Мырыш, күміс және қорғасын сульфидтерінен жасалған қара қоспа (Niello)

Кіріспе

Мыс, күміс және қорғасын сульфидтерінің қара қоспасы. Ниелло /n//i://'//E//l//ou/ – күкірт, мыс, күміс және қорғасыннан әдетте жасалатын қара қоспа, ол гравировкаланған немесе тегістелген металл бетіне, әсіресе күміске, әшекейлеу үшін қолданылады. Ол ұнтақ немесе паста түрінде салынады, содан кейін металлға салынған ойықтарға балқыған немесе жұмсақ болған күйде ағызылады немесе итеріледі. Суығанда қатып, қара түске айналады, ал беткі ниелло жылтыратылып, ойықтарды қара түсте көрсетеді, бұл жылтыратылған металлмен сәйкес келеді. Бұл техника басқа металл өңдеу тәсілдерімен бірге үлкен аумақтарды жабу үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, мұндағы диптихтің аспанында көрініп тұрғанындай. Ниелло салынатын металл беті көбінесе жақсы жабысу үшін кедір-бұдыр етіледі. Көп жағдайларда, әсіресе жерге көмілген заттарда, ниелло қазір жоғалған болса да, кедір-бұдыр бет оның бұрын болғанын көрсетеді.

Статистикалық ескертулер

Ниэлло түрлі-түрлі заттарда қолданылды, оның ішінде семсер саптарында, тостағандарда, табақтарда, мүйіздерде, жылқыларға арналған әшекейлерде, білезіктер, жүзіктер, әсемдіктер және белбеу ұштары, қалта таяқшалары, түймелер, белбеу қапсырмалары сияқты шағын бөлшектерде. Ол сондай-ақ металлға ойылған жазулардағы әріптерді толтыру үшін де пайдаланылды. Ниэлломен толтырылған өрнектермен толық суреттер жасалған кезеңдер салыстырмалы түрде сирек болды, бірақ олардың арасында маңызды туындылар да бар. Әшекейлеуде ол эмальмен бәсекелесті, эмальдің түс мүмкіндіктері одан әлдеқайда кең болатын, нәтижесінде ол Еуропаның көп бөлігінде ығыстырылды. Атауы латын тіліндегі nigellum сөзінен, яғни осы заттың атауынан немесе nigello немесе neelo сөздерінен шыққан, бұл орта ғасырлық латын тілінде "қара" дегенді білдіреді. Тарихи тұрғыдан Еуропада кең таралған болса да, ол Азияның және Таяу Шығыстың көптеген аймақтарында да белгілі.

Қола дәуірі

Ниеллоның Жерорта теңізі қола дәуірінен бергі бірнеше қолданылуы туралы мәлімдемелер бар, олардың барлығы қолданылған материалдардың нақты құрамына қатысты дау-дамайлардың туындауына себеп болды. Олар бірнеше онжылдықтар бойы талқыланғанына қарамастан, әлі күнге дейін толыққанды шешілген жоқ. Ниеллоның ең ерте қолданылуы Сириядағы Быblos қаласында, шамамен б.з.д. 1800 жылы, қиялы әріптермен жазылған қылыштарда кездеседі. Ежелгі Египетте ол сәл кейінірек, шамамен б.з.д. 1550 жылы өмір сүрген Аххотеп II патшайымының қабірінде, тасты пейзажда жас бұқаны қуатын арыстан бейнесімен әшекейленген қанжарда пайда болады. Бұл стиль гректердің ықпалын көрсетеді немесе кемінде, сол дәуірдегі Микенадан табылған қанжарлармен ұқсастықтары бар, сондай-ақ қабірдегі басқа да заттарда да кездеседі.

