Африканы зерттеу тарихы және географиясы

Кіріспе

Тарих кезеңі

Солтүстік Африканың географиясы еуропалықтарға грек-рим географиясының классикалық дәуірінен бері белгілі. Солтүстік-батыс Африка (Магриб) Ливия немесе Африка деп аталатын, ал Мысыр Азияның бөлігі саналды. Сахарадан оңтүстік Африканы зерттеу 15 ғасырда Генрих Теңізші бастаған Португалия Корольдігінің бастамасымен басталды. Жақсы Үміт мүйісіне алғаш рет 1488 жылдың 12 наурызында Бартоломеу Диаш жетті, бұл Үндістан мен Қашық Шығысқа қарай маңызды теңіз жолын ашты, бірақ Африканың еуропалық зерттеулері 16 және 17 ғасырларда өте шектеулі болды. Еуропалық державалар Жаңа әлемді зерттеу мен отарлаумен айналысқанда, жағалауда сауда бекеттерін құруға қанағаттанды. Африканың ішкі аймақтарын зерттеу көбінесе мұсылман құл саудагерлеріне жүктелді, олар Суданды мұсылмандық жаулап алумен бірге, алыс желілер құрып, 15-18 ғасырларда Сахель аймағындағы бірнеше мемлекеттердің экономикасын қолдады. 19 ғасырдың басында еуропалықтардың Сахарадан оңтүстік Африканың ішкі географиясы туралы білімі әлі де шектеулі еді. Оңтүстік Африканы зерттеу экспедициялары 1830 және 1840 жылдары жүргізілді, сондықтан 19 ғасырдың ортасында және Африка үшін отарлық бәсекелестік кезінде зерттелмеген аймақтар Конго ойпаты мен Африканың Ұлы көлдері болып шықты. Бұл "Африканың жүрегі" 19 ғасырдың соңындағы әлем карталарындағы соңғы "ақ дақтардың" бірі болып қалды (Арктика, Антарктика және Амазонка бассейнінің ішкі аймақтарымен бірге). Африканы зерттеуді, әсіресе Нилдің танымал бастауларын іздеген 19 ғасырдың еуропалық зерттеушілері, атап айтқанда Джон Ханнинг Спик, Ричард Фрэнсис Бертон, Дэвид Ливингстон және Генри Мортон Стэнли 1870 жылдарға дейін аяқтады. Осыдан кейін Африканың жалпы географиясы белгілі болды, бірақ континенттің геологиялық құрамы сияқты толыққанды мәліметтерді жинау 1880 жылдардан бастап, әсіресе Оскар Ленц басқарған экспедицияларға жүктелді.

The geography of North Africa has been reasonably well known among Europeans since classical antiquity in Greco Roman geography. Northwest Africa (the Maghreb) was known as either Libya or Africa, while Egypt was considered part of Asia. European exploration of sub Saharan Africa begins with the Age of Discovery in the 15th century, pioneered by the Kingdom of Portugal under Henry the Navigator. The Cape of Good Hope was first reached by Bartolomeu Dias on 12 March 1488, opening the important sea route to India and the Far East, but European exploration of Africa itself remained very limited during the 16th and 17th centuries. The European powers were content to establish trading posts along the coast while they were actively exploring and colonizing the New World. Exploration of the interior of Africa was thus mostly left to the Muslim slave traders, who in tandem with the Muslim conquest of Sudan established far reaching networks and supported the economy of a number of Sahelian kingdoms during the 15th to 18th centuries. At the beginning of the 19th century, European knowledge of the geography of the interior of sub Saharan Africa was still rather limited. Expeditions exploring Southern Africa were made during the 1830s and 1840s, so that around the midpoint of the 19th century and the beginning of the colonial Scramble for Africa, the unexplored parts were now limited to what would turn out to be the Congo Basin and the African Great Lakes. This "Heart of Africa" remained one of the last remaining "blank spots" on world maps of the later 19th century (alongside the Arctic, Antarctic, and interior of the Amazon Basin). It was left for 19th century European explorers, including those searching for the famed sources of the Nile, notably John Hanning Speke, Richard Francis Burton, David Livingstone, and Henry Morton Stanley, to complete the exploration of Africa by the 1870s. After this, the general geography of Africa was known, but it was left to further expeditions during the 1880s onward, notably, those led by Oskar Lenz, to flesh out more detail such as the continent's geological makeup.

