Саба штатының либералды-демократиялық партиясының тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Либералдық демократиялық партия (; аббревиатурасы: LDP) – 1989 жылы Малайзияның Сабах штатындағы Тауау қаласында Хиу Мин Конг құрған, Сабахтағы қытай тайлы саяси партия. Бұл партия 2023 жылдың сәуірінен бастап Габунган Раятик Сабах (GRS) коалициясының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Партия Малайзиядағы шағын саяси партия саналады және негізінен Сабах штабында беделді. Оған Баррисан Насионал (BN) саяси альянсы бір парламенттік мандатты – Сандакан округін бөлді. 2008 жылғы жалпы сайлауда партияның сол кездегі президенті Лиу Вуй Кён жеңіп алған мандат 2013 жылғы жалпы сайлауда Демократиялық әрекет партиясының (DAP) үміткеріне өткен. Осының салдарынан партия қазіргі таңда Деван Раякитте де, Сабах штатының заң шығару жиналысында да өкілдігі жоқ. 2018 жылдың 11 мамырында Либералдық демократиялық партия BN коалициясынан дереу шығатынын мәлімдеді. 2021 жылдың 28 наурызында партияның жоғарғы кеңесі үкіметтік Perikatan Nasional (PN) коалициясына қосылу туралы өтінішті мақұлдады. Алайда, 2021 жылдың 2 қазанында PN төрағасы және бұрынғы премьер-министр Мұхиддин Ясин партияның өтінішін қабылдамады. 2023 жылдың 5 сәуірінде партияның мүшелікке қабылдау туралы өтініші коалиция тарапынан қабылданғаннан кейін ресми түрде Габунган Раятик Сабах (GRS) коалициясына қабылданды.