Тарих

Б.з.д. шамамен 1550 жылы Микенадағы (А және В қабір шеңберлеріндегі) шахталы қабірлердегі патшалық қабірлерден табылған бірнеше қола қылыштарда, әсіресе, қылыштың ортасымен бойлап созылатын ұзын, жіңішке суреттерде кездеседі. Бұл суреттер Микен Грекиясы өнеріне тән зорлық-зомбылықты көрсетеді, сонымен қатар грек контекстінде таң қалдыратын, жаңашылдығымен ерекшеленетін техника мен бейнелі суреттемелерді ұсынады. Арыстанның аң аулауы, аң аулауға ұшырауы, адамдарға шабуыл жасауы және адамдардың оларға шабуыл жасауы бейнеленген көптеген суреттер бар; қазіргі таңда олардың көпшілігі Афинадағы Ұлттық археологиялық мұражайда сақталуда. Бұл көбінесе «металл суреттемесі» деп аталатын аралас техникада орындалған (неміс тілінде «металл бояу»), ол алтын мен күміс инкрустацияларын немесе бастапқыда жылтыраған қара ниэлломен және қоламен жабыстырылған фольгаларды қолдануды қамтиды. Ниэлло тек қара түс берумен ғана шектелмей, жұқа алтын және күміс фольгаларын ұстап тұру үшін жабысқыш ретінде де қолданылған. Ниэлло алғаш рет пайда болған Сириядағы Библос қаласы Леванттағы Мысырдың алдыңғы қадамдық бекінісі болды. Басқа зерттеушілердің пікірінше, осы техниканы Сириядан келген шебер металл өңдеушілер Мысыр мен Микен Грекиясына әкелген. Суреттердің мағынасын түсіндіру үшін Месопотамия өнерінің кең таралған дәстүрлерінен, онда мың жылдан астам уақыт бойы цилиндрлік мөрлерде және осы сияқты заттарда ұқсас суреттер жасалған, және кейбір ерекшеліктері (мысалы, фигуралардың дене бітімі) Миной өнерінен алынған ықпалдың жиынтығы деп санауға болады, бірақ Криетте ертедегі ниэлло табылған жоқ. Кипрдегі «Энкоми кубогы» деп аталатын әсемделген металл кубокта да ниэлломен әшекейленгені туралы мәлімдемелер жасалған. Алайда, 1960 жылдан бері осы бөлшектердің барлығында қолданылған материалдың шын мәнінде ниэлло екендігіне қатысты пікір талас тудырып келеді, ал күрделілігі артқан ғылыми зерттеулер ниэллоның құрамында болуға тиіс күкіртті қосылыстардың бар екенін дәлелдеуге мүмкін болмады. Осы артефактілер, немесе кем дегенде қылыштар, көне әдебиеттен белгілі Коринф қоласына ұқсас, патиналанған металлтан жасалған техниканы қолданған болуы мүмкін, бұл жапондық Шакудоға да ұқсас.

At about the same time of c.1550 BC it appears on several bronze daggers from shaft grave royal tombs at Mycenae (in Grave Circle A and Grave Circle B), especially in long thin scenes running along the centre of the blade. These show the violence typical of the art of Mycenaean Greece, as well as a sophistication in both technique and figurative imagery that is startlingly original in a Greek context. There are a number of scenes of lions hunting and being hunted, attacking men and being attacked; most are now in the National Archaeological Museum, Athens. These are in a mixed media technique often called metalmalerei (German: "painting in metal"), which involves using gold and silver inlays or applied foils with black niello and the bronze, which would originally have been brightly polished. As well as providing a black colour, the niello was also used as the adhesive to hold the thin gold and silver foils in place. Byblos in Syria, where niello first appears, was something of an Egyptian outpost on the Levant, and many scholars think that it was highly skilled metalworkers from Syria who introduced the technique to both Egypt and Mycenaean Greece. The iconography can most easily be explained by some combination of influence from the broader traditions of Mesopotamian art where somewhat comparable imagery had been produced for over a thousand years in cylinder seals and the like, and some (such as the physique of the figures) from Minoan art, although no early niello has been found on Crete. A decorated metal cup, the "Enkomi Cup" from Cyprus has also been claimed to use niello decoration. However, controversy has continued since the 1960s as to whether the material used on all these pieces actually is niello, and a succession of increasingly sophisticated scientific tests have failed to provide evidence of the presence of the sulphurous compounds which define niello. It has been suggested that these artefacts, or at least the daggers, use in fact a technique of patinated metal that may be the same as the Corinthian bronze known from ancient literature, and is similar to the Japanese Shakudō.