Ежелгі дәуір

Финикиялықтар Солтүстік Африканы зерттеді, бірнеше отар құрды, олардың ең танымал жері Карфаген болды. Карфаген өзі Батыс Африканы зерттеуді жүргізді. Африка құрлығын айналып өтуге жасалған алғашқы экспедиция финикиялық теңізшілермен, Египет фараоны Нехо II тапсырған экспедицияда шамамен б.з.д. 600 жылы жасалды, ол үш жылға созылды. Бұл экспедиция туралы мәліметті Геродот (4.37) келтіреді. Олар оңтүстіске қарай жүзіп, мүйісті айналып батысқа, содан соң Жерорта теңізі арқылы солтүстікке қарай жол тартты, кейін үйлеріне қайтты. Ол олардың жыл сайын егін егіп, оны жинап алатынын айтады. Геродоттың өзі осы оқиғаның шындығына күмәнмен қарайды, себебі бұл оның туғанына дейін 120 жыл бұрын болған болуы мүмкін. Алайда, оқиғаға сенбеуіне себеп – теңізшілердің Африканың оңтүстік жағалауымен жүзіп бара жатқанда, Күннің солтүстікте оң жақта тұрғанын айтуы. Жердің шар екенін білмейтін Геродот мұны мүмкін емес деп тапты. Кейбір зерттеушілер бұл жағдайды сапардың тарихи екендігінің дәлелі деп қабылдады, бірақ басқа ғалымдар бұл хабарды әлі де сенімсіз деп санайды. Массалиялық Эутимен б.з.д. VI ғасырдың басында Батыс Африка жағалауын зерттеді. Батыс Африка жағалауын б.з.д. 500 шамасындағы экспедицияда Хано Навигатор зерттеген болуы мүмкін. Бұл сапар туралы мәлімет грек тіліндегі қысқаша «Перипл» құралында сақталған, оны грек авторлары б.з.д. III ғасырда алғаш рет атады. Ханоның қаншалықты алысқа жеткені нақты белгісіз; ол Сьерра-Леоне, Гвинея, тіпті Габонға дейін жүзіп кеткен болуы мүмкін. Алайда Робин Лоу кейбір зерттеушілердің Ханоның зерттеуі оны Марокконың оңтүстігінен әрі апармағанын айтқанын атап өтті. Африка атауы осы аймаққа қоныстанған афри халқының атынан шыққан. Римдік Африка провинциясы қазіргі Ливия, Тунис және Алжир елдерінің Жерорта теңізі жағалауын қамтыды. Сахарадан солтүстікке орналасқан Солтүстік Африка аймақтары ежелгі заманда жақсы танымал болған. Алайда римдіктер Сахараның өзін де, оның оңтүстігіндегі жерлерді де зерттеген жоқ. Бірақ б.з.д. II ғасырға дейін грек географтары сол кездегі Ливия деп аталатын құрлықтың Сахарадан оңтүстікке қарай кеңейгенін білмеді, шөл дала сыртқы мұхитпен шектеседі деп есептеді. Плутархтың «Өмірлер» еңбегінде айтылғандай, Искендер Зұлқарнайын Инд өзенінің сағасынан Македонияға Африканың оңтүстігінен өтудің құрлықтағы жолмен салыстырғанда ыңғайлырақ екенін ойлаған. Тіпті Эратосфен б.з.д. 200 жылдары Африка мүйізінен оңтүстікке қарай жердің кеңістігін болжады. Рим империясының кезеңінде Африка мүйізін Жерорта теңізі географтары жақсы білген. «Азанияның соңғы базар орны» деп сипатталған Рапта сауда бекеті Танзания жағалауына сәйкес келуі мүмкін. Біздің заманымыздың I ғасырына жататын Эритрея теңізінің «Периплдері» географиялық білімді оңтүстікке, Оңтүстік-Шығыс Африкаға дейін кеңейткен сияқты. Птолемейдің II ғасырдағы әлем картасында Африка құрлығы Африка мүйізінен әлдеқайда оңтүстікке қарай созылатыны жақсы белгілі, бірақ экватордан оңтүстікке қарай географиялық егжей-тегжейі жоқ (Гвинея шығанағы туралы хабардар ма, жоқ па, белгісіз).

The Phoenicians explored North Africa, establishing a number of colonies, the most prominent of which was Carthage. Carthage itself conducted exploration of West Africa. The first alleged circumnavigation of the African continent attested to was made by Phoenician sailors, in an expedition commissioned by Egyptian pharaoh Necho II, c. 600 BC which took three years. A report of this expedition is provided by Herodotus (4.37). They sailed south, rounded the Cape heading west, made their way north to the Mediterranean, and then returned home. He states that they paused each year to sow and harvest grain. Herodotus himself is sceptical of the historicity of this feat, which would have taken place about 120 years before his birth; however, the reason he gives for disbelieving the story is the sailors' reported claim that when they sailed along the southern coast of Africa, they found the Sun stood to their right, in the north; Herodotus, who was unaware of the spherical shape of the Earth found this impossible to believe. Some commentators took this circumstance as proof that the voyage is historical, but other scholars still dismiss the report as unlikely. Euthymenes of Massalia explored the coast of West Africa in the early sixth century BC. The West African coast may have been explored by Hanno the Navigator in an expedition c. 500 BC. The report of this voyage survives in a short Periplus in Greek, which was first cited by Greek authors in the 3rd century BC. There is some uncertainty as to how far precisely Hanno reached; he may have sailed as far as Sierra Leone, Guinea or even Gabon. However, Robin Law notes that some commentators have argued that Hanno's exploration may have taken him no farther than southern Morocco. Africa is named for the Afri people who settled in the area of current day Tunisia. The Roman province of Africa spanned the Mediterranean coast of what is now Libya, Tunisia, and Algeria. The parts of North Africa north of the Sahara were well known in antiquity. However, the Romans never seem to have explored the Sahara itself, or the lands South of it. Prior to the 2nd century BC, however, Greek geographers were unaware that the landmass then known as Libya expanded south of the Sahara, assuming that the desert bounded on the outer Ocean. Indeed, Alexander the Great, according to Plutarchus' Lives, considered sailing from the mouths of the Indus back to Macedonia passing south of Africa as a shortcut compared to the land route. Even Eratosthenes around 200 BC still assumed an extent of the landmass no further south than the Horn of Africa. By the Roman imperial period, the Horn of Africa was well known to Mediterranean geographers. The trading post of Rhapta, described as "the last marketplace of Azania," may correspond to the coast of Tanzania. The Periplus of the Erythraean Sea, dated to the 1st century AD, appears to extend geographical knowledge further south, to Southeast Africa. Ptolemy's world map of the 2nd century is well aware that the African continent extends significantly further south than the Horn of Africa, but has no geographic detail south of the equator (it is unclear whether it is aware of the Gulf of Guinea).

Орта ғасырлар

859 және 861 жылдар аралығында Хастейн мен Бьёрн Айронсайд басқарған 62 кемеден тұратын викингтер флоты Луарадан Жерорта теңізіне, оның ішінде Солтүстік Африкаға шабуыл жасау үшін аттанды. 1146-1148 жылдары скандинав Роджер II Сицилиялық Африка Корольдігін құрды. 1291 жылғы мамыр айында генуэздік ағайындар Вандино мен Уголино Вивальди Африканы айналып Үндістанға теңіз жолын табу мақсатымен алғашқы экспедицияны ұйымдастырды, бірақ олар із-түзсіз жоғалып кетті. Бірнеше жыл өткен соң, 1312 жылы, мүмкін Вивальди ағайындарын іздеу ниетімен, тағы бір генуэздік, Ланцелотто Малочелло Канар аралдарын қайта ашты. Лансароте оның құрметіне аталған. 1346 жылы Жаум Феррер Майоркадан Батыс Африка жағалауымен бойлап, аңызға толы "Алтын өзенін" табуға тырысты, бірақ оның ізденісінің нәтижесі мен тағдыры әлі де белгісіз.