Тарих

Либералды демократиялық партия 1989 жылы құрылды, сол кезде оппозициялық партия болған Parti Bersatu Sabah (PBS) Сабах штатының үкіметін басқарды. LDP-ның құрылуы «ішіндегі дауыл» ретінде қарастырылды, себебі Сабах халықтық біріккен фронты (BERJAYA), Біріккен Сабах ұлттық ұйымы (USNO) және Сабах қытай партиясы (SCP) сол кездегі қуатты PBS-ке одан да үлкен сынға ұшырады, LDP шағын партия болғандықтан. LDP 1990 жылғы Сабах штатының сайлауына қатысып, 14 үміткерді тікелей ұсынды, бірақ барлық орындарды жоғалтты. PBS сайлауда қатысқан 48 округтің 36-сын жеңіп алды. 1990 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырағанына қарамастан, 1991 жылы LDP Ұлттық Альянстың (BN) құрамына қабылданды, Сабахтағы алғашқы қытай негізді саяси партиясы атанды. Чонг Ка Киат сол кезде президент болды және Хиу Минг Конгтің орнын басып, LDP президенті болды. Біріккен малай ұлттық ұйымы (UMNO) PBS-ке қарсы күресу үшін Сабахқа енгізілген кезде, 1990 жылғы сайлауда қатысқан BN-нің басқа да саяси партиялары, BERJAYA және USNO таратылып, саяси аренадан толығымен жоғалып кетті. Ұлттық Альянс атынан LDP-ға Теном, Кудат және Сембулан округтері бөлінді. LDP үміткері Кудат округінде жеңіске жетті, ал қалған екеуінде PBS үміткерлерінен жеңіліске ұшырады. 1994 жылғы сайлаудан кейін көптеген штаттық сайлаушылар саяси партияларын ауыстырды. Бұл PBS-тің құлауына және келесі үкіметті құрған Сабах UMNO-ның пайда болуына әкелді. Жаңа Сабах үкіметі LDP-ның жалғыз өкілі Конг Хонг Мингті Сабах кабинетіне енгізді. 1995 жылы LDP президенті Чонг Ка Киат Деван Негараға сенатор болып сайланды. Бірақ кейін Конг президенттік лауазымға Чонгқа қарсы шықты. Чонг жеңіске жетті, ал Конг LDP-дан шығып, Сабах кабинетіндегі министрлігінен кетті. Чонг 1995 жылдан 1999 жылға дейін Премьер-министр кеңсесінде Федералды министр болып қызмет етті, содан кейін штаттық саясатқа оралу үшін отставкаға кетті. 1999 жылғы сайлауда LDP-ға екі округ – Кудат және Карамунтинг бөлінді, онда партия вице-президенті Вонг Лиен Тат және Чонг өзі үміткер болды. Олар екі орынды да жеңіп алды және екеуі де штаттық кабинетте министр болды. LDP 2001 жылы Малайзияның сол кездегі Премьер-министрі Махатхир Мохамад енгізген ротациялық жүйе бойынша Чонг Сабахтың 13-ші бас министрі болғанда саяси өркендеуіне жетті. Чонг Ка Киат 2003 жылға дейін екі жыл бас министр болып қызмет етті, содан кейін лауазым UMNO-ға қайтарылды және 2004 жылғы Сабах штатының сайлауында BN 60 орынның 59-ын жеңіп алғандықтан, лауазымдар енді ротацияланбады. LDP BN атынан бөлінген барлық үш орынды жеңіп алды. Осыған қарамастан, LDP Сандакан парламенттік округін Сабах прогрессивті партиясының (SAPP) қолдауымен келген тәуелсіз үміткерге жоғалтты. 2005 жылы Лиу Вуй Кён партияның Бас хатшысы болып тағайындалды. 2006 жылы Чонг Ка Киат партия президенті лауазымынан кетті. Лиу Вуй Кён және Чин Су Пхин партия президенті және вице-президенті лауазымдарын иеленді. Тео Чи Канг Бас хатшы болып тағайындалды. Алайда Чонг Ка Киат саясаттан толығымен кетпеді, ол штаттың бас вице-министрі және туризм, мәдениет және қоршаған орта министрі қызметтерін атқаруын жалғастырды. 2007 жылдың 13 сәуірінде Чонг Ка Киат Кудаттағы Теан Хоу қайырымдылық қоры салған Мазу мүсінінің құрылысын тоқтату туралы штаттық үкіметтің бұйрығына байланысты бас министр Мұса Аманмен келіспеушіліктерге байланысты штаттық кабинеттен кетті. Чонгтың штаттық кабинеттен кеткені оның саяси мансабының аяқталуын білдірді. 2008 жылғы Сабах штатының сайлауында LDP-ға бөлінген үш округке жаңа үміткерлер тікелей ұсынылды. LDP барлық үш орынды жеңіп алды, BN 62 округтің 61-ін жеңді. Бас хатшы Тео Чи Канг бұрын Чонг Ка Киат басқарған Танджонг Капор округін жеңіп алды. Жаңа LDP президенті Лиу Вуй Кён Сандакан парламенттік округін жеңіп алды және кейін Сауда және өнеркәсіп вице-министрі болып тағайындалды. 2008 жылдың 17 қыркүйегінде BN-ден шығатынын мәлімдеген SAPP-тың Сабахтың бас вице-министрінің квотасы LDP-ға берілді. Партияның вице-президенті Чин Су Пхин партияның үш депутаты тым жас және тәжірибесіз екенін, сондықтан олар мұндай жоғары лауазымды атқаруға дайын емес екенін айтты және оның орнына Малайзиялық қытай қауымдастығын (MCA) ұсынды, себебі ол BN-нің ең ірі қытай негізді партиясы. Осыған қарамастан, бас министр Муса бірінші мерзімді депутат Питер Пангты осы лауазымға тағайындады. Панг Тео Чи Канг (Танджонг Капор) және Пан Юк Минг (Меротай) сияқты басқа екі LDP депутатына қарағанда Чонг Ка Киатқа жақын болмағандықтан таңдалды. 2010 жылдың қыркүйегінде Питер Панг LDP-дан кеткендіктен, партия штаттық кабинетте өкілдігін жоғалтты. 2011 жылдың наурызында Питер Панг Parti Gerakan Rakyat Malaysia (GERAKAN) партиясына қосылуға өтініш берді. Кейін Питер Панг бас вице-министр лауазымынан шеттетілді, бұл лауазым PBS-тың аға штаттық депутаты Йи Мо Чайға берілді. 2018 жылғы жалпы сайлаудан кейін партия жеңілген BN коалициясынан шықты.