Рим, Византия және ортағасырлық

Ниелло римдік дәуірге дейін сирек кездеседі; немесе, бәлкім, осы кезден бастап пайда болған. Плиний Ескі (б.з. 23–79 ж.) осы техниканы египеттік деп сипаттап, күмісті осылай безендірудің ерекшелігін айтады. Біздің заманымыздың 1–300 жылдары аралығындағы ең ерте қолданылуының мысалдары ірі мысықтардың кішкентай мүсіндері мен брошкалары болып табылады, онда ниелло жолбарыстың жолақтары мен пантераның дақтары үшін қолданылған; мұндай бейнелер римдік өнерде Бахус құдайының жаратылыстары ретінде кең таралған. Рим Британиясының жануарлар галереясы сәл өзгеше болды және қоян мен мысықтың ниелло жолақтары бар брошкаларды ұсынады. Шамамен 4-ші ғасырдан бастап, ол жиектер сияқты әшекейлік элементтер үшін және соңғы римдік күміс бұйымдарындағы жазулар үшін қолданылды, мысалы, Милденхолл қазынасындағы ыдыс және тостаған, Хоксн қазынасындағы бұйымдар, соның ішінде христиан шіркеуінің тақтасы. Ол көбінесе иесінің аты жазылған қасықтарда немесе кейінірек айқыштарда қолданылған. Осы қолданыс Византия металл өңдеуінде жалғасты, одан Ресейге жетті. Ниелло ежелгі сақ метал өңдеуінде кең таралған, мысалы, Тассило тостағаны, Стрикленд брошы және Фуллер брошы. Осындай тәсілдер, кем дегенде, 20-ғасырға дейін Таяу Шығыстың дәстүрлі зергерлік стильдерінде сақталды. Бұл жерде бейнеленген Галлиядан табылған римдік кезеңнің соңғы белдігі осы әшекейлеудің салыстырмалы түрде жоғары сапалы ерте үлгісін көрсетеді. Романдық өнерде оны көбінесе түрлі-түсті шампель эмаль алмастырды, бірақ ол әшекейлеудің кішкентай элементтері үшін қолданыла берді, ал кейбір жоғары сапалы Мозан өнерінде оны үлкен бұйымдардың бөлігі ретінде кішкентай бейнелі суреттер үшін қолдана бастады, олар көбінесе тақташа түрінде болды. Олар ниеллоның дәл графикалық стильді жеткізу мүмкіндіктерін пайдалана бастады. Оттон императорлық крестінің (1020-шы жылдар) артқы жағында ниелломен толтырылған фигуралардың контурлы оюлары бар, алтын фонға қарсы тұрған фигураларды құрайтын қара сызықтар. Кейінгі роман стиліндегі бұйымдар тығыз оюлы стильді қолдана бастады, онда фигуралар көбінесе жылтыратылған металлмен қара фонға қарсы бейнеленеді. Романдық шампельвель эмалі арзан мыс немесе мыс қорытпасына қолданылды, бұл үлкен артықшылық болды, бірақ кейбір бұйымдар үшін қымбат металдың мәртебесі қажет болды, ал 1175–1200 жылдардағы күміс бұйымдардың аз ғана саны Лимож эмалінде жасалған әшекейлік сөздікті қабылдады. Ниелло мен эмальді қолданатын Рейнландтан шыққан жоғары сапалы бұйымдар тобы, Томас Беккеттің өлтірілуі мен жерленуінің көріністері бар ең алғашқы монумент болуы мүмкін, бәлкім, ол 1170 жылы қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң жасалды (The Cloisters). Сегіз үлкен ниелло тақташалары бүйірлер мен төбелерді безендіреді, ал алтауы жартылай ұзындықта жақыннан көрсетілген, көптеген Лимож эмальдік реликвиарларындағы толық ұзындықтағы бейнелерден мүлдем өзгеше стильде. 13-ғасырдың готикалық өнері ниеллоның суреттік қолданылуын дамыта берді, ол Ренессанстағы өзінің ең биік сатысына жетті. Ниелло шеберлері өнер тарихында маңызды рөл атқарды, өйткені олар қағазға басып шығару үшін пластиналарды оюға оңай көшірілетін дағдылар мен әдістерді дамытты. Алғашқы граверлердің көпшілігі алтын шеберлері ретінде оқытылды, бұл жаңа өнер түрінің өте жылдам дамуына мүмкіндік берді. Ең болмағанда Италияда ең алғашқы гравировкалық баспалардың кейбіреулері ниеллоға арналған күміс затты сиямен баспа табағы ретінде өңдеу арқылы жасалды. Бұл "ниелло баспалары" деп аталады немесе қазіргі заманғы кураторлардың сақтық сөздерімен "ниелло стилімен оюланған тақтадан басылған"; кейінгі ғасырларда коллекционерлік нарық өскеннен кейін көптеген баспалар жалған болып шықты. Шынайы Ренессанс баспалары, әдетте, алтыншының еңбегінің жазбасы ретінде, немесе тәуелсіз өнер нысандары ретінде жасалды. 16-ғасырдың соңында ниеллоны, әсіресе суреттер жасау үшін сирек қолданды, ал сәндік контрасттар үшін бірдей қолданыла алатын мастиканың басқа түрі ойлап табылды, сондықтан еуропалық суреттік қолданыс Ресеймен шектелді, кейбір сағаттар, қарулар, аспаптар және т.б. Кейін Солтүстік Ресейдегі Великий Устюг, Тула және Мәскеуде 18-ғасырдың соңы мен 19-ғасырдың басында Рококо және неоклассицизм сияқты заманауи стильдегі тырнақ қораптары сияқты жоғары сапалы суретті ниелло бұйымдары шығарылды; сол кезде Ресей Еуропаның ниеллоны әдеттегі стильде қолданатын жалғыз бөлігі болды.