Португалдықтардың алғашқы экспедициялары

Португалиялық саяхатшы, Навигатор атанған Генри ханзада, Африканы және Үнді аралдарына теңіз жолымен жүріп, жүйелі түрде зерттеген алғашқы еуропалық болды. Ол Португалияның оңтүстігіндегі Алгарве аймағында тұрды. 1420 жылы Генри Мадейра аралын бағындыру үшін экспедиция жіберді. 1425 жылы ол Канар аралдарын да бағындыруға тырысты, бірақ олар Кастилияның берік бақылауында болды. 1431 жылы тағы бір португалдық экспедиция Азор аралдарына жетіп, оларды өздеріне қосты. 1339 жылғы теңіз карталары Канар аралдарын еуропалықтардың бұрыннан білгенін көрсетеді. 1341 жылы португалдық және итальяндық саяхатшылар бірлескен экспедицияны дайындады. 1342 жылы каталондықтар Канар аралдарына Франсеск Девальерс басқаратын экспедицияны ұйымдастырды, ол Майоркадан теңізге шықты. 1344 жылы папа Климент VI француз адмиралын Луи де ла Серданы Фортуна ханзадасы деп атап, оны Канар аралдарын жаулап алуға жіберді. 1402 жылы Жан де Бетенкур және Гадифер де ла Сал Канар аралдарын жаулап алу үшін теңізге шықты, бірақ оларды кастилиялықтар тонап кеткенін анықтады. Олар аралдарды жаулап алса да, Бетенкурдың жүйсі 1418 жылы оларды Кастилияға беруге мәжбүр болды. 1455 және 1456 жылдары екі итальяндық саяхатшы, Венециядан Альвизе Кадамосто және Генуядан Антониотто Усодимар, португалдық капитанмен бірге және Португалияның Генри ханзадасы үшін жұмыс істеп, Гамбия өзенін бойлап жүріп, Сенегал жерін аралады, ал Генуядан келген тағы бір итальяндық теңізші Антонио де Ноли, ханзада Генридің тапсыруымен, Бижагос аралдарын және португалдық Диого Гоместің қатысуымен Кабо-Верде архипелагын зерттеді. Антонио де Ноли Кабо-Вердедің алғашқы губернаторы (және Сахарадан оңтүстік Африкадағы алғашқы еуропалық отарлаушы губернаторы) атанды, сонымен қатар Кабо-Верде аралдарын ашқан адам деп есептеледі. Африканың батыс және шығыс жағалауларында да прогресс байқалды; португалдық теңізшілер 1434 жылы Бохадор мүйісіне және 1441 жылы Бланко мүйісіне жетті. 1443 жылы олар қазіргі Мавританиядағы Аргуин аралында бекініс салып, еуропалық бидай мен матаны африкалық алтын мен құлдарға айырбастады. Суданның жартылай мифтік алтыны мұсылмандық делдалдарсыз алғаш рет Еуропаға жетті. Құлдардың көп бөлігі Мадейраға жіберілді, ол толықтай ормансызданудан кейін алғашқы еуропалық плантациялық колонияға айналды. 1444-1447 жылдары португалдықтар Сенегал, Гамбия және Гвинея жағалауларын зерттеді. 1456 жылы португалдықтардың басшылығымен венециялық капитан Альвизе Кадамосто Кабо-Верде аралдарын зерттеді. 1462 жылы Генри ханзада қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, португалдық теңізшілер Бисау аралдарын зерттеп, оларды Сера-Леоа (Арыстанша қалыңдық таулары) деп атады. 1469 жылы Фернао Гомес Африканы зерттеу құқығын бес жылға жалға алды. Оның басшылығымен 1471 жылы португалдықтар қазіргі Ганаға жетіп, қазіргі Елмина деп аталатын А Минаға (кенге) қоныстанды. Олар алтынға бай елге жетті, сондықтан Елмина тарихи түрде "Алтын жағалау" атауын алды. 1472 жылы Фернао до По өзінің есімін ғасырлар бойы сақтап қалған аралды (қазіргі Биоко) және креветкаға бай сағаны (камараон) тапты, соның арқасында Камерун аталды. Содан кейін еуропалықтар экваторды кесіп өтті. Португалия Сао-Томеде база құрды, ол 1485 жылдан кейін қылмыскерлермен толтырылды. 1497 жылдан кейін Испания мен Португалиядан қуылған яһудилер де сол жерге жіберілді. 1482 жылы Диого Као үлкен өзеннің сағасын тауып, үлкен Конго патшалығының бар екенін білді. 1485 жылы ол өзенді жоғары қарай да зерттеді. Бірақ португалдықтар ең бастысы Үндістанға баратын жолды табуды қалады және Африканы айналып өтуге тырысып жатты. 1485 жылы Жоао Афонсу д'Авеирос экспедициясы, оның құрамында неміс астрономы Мартин Бехайм де бар, Бенин шығанағын (Бенин патшалығы) зерттеді және Африка патшасы Огане туралы ақпарат әкелді. 1488 жылы Бартоломеу Диаш және оның навигаторы Пьеро де Аленкер бүлікшілерді басып тастағаннан кейін, дауылға тап болған мүйісті айналып өтіп, оны Дауылдар мүйісі деп атады. Олар жағалауды біраз уақыт бойы бақылап, оның шығысқа қарай, тіпті солтүстікке қарай созылатынын байқады. Жабдықтары жетпей, Африканың соңғы нүктесіне жеткеніне сенімділікпен кері қайтты. Португалияға оралғаннан кейін үміткер мүйіс Мыс Үміт деп аталды. Кейінгі жылдары Христофор Колумб Кастилияның қарсылығымен Америкаға қонды. Папа Александр VI "Inter caetera" бұйрығымен христиан емес әлемді екі католик державасы – Испания мен Португалия арасында бөліп берді. Соңында, 1497-1498 жылдары Васко да Гама, тағы да Аленкердің навигаторы ретінде, Сент-Елена арқылы Мыс Үмітке тікелей жолмен жетті. Ол Диаш жеткен ең алыс нүктені басып өтті және елді Натал деп атады. Содан кейін ол солтүстікке қарай жүзіп, Келиманеге (Мозамбик) және Момбасаға қонды, онда ол қытай саудагерлерін кездестірді, содан кейін Малиндиге (қазіргі Кения) жетті. Осы қалада ол португалдықтарды тікелей Каликутқа жеткізген араб навигаторын жалдады. 1498 жылдың 28 тамызында Португалияның Мануэл королі папаға Португалия Үндістанға жеткен жақсы жаңалықты хабарлады. Мысыр мен Венеция бұл жаңалыққа ашумен жауап берді, олар Қызыл теңізден португалдықтардың Үндістанмен сауда жасаған кемелеріне бірлесіп шабуыл жасады. Португалдықтар 1509 жылы Диу жанында осы кемелерді жеңді. Португалияның зерттеулеріне Османалы империясының салқын қарайысы португалдықтарға Үнді мұхиты арқылы сауданы толығымен бақылауға мүмкіндік берді. Олар Африканың шығыс жағалауында, Сомалиден басқа көптеген базалар құрды (Ажуран-португал соғыстарын қараңыз). Португалдықтар 1513 жылы Аденді де бағындырды. Диого Диаш басқаратын кемелердің бірі Африканың шығысында емес жағалауға жетті. Екі жылдан кейін картада Африканың шығысында созылған үлкен арал пайда болды, ол Мадагаскар деп аталды. Бірақ португалдықтар тек бір ғасырдан кейін, 1613-1619 жылдары аралықта ғана аралды егжей-тегжейлі зерттеді. Олар жергілікті басшылармен келісімдерге келді және алғашқы миссионерлерді жіберді, олар жергілікті халықты Тәңірге сендіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, олар қуылды.

