 1996 жылы Крис Таунсенд болды. Оның сапары 18 мамыр мен 12 қыркүйек аралығында (118 күн) созылды, ол 1770 миль (2849 км) қашықтықты жүрді (велосипедпен 386 км), 575000 фут (175260 м) биіктікке көтерілді. Офистегі жұмыстарға байланысты айналым екі рет тоқтатылды, бұл «үздіксіз» сөзінің мағынасын кеңейтуге болады. 1984–1985 жылдары Мартин Моран қысқы айналымды (барлық Мунроларды бір қысқы маусымда) бірінші рет аяқтады. Оның сапары 1984 жылдың 21 желтоқсаны мен 1985 жылдың 13 наурызы аралығында (83 күн) созылды, ол 1028 миль (1654 км) қашықтықты жүрді, 412000 фут (125578 м) биіктікке көтерілді. Ол автокөлікті (кемперван) жол жүру үшін пайдаланды. 2005–2006 жылдың қысында Стив Перри толықтай жаяу (және пароммен) үздіксіз қолдаусыз айналым жасады. Ол сондай-ақ екі рет үздіксіз Мунро айналымдарын аяқтаған алғашқы адам, сонымен қатар 2003 жылдың 18 ақпаны мен 2003 жылдың 30 қыркүйегі аралығында Лэндс-Эндтен Джон О'Гройтске дейін барлық материктегі 3000 фут биіктіктегі тауларды бағындырды.

Ең жылдам раундтар

1990 жылы халықаралық жол жүгіруші және математика мұғалімі Хью Саймондс Йоркширдің Седберг қаласынан Бэн Хоуптан бастап, барлық 277 Мунроны бағындырды. Оған 66 күн 22 сағат уақыт кетті. Бұл нәтиже Ұлыбританиядағы 3000 футтан жоғары биіктіктегі барлық шыңдарды қамтыды. Ол 83 күн ішінде, алдымен 100 күнге жоспарлаған болатын, осы жетістікке қол жеткізген соң, Ирландия Республикасының шыңдарын тізімге қосуға шешім қабылдады. 1992 жылдың шілдесінде Абердин қаласынан Эндрю Джонстон және Эдинбургтан Рори Гибсон Монростар арқылы тау триатлонын аяқтады, 277 шотландтық 3000 футтан астам биіктіктегі шыңдарды бағындырып, бұрынғы рекордты бес күнге жақсартып, жаңа рекорд орнатты. Олар 29 мамырда бастап, 15 шілдеде сағат 20:30-да ең солтүстік Мунро – Бен Хоуптың шыңында аяқтады. Бұл саяхат 51 күн 10 сағат бұрын Мулл аралында басталған еді. Көлдерде жүзіп, таулы жолдарда велосипед тебіп, Ұлыбританияның ең шұғыласыз және қауіпті аймақтарынан өтіп, олар 1400 мильді (шамамен 2250 км) жүріп өтті. Глазго қаласынан шыққан бұрынғы пошташы Чарли Кэмпбелл 2000 жылдан 2010 жылға дейін Мунроларды ең жылдам айналып өту бойынша рекордты иеленді. Ол 48 күн, 12 сағат және 0 минутта айналып өтті, 2000 жылдың 16 шілдесінде Бен Хоупқа жетті. Мунролар арасында велосипед тебіп, жүзіп өтті; қандай да бір моторлы көлік қолданылмады. 2010 жылы Стивен Пайк, Стаффордширдің Стоун қаласынан, 39 күн, 9 сағат және 6 минутта айналып өту арқылы Кэмпбеллдің рекордын жаңартты. Пайк 2010 жылдың 25 сәуірінде Мулл аралынан бастап, 2010 жылдың 3 маусымында Сазерлендтегі Бен Хоупта аяқтады. Ол Мунролар арасында велосипед тебіп және каякпен жүзіп өтті; қандай да бір моторлы көлік қолданылмады. Оған көмекші команда автокөлікте ілесіп келді, бірақ ең шұғылалы аймақтарда тікұлақ орнатуға тура келді. 2011 жылдың 18 қыркүйегінде Алекс Робинсон мен Том О'Коннелл Бен Хоупта 48 күн, 6 сағат және 56 минутта өз күштерімен үздіксіз айналып өтті. 21 жасында Алекс моторлы көліксіз үздіксіз айналымды аяқтаған ең жас адам атанды. 2017 жылдың 17 қыркүйегінде Либби Керр мен Лиза Троллоп 76 күн мен 10 сағатта әйелдердің өз күштерімен үздіксіз айналып өту бойынша рекордын жаңартты. Бұл рекордты 2023 жылдың 26 маусымында Джейми Ааронс едәуір жақсартып, ерлер мен әйелдер арасындағы ең жылдам айналым бойынша рекордты да жаңартты. 2020 жылдың 2 қыркүйегінде Инвернесс қаласынан Донни Кэмпбелл Пайктің рекордын жаңартты. Ол 31 күн, 23 сағат және 2 минутта айналып өтті, 2020 жылдың 1 тамызында Мулл аралынан бастап, 2020 жылдың 2 қыркүйегінде Бен Хоупта аяқтады. Кэмпбелл 282 Мунроны бағындырды және олардың арасында велосипед тебіп, каякпен жүзіп өтті. 29-шы күні ол бұрынғы рекордшы Стивен Пайкпен бірге болды. Бұлттың ішінде Моруистің шыңына көтерілгенде, ол үлкен тас үйіндісін шыңмен шатастырып, қайтадан көтерілуге мәжбүр болды, сондықтан Мунроға екі рет шықты. 31-ші күні ол 18 Мунроны бағындырды. Оған автокөлікте саяхаттайтын команда көмектесті, олар велосипедін тікелей бағытта жүру үшін тасымалдады. 2023 жылдың 26 маусымында Калифорниялық Джейми Ааронс 31 күн, 10 сағат және 27 минутта өз күштерімен үздіксіз айналып өту арқылы бұрынғы теңізші Дони Кэмпбеллдің 12 сағаттан астам уақыт бойы ұстаған ең жылдам айналым бойынша рекордын жаңартты. Ол сондай-ақ Мунролардың әрқайсысы арасында жүгіріп, велосипед тебіп және каякпен жүзіп, барлығы шамамен 932 мильді (шамамен 1500 км) жаяу жүріп, велосипедпен шамамен бірдей қашықтықты басып өтті. Ол Мулл аралындағы Бен Мордан басталып, Сазерлендтегі Бен Клибректе аяқтады, Дүниежүзілік велосипедтік көмекке 14000 фунт стерлинг жинады.

Фурттар

SMC Англияда алты, Уэльсте он бес және Ирландияда он үш шыңды мойындайды, олар Шотландияда болғанда Мунро немесе Мунро Топтары болар еді. Бұлар Фурт Мунростар деп аталады, яғни Шотландиядан тыс жердегі Мунролар. Алғашқы Фурт Мунроны бағындырған адам ретінде Джеймс Паркер танылады, ол 1929 жылдың 19 сәуірінде Трифан (Сноудония) шыңына көтерілді.

Жалпы сілтемелер

Munros (SMC Guide), Дональд Беннет және т.б.