Niello is then hardly found until the Roman period; or perhaps it first appears around this point. Pliny the Elder (AD 23–79) describes the technique as Egyptian, and remarks the oddness of decorating silver in this way. Some of the earliest uses, from 1–300 AD, seem to be small statuettes and brooches of big cats, where niello is used for the stripes of tigers and the spots on panthers; these were very common in Roman art, as creatures of Bacchus. The animal repertoire of Roman Britain was somewhat different, and provides brooches with niello stripes on a hare and a cat. From about the 4th century, it was used for ornamental details such as borders and for inscriptions in late Roman silver, such as a dish and bowl in the Mildenhall Treasure and pieces in the Hoxne Hoard, including Christian church plate. It was often used on spoons, which were often inscribed with the owner's name, or later crosses. This type of use continued in Byzantine metalwork, from where it passed to Russia. It is very common in Anglo Saxon metalwork, with examples including the Tassilo Chalice, Strickland Brooch, and the Fuller Brooch, Similar uses continued in the traditional styles of jewellery of the Middle East until at least the 20th century. The Late Roman buckle from Gaul illustrated here shows a relatively high quality early example of this sort of decoration. In Romanesque art colourful champlevé enamel largely replaced it, although it continued to be used for small highlights of ornament, and some high quality Mosan art began to use it for small figurative images as part of large pieces, very often applied as plaques. These began to exploit the possibilities of niello for carrying a precise graphic style. The back of the Ottonian Imperial Cross (1020s) has outline engravings of figures filled with niello, the black lines forming the figures on a gold background. Later Romanesque pieces began to use a more densely engraved style, where the figures are mostly carried by the polished metal, against a black background. Romanesque champlevé enamel was applied to a cheap copper or copper alloy form, which was a great advantage, but for some pieces the prestige of precious metal was desired, and a small number of nielloed silver pieces from c. 1175–1200 adopt the ornamental vocabulary developed in Limoges enamel. A group of high quality pieces apparently originating in the Rhineland, which use both niello and enamel, include what may be the earliest reliquary with scenes of the murder and burial of Thomas Becket, probably from a few years after his death in 1170 (The Cloisters). Eight large nielloed plaques decorate the sides and roof, six with figures seen close up at less than half length, in a very different style from the cruder full length figures in the many Limoges enamel equivalent reliquaries. Gothic art from the 13th century continued to develop this pictorial use of niello, which reached its high point in the Renaissance. Niellists were important in the history of art because they had developed skills and techniques that transferred easily to engraving plates for printmaking on paper, and nearly all the earliest engravers were trained as goldsmiths, enabling the new art medium to develop very quickly. At least in Italy, some of the very earliest engraved prints were in fact made by treating a silver object intended for niello as a printing plate with ink, before the niello was added. These are known as "niello prints", or in the cautious words of modern curators, "printed from a plate engraved in the niello manner"; in later centuries, after a collector's market grew up, many were forgeries. The genuine Renaissance prints were probably made mainly as a record of his work by the goldsmith, and perhaps as independent art objects. By the late 16th century relatively little use was made of niello, especially to create pictures, and a different type of mastic that could be used in much the same way for contrasts in decoration was devised, so European pictorial use was largely restricted to Russia, except for some watches, guns, instruments and the like. Later, Veliky Ustyug in North Russia, Tula and Moscow produced high quality pictorial niello pieces such as snuff boxes in contemporary styles such as Rococo and Neoclassicism in the late 18th and early 19th centuries; by then Russia was virtually the only part of Europe regularly using niello in fashionable styles.