Portuguese explorer Prince Henry, known as the Navigator, was the first European to methodically explore Africa and the oceanic route to the Indies. From his residence in the Algarve region of southern Portugal, he directed successive expeditions to circumnavigate Africa and reach India. In 1420, Henry sent an expedition to secure the uninhabited but strategic island of Madeira. In 1425, he tried to secure the Canary Islands as well, but these were already under firm Castilian control. In 1431, another Portuguese expedition reached and annexed the Azores. Naval charts of 1339 show that the Canary Islands were already known to Europeans. In 1341, Portuguese and Italian explorers prepared a joint expedition. In 1342 the Catalans organized an expedition captained by Francesc Desvalers to the Canary Islands that set sail from Majorca. In 1344, Pope Clement VI named French admiral Luis de la Cerda Prince of Fortune, and sent him to conquer the Canaries. In 1402, Jean de Bethencourt and Gadifer de la Salle sailed to conquer the Canary Islands but found them already plundered by the Castilians. Although they did conquer the isles, Bethencourt's nephew was forced to cede them to Castile in 1418. In 1455 and 1456 two Italian explorers, Alvise Cadamosto from Venice and Antoniotto Usodimare from Genoa, together with an unnamed Portuguese captain and working for Prince Henry of Portugal, followed the Gambia River, visiting the land of Senegal, while another Italian sailor from Genoa, Antonio de Noli, also on behalf of Prince Henry, explored the Bijagós islands, and, together with the Portuguese Diogo Gomes, the Cape Verde archipelago. Antonio de Noli, who became the first governor of Cape Verde (and the first European colonial governor in Sub Saharan Africa), is also considered the discoverer of the First Islands of Cape Verde. Along the western and eastern coasts of Africa, progress was also steady; Portuguese sailors reached Cape Bojador in 1434 and Cape Blanco in 1441. In 1443, they built a fortress on the island of Arguin, in modern day Mauritania, trading European wheat and cloth for African gold and slaves. It was the first time that the semi mythic gold of the Sudan reached Europe without Muslim mediation. Most of the slaves were sent to Madeira, which became, after thorough deforestation, the first European plantation colony. Between 1444 and 1447, the Portuguese explored the coasts of Senegal, Gambia, and Guinea. In 1456, the Venetian captain Alvise Cadamosto, under Portuguese command, explored the islands of Cape Verde. In 1462, two years after Prince Henry's death, Portuguese sailors explored the Bissau islands and named Serra Leoa (Lioness Mountains). In 1469, Fernão Gomes rented the rights of African exploration for five years. Under his direction, in 1471, the Portuguese reached modern Ghana and settled in A Mina (the mine), today's Elmina. They had finally reached a country with an abundance of gold, hence the historical name of "Gold Coast" that Elmina would eventually receive. In 1472, Fernão do Pó discovered the island that would bear his name for centuries (now Bioko) and an estuary abundant in shrimp (camarão,), giving its name to Cameroon. Soon after, the equator was crossed by Europeans. Portugal established a base in Sāo Tomé that, after 1485, was settled with criminals. After 1497, expelled Spanish and Portuguese Jews were also sent there. In 1482, Diogo Cão found the mouth of a large river and learned of the existence of a great kingdom, Kongo. In 1485, he explored the river upstream as well. But the Portuguese wanted, above anything else, to find a route to India and kept trying to circumnavigate Africa. In 1485, the expedition of João Afonso d'Aveiros, with the German astronomer Martin of Behaim as part of the crew, explored the Bight of Benin (Kingdom of Benin), returning information about African king Ogane. In 1488, Bartolomeu Dias and his pilot Pêro de Alenquer, after putting down a mutiny, turned a cape where they were caught by a storm, naming it Cape of Storms. They followed the coast for a while realizing that it kept going eastward with even some tendency to the north. Lacking supplies, they turned around with the conviction that the far end of Africa had finally been reached. Upon their return to Portugal, the promising cape was renamed Cape of Good Hope. Some years later, Christopher Columbus landed in America under rival Castilian command. Pope Alexander VI decreed the Inter caetera bull, dividing the non Christian parts of the world between the two rival Catholic powers, Spain and Portugal. Finally, in the years 1497 to 1498, Vasco da Gama, again with Alenquer as a pilot, took a direct route to Cape of Good Hope, via St. Helena. He went beyond the farthest point reached by Dias and named the country Natal. Then he sailed northward, making land at Quelimane (Mozambique) and Mombasa, where he found Chinese traders, and Malindi (both in modern Kenya). In this town, he recruited an Arab pilot who led the Portuguese directly to Calicut. On 28 August 1498, King Manuel of Portugal informed the Pope of the good news that Portugal had reached India. Egypt and Venice reacted to this news with hostility; from the Red Sea, they jointly attacked the Portuguese ships that traded with India. The Portuguese defeated these ships near Diu in 1509. The Ottoman Empire's indifferent reaction to Portuguese exploration left Portugal in almost exclusive control of trade through the Indian Ocean. They established many bases along the eastern coast of Africa except for Somalia (See Ajuran Portuguese wars). The Portuguese also captured Aden in 1513. One of the ships under command of Diogo Dias arrived at a coast that was not in East Africa. Two years later, a chart already showed an elongated island east of Africa that bore the name Madagascar. But only a century later, between 1613 and 1619, did the Portuguese explore the island in detail. They signed treaties with local chieftains and sent the first missionaries, who found it impossible to make locals believe in Hell, and were eventually expelled.

