Кіріспе

Tainter Lake) – Висконсин штатының солтүстік-орталық Данн округінде орналасқан шағын су қоймасы. Көл, Қызыл Седар өзені мен Хей өзенінің қосылған жерінде, Седар шарлауығынан шамамен 5 км төмендегі гидроэлектр станциясының бөгеті арқасында пайда болған. Көл – танымал демалыс орны және балық аулауға қолайлы жер, оның су бетінің ауданы шамамен 5 км² құрайды. Осы атаумен белгіленген қауым да бар.

Тарих

Кейдар шарлауығындағы (Какабика шарлауығы) бөгет орнатылғанға дейін Тентер көлі болмаған. Темір зауыты мен бөгет салу туралы шешімді 1870 жылдары елдегі ең ірі ағаш өңдеу зауыты – Knapp, Stout and Company компаниясының серіктесі болған бай ағаш бароны Эндрю Тейнтер (1823–1899) қабылдады. Олардың көптеген қарағайлы жерлері болғаны және 1200 адам жұмыс істегені хабарланды. Сол кезде компанияның Қызыл кедрге құятын барлық өзендерде ағаш кесу лагерлері болды және Қызыл кедр өзені мен оның салаларының басым бөлігін бақылады. Компанияның ең ірі диірмен операциясы Меномоне өзенінде (Қызыл кедрді осылай атаған) орналасқан, ол жерде ағашпен айналысатын елді мекен «Меномоние диірмендері» немесе «Меномоние диірмендері» деп белгілі болды, ал соңында Меномоние деп аталды – қазіргі Данн округінің орталығы. Компания 1899 жылға дейін орманды кесіп таусыққанға және бәсекелестік күшейгенге дейін ағаш кесумен айналысты. Седар-Фолс диірмені 1901 жылы жабылды. Осы өнімді жылдар ішінде Қызыл кедр өзенінің жанындағы және оған жақын орман алқаптары кең аумақты алып, жойылды. Компания орманшыларды азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін бірнеше шаруашылықтарға ие болды, сонымен қатар пионерлер де осы аймаққа көшіп келіп, ағаш түптерін алып тастап, шаруашылық құрды. Жаңадан пайда болған егістік жерлердің көпшілігі өзенге қарай еңіске түсетін немесе оған қолжетімді болды, себебі ол ағаш кесу үшін өте ыңғайлы болған. Бірнеше он жылдықтар өткен соң, осы су жиналатын алап және ауыл шаруашылығы Тентер көлі үшін мәселе туғызды. 1880 жылдардың ортасындағы өсімдіктердің карталары көрсеткендей, бұл аумақтың 90 пайызы орман, ал 10 пайызы – жергілікті шөптермен жабылған. 1980 жылдардың басындағы карталар көрсеткендей, бассейін аумағының 50 пайызынан азы орманды, ал 40 пайызы – ауыл шаруашылығы жерлері. Бұл Таинтер көліндегі артық балдырлардың өсуіне себеп болатын, бүгінгі күні осы аймаққа әсер ететін тарихи мәселелер.

География

Тейнтер көлі Висконсин штатының солтүстік Данн округіндегі Тейнтер қаласында орналасқан. Шағын арна көлді Солтүстік және Оңтүстік бөліктерге бөледі. Бұл арна көлдің ең тар жерлерін (50 фут) құрайды және көлдің ең терең жерін (35 фут) қамтиды. Көлдің орташа тереңдігі 20 фут (6 метр) құрайды. Жағалауда бірнеше кішкентай демалыс орындары орналасқан, бірақ көл ірі балық популяциясымен танымал емес. Солтүстік Тейнтер балық аулау жағынан оңтүстік бөлігінен артық танымал. Себебі солтүстікте соңғы 20 жылда орнатылған бірнеше балық үйшіктері бар, ол оңтүстік бөлігінен едәуір жақын, және жайпақ, ақырын ағатын суларда шағылысатын балық түрлері көп. Солтүстік Тейнтер көліне негізінен Қызыл шегір өзені, сондай-ақ Хей өзені су жеткізеді. Екі өзен де Тейнтер көлінің солтүстігіндегі егістік алқаптарды сумен қамтамасыз етеді. TMLIA (Tainter Menomin Lake Improvement Association) соңғы бірнеше жылдан бері балдырлар мәселесін шешу үшін тығырысқан жұмыс жүргізіп келеді. Олардың белсенді қатысуының арқасында көлдің жағдайы одан әрі жақсаруына үміт артамыз. Cedar Falls бөгетінен оңтүстікке қарай Қызыл шегір өзені шамамен 5 шақырымға дейін ағып, содан кейін Қызыл шегір өзенінің үстіне де салынған Меномин көліне жетеді. Меномин көлінің бөгеті Миссисипи өзеніне дейін Қызыл шегір өзеніндегі соңғы бөгет болғандықтан, маусымдық емес балық аулау осы өзеннің бөлігінде заңды.

Балық аулау

Тентер көлінде көп кездесетін балық түрлеріне шабақ, қара қарбалас және көкқұйрық жатады. Көбінесе кездесетін түрлерге сары балық, солтүстік шұбар, кәдімгі сазан, ақ балық және қанатқа балық кіреді. Тамыз айында су сапасы балық аулау үшін қиындық тудырады, себебі балдырлардың гүлденуі судың мөлдірлігін азайтады. Шабақтар жыл бойы балықшылардың қысымына ұшырайды және олардың орташа ұзындығы 15 дюймнан кем. 20 дюймнен 24 дюймға дейінгі шабақтарды ұстауға рұқсат жоқ.

Cedar Falls су электр станциясының жобасы

Xcel Energy компаниясы Tainter көлін тоқтатып тұратын Cedar Falls гидроэлектрлік жобасын басқарады. Жобаның құрамына Висконсин штатының Сидар-Фолс қаласының жанында орналасқан, ұзындығы 510 фут (155 м), биіктігі 50 фут (15 м) бөгет кіреді. Оның электр стансасында үш 2000 кВт электр генераторы бар, олардың жалпы қуаты 7,1 МВт құрайды. Бұл нысан жыл сайын 33,6 миллион киловатт-сағаттан астам электр энергиясын өндіре алады. Бұл – өзен арнасындағы су электр стансасының өңделген түрі. Седар-Фолс бөгеті бастапқыда ағаштан жасалған бөгет болған, ол 1910 жылы бетон бөгетке алмастырылған. 1912 және 1915 жылдары жаңа генераторлар қосылды, содан бері жобада көп өзгеріс болған жоқ. 2005 жылы бөгет қақпалары жаңартылды, оған жыл бойы көлдегі су деңгейін тұрақтандыруға мүмкіндік беретін үрлейтін резеңке қаптармен жабдықталған Obermeyer құйылатын қақпалары қосылды. Бұл қақпалар орнатылар алдында бөгетте мұз еріген кезде сындырылатын контрпленкадан жасалған қақпалар болған. Үрлейтін қақпалар орнатылған кезде көлдің су деңгейі шамамен 5-6 футқа (2 м) төмендеді. Бұл судың әсерінен адамдардың доктарын орналастырған жердің бір бөлігі эрозияға ұшырады. Су деңгейі қалыпқа келгеннен кейін көл жағасында тұратын тұрғындар су айтарлықтай тереңдегендіктен, доктарының ұзындығын қысқартуға мәжбүр болды.