Кіріспе
Ғылым философиясында идеализация – ғылыми модельдердің модельделген құбылыс туралы қатаң түрде жалған, бірақ модельдерді түсінуді немесе шешуді жеңілдететін фактілерді қабылдау процесі. Яғни, құбылыстың "идеал жағдайға" жуықтай ма екені анықталады, содан кейін модель осы идеал жағдайға сүйенген болжам жасау үшін қолданылады. Егер шамалау дәл болса, модельдің болжамдық күші жоғары болады; мысалы, құлайтын боулинг шарларының үдеуін анықтағанда әдетте ауа кедергісін ескеру қажет емес, ал оны ескеру қиынға түсер еді. Бұл жағдайда ауа кедергісі нөлге тең деп есептеледі. Бұл толық шындық болмаса да, оның әсері гравитациямен салыстырғанда мардымсыз болғандықтан жақсы шамалау болып табылады. Идеалдаулар басқа жағдайда мүмкін болмайтын болжамдар жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, ауа кедергісін нөлге теңдеу Стокстің заңы қалыптасқанға дейін жалғыз мүмкіндік болды. Көптеген пікірталастар нақты модельдің пайдалылығы туралы әртүрлі идеализациялардың тиімділігіне байланысты болады.
In philosophy of science, idealization is the process by which scientific models assume facts about the phenomenon being modeled that are strictly false but make models easier to understand or solve. That is, it is determined whether the phenomenon approximates an "ideal case," then the model is applied to make a prediction based on that ideal case. If an approximation is accurate, the model will have high predictive power; for example, it is not usually necessary to account for air resistance when determining the acceleration of a falling bowling ball, and doing so would be more complicated. In this case, air resistance is idealized to be zero. Although this is not strictly true, it is a good approximation because its effect is negligible compared to that of gravity. Idealizations may allow predictions to be made when none otherwise could be. For example, the approximation of air resistance as zero was the only option before the formulation of Stokes' law allowed the calculation of drag forces. Many debates surrounding the usefulness of a particular model are about the appropriateness of different idealizations.
Ерте пайдаланған
Галилей еркін құлау заңын тұжырымдау үшін идеалдау тұжырымдамасын пайдаланды. Галилей, қозғалыстағы денелерді зерттеу кезінде, үйкеліссіз беттер мен толық дөңгелек пішіндес сфералар деп есептейтін тәжірибелер жүргізді. Күнделікті заттардың жетілмегендігі олардың математикалық мәнін жасыруы мүмкін, ал идеалдау осы тенденциямен күресу үшін қолданылады. Галилейдің тәжірибелеріндегі идеалдаудың ең белгілі мысалы – оның қозғалысты талдауы. Галилей болжағандай, егер толыққанды дөңгелек және тегіс шар толыққанды тегіс көлденең жазықтық бойымен домандырылса, шарды тоқтатуға ештеңе болмайды (іс жүзінде, ол домағанның орнына сырғанап кетеді, себебі домау үшін үйкеліс қажет). Бұл гипотеза ауа кедергісінің жоқтығы туралы болжамға негізделген.
Математика
Геометрия идеалдау процесін қамтиды, себебі ол идеалды объектілер, формалар мен пішіндерді зерттейді. Кеміл шеңберлер, шарлар, түзу сызықтар және бұрыштар – бұл әлемді тануға және зерттеуге көмектесетін абстракциялар.
Әлеуметтік ғылымдар
"Познань мектебінің" (Польшада) пікірінше, Карл Маркс әлеуметтік ғылымдарда идеалдастыруды қолданған (Лешек Новактың еңбектерін қараңыз). Сол сияқты, экономикалық модельдерде адамдар барынша рационалды таңдау жасайды деп есептеледі. Бұл есептеу, нақты адамдар одан бас тартатыны белгілі болса да, көбінесе адамдар тобының мінез-құлқы туралы түсініктерге жетелейді. Психологияда идеалдастыру – адамның басқа бір адамды, дәлелдерге қарағанда жақсырақ (немесе қажетті қасиеттерге ие) деп қабылдайтын қорғаныс механизмі. Бұл кейде баланың күтіміне қатысты дауларда кездеседі. Жалғыз ата-ананың баласы, жоқ ата-анасын (идеалды) кемелді ата-ананың барлық қасиеттерімен суреттеуі мүмкін ("идеалдастыру"). Дегенмен, бала қиялдың шындықтан гөрі жақсырақ екенін сезінуі мүмкін. Сол ата-анасымен кездескенде, бастапқыда қуанса да, кейін оның бұрынғы күтімші ата-ана сияқты қамқорлық, қолдау көрсетпейтінін білгенде көңілі тоңуы мүмкін. Табиғи және әлеуметтік ғылымдарда идеалдастырудың көрнекті жақтасы экономист Милтон Фридман болды. Оның пікірінше, эмпириялық теорияны бағалаудың өлшемі – осы теорияның болжаған нәтижелерінің дәлдігі. Бұл ғылымның, соның ішінде әлеуметтік ғылымның инструменталистік тұжырымына тең келеді. Ол сондай-ақ, теорияның болжамдары