Португал тілі

Африкада португалдықтардың пайда болуы көп ұзамай араб саудасының мүдделеріне араласты. 1583 жылға қарай португалдар Занзибар мен Суахили жағалауында бекінді. Конго Корольдігі 1495 жылы христиан дініне көшті, ал оның королі Жоао I деген ат алды. Португалдықтар 16 ғасырда Мутапа Корольдігінде сауда мүдделерін орнатты және 1629 жылы таққа өздерінің марионетка билеушісін отырғызды. Португалдықтар (кейіннен голландтар да) жергілікті құл саудасына қатысып, Конгода құлға шабуыл жасаған Джагга мемлекетін қолдады. Олар Конгоны көршілес Ндонго Корольдігін әлсірету үшін де пайдаланды, онда королева Нзинга португалдықтар мен Джагганың мүдделеріне қарсы қаһарлы, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. Португалия осы қақтығыстарға әскери тұрғыдан араласып, Ангола колониясының негізін қалады. 1663 жылы тағы бір қақтығыстан кейін Конгоның патшалық тәжі Лиссабонға жіберілді. Дегенмен, 1885 жылға дейін Конго Корольдігі әлсіреп, соңғы Маниконго Педро V өзінің дерлік жоқ иелігін Португалияға өткізді. Португалдықтар Оңтүстік Африканың тағы бір маңызды мемлекеті Мономотапамен (қазіргі Зимбабве) ұқсас жолмен қарым-қатынас жасады: Португалия мол минералды байлықтарды алу үмітімен жергілікті соғысқа араласып, протекторат орнатты. Бірақ Мономотапаның билігі шетелдіктердің араласуынан әлсіреп, анархия орнады. Жергілікті кеншілер көшіп кетіп, тіпті португалдықтардың қолына тимеу үшін кен орындарын жапты. 1693 жылы көршілес Кангамирлер елге шабуыл жасағанда, португалдықтар өздерінің сәтсіздігін мойындап, жағалауға шегінді.

Нидерланд тілі

XVII ғасырдан бастап Нидерланды Африканы зерттеу және отарлауды бастады. Голландия Испанияға қарсы ұзақ тәуелсіздік соғысын жүргізіп жатқанда, Португалия 1580 жылдан 1640 жылға дейін Испаниямен уақытша біріккен еді. Осының салдарынан Нидерландтың өсіп келе жатқан отаршылдық амбициялары көбінесе Португалияға қарсы бағытталды. Осы мақсатта екі голланд компаниясы құрылды: Атлант мұхитында билік еткен Батыс Индия компаниясы және Үнді мұхитында билік еткен Шығыс Индия компаниясы. Батыс Индия компаниясы 1637 жылы Эльминаны, ал 1640 жылы Луанданы жаулап алды. 1648 жылы португалдықтар оларды Луандадан қуды. Жалпы алғанда, голландтар Сенегалдағы Горе сияқты әртүрлі жерлерде 16 бекініс салды, бұл Португалияны құл саудасының басты күші ретінде ығыстырды. Голландияның Алтын жағалауы және Голландияның құл жағалауы табысты болды. Бірақ Голландиялық Лоанго Аңголасының отарлауында португалдықтар голландтарды қуғынға түсірді. Голландиялық Маврикийде отарлау 1638 жылы басталды және 1710 жылы аяқталды, 1658 мен 1666 жылдар арасында қысқа үзіліс болды. Көптеген губернаторлар тағайындалды, бірақ циклон, құрғақшылық, жәндіктердің зияны, азық-түлік жетіспеушілігі және аурулар сияқты үнемі болатын қиындықтар ақырында өз нәтижесін берді және арал 1710 жылы толығымен тасталды. Голландтар Оңтүстік Африкаға елеулі әсер етіп қалдырды, бұл аймаққа Португалия назар аудармады, ал голландтар оны Шығыс Азияға қарайтын жолдарындағы бекет ретінде пайдалануға шешті. Ян ван Рибек 1652 жылы Кейптаун қаласын құрды, Оңтүстік Африканы еуропалықтардың зерттеуі мен отарлауын бастады.