Исламға дейінгі кезең

Ниэлло Сасанид металл өнімдерінде сирек қолданылған, бірақ оны шеберлікпен пайдалануға болар еді. Метрополитен өнер мұражайында Сасанид беткей табақтары немесе ыдыстары бар, олардың біреуінде ниэлло жолбарыстың жолақтарын, ал екіншісінде relief түрінде ешкінің мүйіздері мен қамытын, сондай-ақ патшаның қару-жарағының бөліктерін бейнелейді. Ниэллоның мүсіндік қолданылуы осы кезеңде Византия күмісінің тек бір ғана данасында кездеседі.

Ислам дәуірі

Ислам әлемінің алғашқы кезеңінде күміс әміршілер сарайларында ыдыстар жасауға қолданыла берсе де, қарапайым байлар оны сирек қолданды. Оның орнына, мыс қорытпалары – бронза мен жезден жасалған ыдыстарға күміс пен алтынмен әшекейленген инкрустациялар енгізілді, бұл ниэллоға орын қалдырмады. Басқа да қара толтырғыштар қолданылды, бірақ мұражай сипаттамаларында қолданылған нақты заттар туралы көп жайт анық емес. 1300 жылға жататын, алтын, күміс және ниэлломен инкрустацияланған, оюлы жезден жасалған мамлюк бассейні – Францияда кем дегенде 1440 жылдан бері сақтаулы (Францияның Людовик XIII және басқа патшалар осы бассейінде шомылдырылды; қазір Лувр мұражайында) – ниэлло қолданылған мысалдың бірі. Мұнда ниэлло фигуралардың және оларды қоршаған арабеск өрнектерінің фоны ретінде, сондай-ақ екеуіндегі сызықтарды толтыру үшін қолданылған. Ол кейбір піл сүйегінен жасалған қораптар мен сандықтардың құлыптауыштарында да қолданылды, және қару-жарақтарда кеңінен қолданылған болуы мүмкін, олар кейінгі ғасырларда сақталған көптеген материалдарда кездеседі. Ниэлло Кавказ аймағындағы барлық еркектер (мұсылман немесе христиан) дәстүрлі түрде тасыған ханжали және қама деп аталатын үлкен пышақтардың қыны мен саптарын әшекейлеуде жиі қолданылды. Ол қолғаптарды сәндеу үшін де пайдаланылды. Қазіргі заманға дейін Леванттың зергерлік бұйымдарында салыстырмалы түрде қарапайым ниэлло жиі кездеседі, ол ортағасырлық Еуропадағыдай қолданылады.