шындықтың толық емес сипаттамасы болса, эмпириялық теорияны қабылдамау керек деген сынға қарсы тұрады. Фридман бұл сынның дұрыс емес екенін айтады, себебі кез келген эмпириялық теорияның болжамдары міндетті түрде шындыққа сай емес, өйткені мұндай теория теория түсіндіруге тырысатын құбылыстың әрбір мысалының ерекшеліктерін ескермейді. Бұл оны мына қорытындыға жеткізеді: "[ш]ын мәнінде маңызды және елеулі гипотезалардың болжамдары шындықтың өте дұрыс емес бейнелері болып табылады және, жалпы алғанда, теория неғұрлым маңызды болса, болжамдар (осы мағынада) соғұрлым шындыққа сай емес". Осыған сәйкес, ол неоклассикалық экономиканың болжамдарын табиғи ғылымда қолданылатын идеалдастырудан ешқандай айырмашылығы жоқ деп қарастыруды ұсынады, құлайтын денеге вакуумда құлайтын сияқты қарау мен фирмаларды күтілетін табысты барынша арттыруға ұмтылған рационалды агенттер ретінде қарауды салыстырады. Эмпириялық теорияларды олардың болжау жетістіктеріне қарай бағалайтын осы инструменталистік тұжырымдамаға қарсы әлеуметтік теоретик Джон Элстер әлеуметтік ғылымдардағы түсіндірме "қара қорапты" ашқанда, яғни түсіндірме тәуелсіз айнымалыдан тәуелді айнымалыға дейінгі оқиғалардың тізбегін көрсеткенде ғана сенімді болатынын дәлелдейді. Бұл тізбек неғұрлым егжей-тегжейлі болса, сол тізбекті нақтылайтын түсіндірме тәуелсіз және тәуелді айнымалыны есепке алмаған жасырын айнымалыны елемеуі мүмкін емес. Сонымен қатар, ол әлеуметтік ғылыми түсіндірмелерді себептік механизмдер тұрғысынан қарастыру керек дейді, оларды "жалпы белгісіз жағдайларда немесе белгісіз салдарлармен іске қосылатын жиі кездесетін және оңай танылатын себептік үлгілер" деп анықтайды. Осының бәрі Элстердің рационалды таңдау теориясымен, жалпы алғанда, және Фридманмен келіспеушілігін көрсетеді. Элстердің талдауында Фридман эмпириялық теорияның болжамдарын шынайы емес деп сынға алуда дұрыс, бірақ ол осы негізде әлеуметтік ғылымдардағы (әсіресе экономикадағы) рационалды таңдау теориясының құндылығын қорғауда қателеседі. Элстер бұл жағдайдың екі себебін келтіреді: біріншісі, рационалды таңдау теориясы рационалдылықты симуляциялайтын суперрационалды агент қасақана есептей алатын бірдей нәтижеге әкелетін механизмді көрсетпейді; екіншісі, рационалды таңдау түсіндірмелері кванттық механикаға ұқсас дәл болжамдар жасамайды. Теория нәтижелерді дәл болжаса, Элстердің пікірінше, бізде осы теорияның дұрыс екеніне сенуге негіз бар. Осыған сәйкес, Элстер рационалды таңдау теориясының болжамдары кез келген әлеуметтік немесе саяси құбылысты түсіндіруге көмектесе ме деп ойлайды. Бұл студентке ғалымның ой-өрісін, әдеттерін және мінез-құлқын дамытуға көмектеседі. Идеалдастырылған ғылым ғылымды оқыту үшін өте маңызды, себебі қазіргі заманғы ғылымның терең танымдық және материалдық түрде таралған табиғатында, ғылымның көп бөлігі ғалымдардың үлкен топтарымен жасалады. Мысалы, 2016 жылғы гравитациялық толқындар туралы мақалада мыңнан астам авторлар мен жүзден астам ғылыми мекемелер тізілген. Мазмұнды жеңілдету арқылы студенттер ғылыми жұмыстың барлық аспектілеріне қатыса алады және жобаның тек шағын бөлігін қоспайды. Идеалдастырылған ғылым ғылымның жалғыз ғылыми әдіспен жүзеге асырылатын түсінігін жоюға да көмектеседі. Оның орнына, идеалдастырылған ғылым ғылыми жұмыстың итеративті табиғатын, сынға қатыстылығын және жұмыстың үнемі бағытталуына көмектесетін әлеуметтік аспектілерді ұсынады.
Пайдалану шектері
Идеалдандыруды кейбір ғылыми салалар кеңінен пайдаланса, басқалары оны қабылдамайды. Мысалы, Эдмунд Гуссерл идеалдандырудың маңыздылығын мойындады, бірақ оны сананы зерттеуге қолдануға қарсы болды, себебі саналық құбылыстар идеалдандыруға ыңғайлы емес деп санайтын. Идеалдандыру қазіргі ғылымның қажетті элементтерінің бірі саналғанымен, ғылым философиясы әдебиетінде осыған байланысты пікір таластары тоқтамайды. Галилейдің идеалдандыру әдісінің нақты әлемдегі жеке тұлғалардың немесе заттардың мінез-құлқына сипаттама беруге қалай көмектесетіні туралы философиялық көңілі толмаушылық әлі де сақталып келеді. Идеалдандыру арқылы жасалған заңдар (мысалы, идеал газ заңы) тек идеалды денелердің мінез-құлқын ғана сипаттайды, сондықтан оларды нақты денелердің мінез-құлқын болжау үшін көптеген факторларды физикалық жолмен жойғанда (мысалы, қорғау шаралары арқылы) немесе назардан тыс қалғанда ғана қолдануға болады. Бұл факторларды ескеретін заңдар көбінесе күрделірек болады және кейбір жағдайларда әлі дамытылмаған.