Еуропаның басқа да ерте заманауи өкілдері

Голландиямен бір уақытта, басқа еуропалық отаршылдық державалар португалдардың ізімен Батыс Африкада өздерінің бекіністерін құруға тырысты. Тюдор дәуірінде ағылшын саудагерлері Батыс Африкада сауда жасауды бастады, португал әскерлерімен қақтығысқа түсті. 1581 жылы Фрэнсис Дрейк Ізгі Үміт мүйісіне жетті. 1660 жылы Корольдік Африка компаниясы құрылды. 1663 жылы ағылшыздар Гамбияда Джеймс бекінісін салды. Бір жылдан кейін тағы бір ағылшын колониялық экспедициясы Мадагаскардың оңтүстігін қоныстандыруға тырысты, нәтижесінде көптеген колонистер қаза тапты. Батыс Африка жағалауындағы ағылшын бекіністерін голландтар басып алды. 1626 жылы француздық Compagnie de l'Occident құрылды. Бұл компания голландтарды Сенегамбиядан (Сенегал) қуды, бұл Африкадағы алғашқы француз иелігі болды, сондай-ақ олар Аргин аралын жаулап алды. Франция 1527 жылдан бері Үндістанға сапарлаушылар үшін аялдама ретінде пайдаланылған Мадагаскар аралына да қызығушылық танытты. 1642 жылы Француз Ост-Инд компаниясы Мадагаскардың оңтүстігінде Форт-Дофин деп аталатын елді мекен құрды. Бұл қоныстың коммерциялық нәтижелері шамалы болды және көптеген қоныстанушылар қайтыс болды. Аман қалғандардың бірі Этьен де Флакур «Мадагаскардың Ұлы аралы және қарым-қатынастар тарихы» атты кітап жариялады, ол ұзақ уақыт бойы арал туралы ақпараттың негізгі еуропалық көзі болды. Келесі қоныстану әрекеттері сәтті болмады, бірақ 1667 жылы Франсуа Мартин Мадагаскардың ішкі аймақтарына алғашқы экспедицияны жетекшілік етіп, Алаотра көліне жетті. 1665 жылы Франция Мадагаскар аралын Даффин аралы деп атады. Дегенмен, Мадагаскардағы отаршылдық белсенділік 19 ғасырға дейін шектеулі болды. 1651 жылы Курляндия және Семигалия герцогтігі (Польша-Литва одағының вассалы) Гамбия өзеніндегі Сент-Эндрю аралында Африкадағы колонияны иеленді және онда Якоб бекінісін салды. Герцогтік сонымен қатар басқа жергілікті жерлерді, соның ішінде Сент-Мэри аралын (қазіргі Банжул) және Форт Джиллифриді басып алды. 1650 жылы швед саудагерлері қазіргі Ганада швед Алтын жағалауын құрды, бұл 1649 жылы құрылған Швед Африка компаниясының нәтижесінде болды. 1652 жылы Карлсборг бекінісінің іргетасы салынды. 1658 жылы Карлсборг бекінісі басып алынып, Данияның Алтын жағалауы колониясының, содан кейін Голландияның Алтын жағалауының бір бөлігіне айналды. Кейін жергілікті халық жаңа билеушілеріне қарсы сәтті көтеріліс ұйымдастырды және 1660 жылдың желтоқсанында Акан халқының Ефуту кіші тобы Швецияға бұл аймақты басқару құқығын қайта ұсынды, бірақ 1663 жылы Даниялықтар Кристиансборг бекінісін ұзақ қорғағаннан кейін оны басып алды. Дания-Норвегия Данияның Алтын жағалауын отарлады, 1674 жылдан 1755 жылға дейін елді мекендер Данияның Батыс Үндістан Гвинея компаниясымен басқарылды. 1680 жылдың желтоқсанынан 1682 жылдың 29 тамызына дейін португалдар Кристиансборг бекінісін басып алды. 1750 жылы ол Данияның колониясы болды. 1782 жылдан 1785 жылға дейін ол британдықтардың оккупациясы астында болды. 1814 жылдан бастап Данияның аумағына қосылды. 1677 жылы Пруссияның королі Фридрих Вильгельм I Африканың батыс жағалауына экспедиция жіберді. Экспедицияның командирі капитан Блонк Алтын жағалаудың басшыларымен келісімдерге қол қойды. Онда пруссиялықтар Грос Фридериксбург атты бекініс салып, португалдардың Аргуин бекінісін қалпына келтірді. Бірақ 1720 жылы король осы базаларды Нидерландқа 7000 дукатқа және 12 құлға, оның 6-сы таза алтын тізбектермен тізгінталған, сатуға шешім қабылдады. 1777 жылы Испания империясы мен Португалия империясы Сан-Ильдефонсо шартына қол қойды, онда Португалия Гвинея шығанағындағы Аннобон және Фернандо По аралдарын, сондай-ақ Нигер өзені мен Огуэ өзені арасындағы Гвинея жағалауын Испанияға берді. 1788 жылы Англия Африканың ішкі аймақтарын зерттеуді ынталандыру қауымдастығын құрып, өз қызығушылығын білдірді. Бұл клубты құрған адамдар 1769 жылы Эфиопияға барып, Көк Нілдің бастауын тапқан шотландтық Джеймс Брюстен үлкен әсер алды. Жалпы алғанда, 17 және 18 ғасырлардағы еуропалықтардың Африканы зерттеуі өте шектеулі болды. Оның орнына олар құл саудасына назар аударды, ол үшін жағалаудағы базалар мен сауда тауарлары ғана қажет болды. Африканың ішкі аймақтарын зерттеу 19 ғасырда басталды.

Almost at the same time as the Dutch, other European colonial powers attempted to create their own outposts in West Africa, following in the footsteps of the Portuguese. During the Tudor period, English merchant adventurers started trading in West Africa, coming into conflict with Portuguese troops. In 1581, Francis Drake reached the Cape of Good Hope. In 1660, the Royal African Company was founded. In 1663, the English built Fort James in Gambia. One year later, another English colonial expedition attempted to settle southern Madagascar, resulting in the death of most of the colonists. The English forts on the West African coast were eventually taken by the Dutch. In 1626, the French Compagnie de l'Occident was created. This company expelled the Dutch from Senegambia (Senegal), making it the first French domain in Africa, they also conquered the island of Arguin. France also set her eyes on Madagascar, the island that had been used since 1527 as a stop in travels to India. In 1642, the French East India Company founded a settlement in southern Madagascar called Fort Dauphin. The commercial results of this settlement were scarce and, again, most of the settlers died. One of the survivors, Etienne de Flacourt, published a History of the Great Island of Madagascar and Relations, which was for a long time the main European source of information about the island. Further settlement attempts had no more success but, in 1667, François Martin led the first expedition to the Malagasy heartland, reaching Lake Alaotra. In 1665, France officially claimed Madagascar, under the name of Île Dauphine. However, little colonial activity would take place in Madagascar until the 19th century. In 1651, the Duchy of Courland and Semigallia (a vassal of the Polish–Lithuanian Commonwealth) gained a colony in Africa on St. Andrew's Island at the Gambia River and established the Jacob Fort there. The Duchy also took other local lands including St. Mary Island (modern day Banjul) and Fort Jillifree