The Liberal Democratic Party was formed in 1989 during the era when Parti Bersatu Sabah (PBS), then a federal opposition party, was the state government of Sabah. The formation of LDP then was seen more as "a storm in a teacup" as the existence of Sabah People's United Front (BERJAYA), United Sabah National Organisation (USNO) and the Sabah Chinese Party (SCP) had posed a larger challenge to the mighty PBS then as LDP was a small party. LDP contested the 1990 Sabah State Election and fielded 14 candidates but lost all the seats it contested. PBS won 36 seats out of the 48 State Constituencies it contested in the election. Despite LDP's defeat in the 1990 State Election, in 1991, LDP was admitted into the fold of BN as its first Chinese based political party in Sabah. Chong Kah Kiat became the president then and had since replaced Pro tem President Hiew Ming Kong as the President of LDP. As the United Malay National Organisation (UMNO) was introduced into Sabah to fight PBS, other BN political parties in Sabah who had contested in the 1990 State Election like BERJAYA and USNO were forced to disband and disappeared from the political scene altogether. Under the Barisan ticket, LDP was allocated three seats, Tenom, Kudat and Sembulan. LDP's candidate won the Kudat seat while lost the other two to the PBS's candidate. The aftermath of the 1994 State Election saw many state elected representatives switching their political parties. This resulted in the collapse of PBS and the emergence of Sabah UMNO which went on to form the next government. The new State Government of Sabah included LDP's sole representative, Kong Hong Ming, into the Sabah Cabinet. In 1995, LDP president Chong Kah Kiat was picked as a senator to the Dewan Negara. However, later, Chong was challenged for the presidency by Kong. Chong eventually emerged as the winner and Kong left the LDP, quitting his ministerial post from the Sabah cabinet. Chong continued as a Federal Minister in the Prime Minister's Department from 1995 till 1999 when he resigned to return to state politics. LDP was allocated two State Constituencies seats for the 1999 State Election namely Kudat and Karamunting where the candidates are Wong Lien Tat, the Party's vice president and Chong himself. They eventually won both seats handsomely. Both were made ministers in the state cabinet. LDP reached its political peak when Chong became the 13th Chief Minister of Sabah under the Rotation System introduced by the then Prime Minister of Malaysia, Mahathir Mohamad in 2001. Chong Kah Kiat became Chief Minister for two years till 2003 before the post went back to UMNO and the post was never again rotated as in the 2004 Sabah state election, BN swept 59 out of the 60 state seats. LDP won all the three state seats it was allocated under the BN ticket. Despite this, LDP lost the Sandakan parliamentary seat to an independent candidate who had the backing of Sabah Progressive Party (SAPP). In 2005, Liew Vui Keong was appointed as the party's Secretary General. In 2006, Chong Kah Kiat decided to retire as party president. Liew Vui Keong and Chin Su Phin then took over as the Party President and Deputy President posts respectively. Teo Chee Kang was appointed Secretary General. Chong Kah Kiat, however, did not retire from politics as he remained as the State's Deputy Chief Minister cum Minister of Tourism, Culture and Environment. On 13 April 2007, Chong Kah Kiat resigned from the State Cabinet due to his differences with the Chief Minister Musa Aman over the State Government's stoppage order for the construction of a Mazu statue which was undertaken by the Kudat Thean Hou Charitable Foundation in Kudat. Chong resignation from the state cabinet completes his exit in politics. In the 2008 Sabah state election, all new faces were fielded in the three state seats allocated to LDP. LDP won all three seats comfortably as BN swept 61 seats out of the 62 state seats. Secretary general Teo Chee Kang won the Tanjong Kapor seat which was previously held by Chong Kah Kiat. New LDP President Liew Vui Keong also won the Sandakan Parliamentary seat and was subsequently appointed Deputy Minister of Trade and Industries. After the SAPP announced it would quit BN on 17 September 2008, its quota of Sabah's Deputy Chief Minister was handed over to LDP. Deputy President Chin Su Phin suggested that the party's three assemblymen were too young and inexperienced and therefore not ready to take up such a senior position and instead recommended Malaysian Chinese Association (MCA) for the post citing that it is the largest Chinese based BN component party. In spite of that, first term assemblyman Peter Pang was appointed to the post by the Chief Minister Musa. Pang was chosen because compared to the other two LDP assemblymen, Teo Chee Kang (Tanjung Kapor) and Pang Yuk Ming (Merotai), Pang is not closely aligned to Chong Kah Kiat. In September 2010, LDP lost its representation in the state cabinet when Peter Pang left the LDP. In March 2011, Peter Pang applied to join Parti Gerakan Rakyat Malaysia (GERAKAN). Peter Pang was later stripped off his position as Deputy Chief Minister, with the position eventually going to senior state assemblyman Yee Moh Chai of the PBS. Few days after the 2018 general election, the party left the defeated BN coalition.

Жалпы сайлау нәтижесі

Сайлау Жеңілген орындар Дауысқа салынған орындар Жалпы дауыс саны Дауыс беру көрсеткіші Сайлау қорытындысы Сайлау жетекшісі 1990 10 194,324 1.25% 4 орын; Үкіметтік коалиция Хиу Мин Конг 1995 1 1 орын; Үкіметтік коалиция Чонг Ках Киат 1999 1 орын; Үкіметтік коалиция Чонг Ках Киат 2004 1 8,208 0.12% 1 орын; Парламентте өкілдігі жоқ Чонг Ках Киат 2008 1 8,297 0.10% 1 орын; Үкіметтік коалиция Лиу Вюи Кёнг 2013 1 13,138 0.12% 1 орын; Парламентте өкілдігі жоқ Лиу Вюи Кёнг 2018 1 8,996 0.07%; Парламентте өкілдігі жоқ Тео Чэ Кан