Тайлық зергерлік бұйымдар

Нилловарлық зергерлік бұйымдар және Тайландтан алынған осыған ұқсас заттар 1930-1970 жылдар аралығында Тайландта демалысқа ("R&R") келген американдық сарбаздардың үйлеріндегі қарындастарына/әйелдеріне танымал сыйлықтар болды. Көбінесе бұл толығымен қолмен жасалған зергерлік бұйымдар еді. Техникасы былай: шебер күміске сурет салып, "фонды" ойып шығаратын, соның арқасында сурет көтеріңкі болып қалатын. Одан кейін "фонды" толтыру үшін ниэлломен инкрустация жасайтын. Ашық отта қыздырғаннан кейін қорытпа қатайтын. Сосын оны тегістеп, жылтыратып жіберетін. Соңында күміс шеберлері ұсақ бөлшектерін қолмен қосатын. Филигрань көбінесе қосымша әшекейлеу үшін қолданылатын. Нилловарлық бұйымдар тек қара және күміс түсті болып жіктеледі. Осы кезеңде жасалған басқа түсті зергерлік бұйымдар басқа техникамен жасалған және ниэлловарлық деп есептелмейді. Ниэлловарлық бұйымдарда бейнеленген кейіпкерлердің көпшілігі индуист мифологиясының Рамаяна дастанынан алынған. Тай тіліндегі нұсқасы Рамакиен деп аталады. Тай мәдениетінің маңызды символдары да жиі қолданылған.

Ингредиенттер мен әдіс

Қазіргі заманғы ғылыми талдаулар мен тарихи мәліметтер бойынша әртүрлі, сәл өзгеше рецепттер кездеседі. Ертеде ниэлло бір ғана сульфидпен жасалған сияқты, тіпті ол алтын болса да (оны қолдану қиын болған). Мыс сульфидінен жасалған ниэлло тек римдік өнімдерде ғана табылған, ал күміс сульфиді күміспен қолданылған. Кейін металдар қоспасы қолданыла бастады; Плиний күміс пен мыстан жасалған сульфид қоспасының рецептін келтіреді, бірақ мұндай қоспалар ортағасырлық өнімдерде талдау арқылы анықталмағандықтан, ол өзінің заманынан бірнеше ғасыр бұрын болған секілді. Талданған византиялық және ерте ортағасырлық өнімдердің көпшілігі күміс-мыс қоспасынан жасалған, ал күміс-мыс-қорғасын қоспалары шамамен 11 ғасырдан бастап қолданыла бастады. 9 ғасырға жататын "Mappae clavicula", Теофилус Пресвитер (1070–1125) және Бенвенуто Челлини (1500–1571) ингредиенттердің әртүрлі пропорцияларында күміс-мыс-қорғасын қоспаларын қолдана отырып, егжей-тегжейлі сипаттама береді, Челлини көбірек қорғасын қолданған. Типтік ингредиенттер: "көкөрт, бірнеше металл ингредиенттері және боракс".

Кейбір рецепттерде ниэллоны балқыту үшін пештер мен муфельдерді пайдалану туралы айтылса, ал басқалары ашық отты қолданған сияқты. Қажетті температуралар қоспаның құрамына байланысты өзгереді; жалпы алғанда, күміс-мыс-қорғасын қоспаларын қолдану оңайырақ. Барлық қоспалар жұмыс аяқталғаннан кейін қара түсті болады.