In 1650, Swedish merchants founded Swedish Gold Coast in modern Ghana following the foundation of the Swedish Africa Company (1649). In 1652 the foundations were laid of the fort Carlsborg. In 1658 Fort Carlsborg was seized and made part of the Danish Gold Coast colony, then to the Dutch Gold Coast. Later on the local population started a successful uprising against their new masters and in December 1660 the King of the Akan people subgroup Efutu again offered Sweden control over the area, but in 1663 were seized by the Danish after a long defense of Fort Christiansborg. The Dano Norwegian colonized the Danish Gold Coast, from 1674 to 1755 the settlements were administered by the Danish West India Guinea Company. From December 1680 to 29 August 1682, the Portuguese occupied Fort Christiansborg. In 1750 it was made a Danish crown colony. From 1782 to 1785 it was under British occupation. From 1814 it was made part of the territory of Denmark. In 1677, King Frederick William I of Prussia sent an expedition to the western coast of Africa. The commander of the expedition, Captain Blonk, signed agreements with the chieftains of the Gold Coast. There, the Prussians built a fort named Gross Friederichsburg and restored the abandoned Portuguese fort of Arguin. But in 1720, the king decided to sell these bases to the Netherlands for 7,000 ducats and 12 slaves, six of them chained with pure gold chains. In 1777, the Spanish Empire and Portuguese Empire signed the Treaty of San Ildefonso in which Portugal give the islands of Annobón and Fernando Poo in waters of the Gulf of Guinea, as well as the Guinean coast between the Niger River and the Ogooué River, to Spain. The British expressed their interest by the formation in 1788 of The Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa. The individuals who formed this club were inspired in part by the Scotsman James Bruce, who had ventured to Ethiopia in 1769 and reached the source of the Blue Nile. Overall, the European exploration of Africa in the 17th and 18th centuries was very limited. Instead, they were focused on the slave trade, which only required coastal bases and items to trade. The real exploration of the African interior would start well into the 19th century.

XIX ғасыр

Наполеонов соғыстары Еуропаның Африкадағы зерттеу жұмысына назарын бұрғызғанмен, бұл соғыстар континенттің болашағына зор әсер етіп, Мысыр мен Оңтүстік Африкадағы жағдайды өзгертті. 1798–1803 жылдары Франция, сосын Ұлыбритания Мысырды басып алғаннан кейін, Осман империясы елге тікелей бақылау орнатуға тырысты. 1811 жылы Мехмет Әли дербес мемлекет құрды, ал 1820 жылдан бастап Шығыс Суданды Мысыр билігіне бағындырды. Оңтүстік Африкада Наполеонмен күрес Ұлыбританияны Кейптағы голландтық поселеністерін иеленуге мәжбүр етті. 1814 жылы 1806 жылдан бері британ әскерлері басып тұрған Кейп колониясы британ тағына ресми түрде берілді. Осы кезеңде континенттің басқа бөліктерінде де маңызды өзгерістер болды. 1830 жылы Франция Алжирді басып алғаннан кейін Барбариялық мемлекеттердің қасаққорлық әрекеттеріне тоқталды. Мысыр билігі оңтүстікке қарай кеңейе берді, нәтижесінде Нил өзені туралы білімдер молайды. Сол кезде маңызды орталыққа айналған Занзибар қаласы да дамыды. Ішкі теңіздер туралы хабарлар мен 1840–1848 жылдары қармен жабылған Килиманджаро тауларының ашылуы еуропалықтардың Африканы зерттеуге деген құштарлығын арттырды. 19 ғасырдың ортасында протестант миссионерлері Гвинея жағалауында, Оңтүстік Африкада және Занзибарда белсенді миссионерлік қызмет атқарды. Миссионерлер бұрын белгісіз аймақтар мен халықтарды зерттеп, көбінесе сауда мен империяның алға басушыларына айналды. Шотланд миссионері Дэвид Ливингстон 1840 жылдан бері Оранж өзенінің солтүстігінде жұмыс істеп келді. 1849 жылы Ливингстон Калахари шөлін оңтүстіктен солтүстікке кесіп өтіп, Нгами көліне жетті. 1851–1856 жылдары ол континентті батыстан шығысқа дейін аралап, Жоғарғы Замбези өзенінің ірі су жолдарын ашты. 1855 жылдың қарашасында Ливингстон Ұлыбритания патшайымы Викторияның құрметіне аталған әйгілі Виктория шарлауын алғаш көрген еуропалық болды. 1858–1864 жылдары Ливингстон Төменгі Замбези, Шир өзені мен Ньяса көлін зерттеді. Ньясаға алғаш рет Анголадағы Биеде орналасқан португал саудагері Антонио да Силва Портоның құпия құлы жеткен, ол 1853–1856 жылдары Бенгеладан Ровума сағасына дейін Африканы кесіп өткен. Зерттеушілердің басты мақсаты Нил өзенінің бастауын табу еді. 1857–1858 жылдарғы Бертон мен Спек, ал 1863 жылғы Спек пен Грант экспедициялары Танганьика және Виктория көлдерін тапты. Кейін Нил өзені осы көлдерден басталатыны дәлелденді. 1871 жылы Ливингстонды тауып құтқарған (алғашқы "Доктор Ливингстон, сізді күтемін" деген сөзді тудырған) Генри Мортон Стэнли 1874 жылы Занзибарға қайта оралды. Африканы зерттеудегі ең есте қаларлық экспедициялардың бірінде Стэнли Виктория Ньянза (Виктория көлі) және Танганьика көлін айналып өтті. Одан әрі ішке қарай Луалабаға қарай беттеп, сол өзенді Атлант мұхитына дейін ұстанды – ол 1877 жылдың тамызында жетті – және оның Конго екенін дәлелдеді. 1895 жылы Британдық Оңтүстік Африка компаниясы америкалық барлаушы Фредерик Рассел Бернхэмді Африканың орталық және оңтүстік аймақтарында минералдарды іздеуге және өзендерде кеме қатынасын жақсарту жолдарын табуға жалдады. Бернхэм Солтүстік территориялардағы Британдық Оңтүстік Африка зерттеу компаниясының экспедициясын басқарды және солтүстік-шығыс Родезияда Замбезидің солтүстігінде маңызды мыс кен орындары бар екенін алғаш анықтады. Кафу өзені бойында Бернхэм АҚШ-та жұмыс істеген мыс кен орындарына ұқсас белгілерді байқады және мыс білезік киген жергілікті халыққа кездесті. Мыс тез арада Орталық Африканың негізгі экспорт тауарына айналды және бүгінгі күнге дейін экономика үшін маңызды болып табылады. Жаңа картографияның пайда болуы және оны ғылыми зерттеулерге бағытталған тәсілдің орталық бөлігіне қою, Еуропада, әсіресе Ұлыбританияда Африканы зерттеуге жаңа серпіліс берді. 1800 жылдардың басында Адмиралтействоның орынбасары Джон Барроу британдықтардың Африка континенті туралы білімін "ретроградты" және "жартылай бос" деп сипаттап, континентті одан әрі зерттеуге шақырды. Осы картографиялық тәсіл еуропалықтардың көзінде "африкалық кеңістікті бұрынғы саяси және этникалық сәйкестендіруден босатты". Зерттеушілер Солтүстік Мароккода, Сахарада және Суданда да белсенді болды, оларды 1860–1875 жылдар аралығында Георг Швайнфурт пен Густав Начталь көптеген бағыттарда аралап өтті. Бұл саяхатшылар географиялық білімге үлкен үлес қосып қана қоймай, сонымен қатар елдердің халқы, тілдері және табиғаты туралы құнды ақпарат алды. Швайнфурттың ашқандарының бірі Мысырдан тыс жерде "алпауыттар" деген грек аңыздарының растығын дәлелдеді. Бірақ Орталық Африканың алпауыттарын алғаш рет тапқан – 1865 жылы батыс жағалаудағы Огове ауданындағы Поль Дю Шайю, Швайнфурт олармен алғаш рет 1870 жылы кездескеннен бес жыл бұрын. Дю Шайю бұрын 1855–1859 жылдар аралығында Габон аймалында жасаған саяхаттары арқылы Еуропада горилланың бар екенін таныстырды, оның бар екендігі Аристотельдің алпауыттары сияқты аңызға айналған.

Although the Napoleonic Wars distracted the attention of Europe from exploratory work in Africa, those wars nevertheless exercised great influence on the future of the continent, both in Egypt and South Africa. The occupation of Egypt (1798–1803), first by France and then by Great Britain, resulted in an effort by the Ottoman Empire to regain direct control over that country. In 1811, Mehemet Ali established an almost independent state, and from 1820 onward established Egyptian rule over eastern Sudan. In South Africa, the struggle with Napoleon caused the United Kingdom to take possession of the Dutch settlements at the Cape. In 1814, Cape Colony, which had been continuously occupied by British troops since 1806, was formally ceded to the British crown. Meanwhile, considerable changes had been made in other parts of the continent. The occupation of Algiers by France in 1830 put an end to the piracy of the Barbary states. Egyptian authority continued to expand southward, with the consequent additions to knowledge of the Nile. The city of Zanzibar, on the island of that name, rapidly attained importance. Accounts of a vast inland sea, and the discovery of the snow clad mountains of Kilimanjaro in 1840–1848, stimulated the desire for further knowledge about Africa in Europe. In the mid 19th century, Protestant missions were carrying on active missionary work on the Guinea coast, in South Africa and in the Zanzibar dominions. Missionaries visited little known regions and peoples, and in many instances became explorers and pioneers of trade and empire. David Livingstone, a Scottish missionary, had been engaged since 1840 in work north of the Orange River. In 1849, Livingstone crossed the Kalahari Desert from south to north and reached Lake Ngami. Between 1851 and 1856, he traversed the continent from west to east, discovering the great waterways of the upper Zambezi River. In November 1855, Livingstone became the first European to see the famous Victoria Falls, named after the Queen of the United Kingdom. From 1858 to 1864, the lower Zambezi, the Shire River and Lake Nyasa were explored by Livingstone. Nyasa had been first reached by the confidential slave of António da Silva Porto, a Portuguese trader established at Bié in Angola, who crossed Africa during 1853–1856 from Benguella to the mouth of the Rovuma. A prime goal for explorers was to locate the source of the River Nile. Expeditions by Burton and Speke (1857–1858) and Speke and Grant (1863) located Lake Tanganyika and Lake Victoria. It was eventually proved to be the latter from which the Nile flowed. Henry Morton Stanley, who had in 1871 succeeded in finding and succouring Livingstone (originating the famous line "Dr. Livingstone, I presume"), started again for Zanzibar in 1874. In one of the most memorable of all exploring expeditions in Africa, Stanley circumnavigated Victoria Nyanza (Lake Victoria) and Lake Tanganyika. Striking farther inland to the Lualaba, he followed that river down to the Atlantic Ocean—which he reached in August 1877—and proved it to be the Congo. In 1895, the British South Africa Company hired the American scout Frederick Russell Burnham to look for minerals and ways to improve river navigation in the central and southern Africa region. Burnham oversaw and led the Northern Territories British South Africa Exploration Company expedition that first established that major copper deposits existed north of the Zambezi in North Eastern Rhodesia. Along the Kafue River, Burnham saw many similarities to copper deposits he had worked in the United States, and he encountered native peoples wearing copper bracelets. Copper rapidly became the primary export of Central Africa and it remains essential to the economy even today. The emergence of modern cartography, and placing it at the heart of the approach to scientific exploration, meant that a new drive to explore Africa began in Europe, particularly Britain. According to John Barrow, undersecretary to the Admiralty in the early 1800s, described British knowledge of the African continent as "retrograded" and "almost blank", and pushed for further explorations of the continent. This cartographic approach "emptied African space of prior political and ethnic identifications" in Europeans' eyes. Explorers were also active in Southern Morocco, the Sahara and the Sudan, which were traversed in many directions between 1860 and 1875 by Georg Schweinfurth and Gustav Nachtigal. These travellers not only added considerably to geographical knowledge, but obtained invaluable information concerning the people, languages and natural history of the countries in which they sojourned. Among the discoveries of Schweinfurth was one that confirmed Greek legends of the existence beyond Egypt of a "pygmy race". But the first western discoverer of the pygmies of Central Africa was Paul Du Chaillu, who found them in the Ogowe district of the west coast in 1865, five years before Schweinfurth's first meeting with them. Du Chaillu had previously, through journeys in the Gabon region between 1855 and 1859, made popular in Europe the knowledge of the existence of the gorilla, whose existence was thought to be as legendary as that of the Pygmies of Aristotle.