Кіріспе

Тексастың жалпы тарихы Тексас жерінде 10 000 жыл бұрын түпкі халықтар өмір сүрген, бұл туралы Леандерталь әйелінің қалдықтары куәлік етеді. 1519 жылы Солтүстік Американың қазір Техас деп аталатын аймағына алғашқы испан конкистадорлары келгенде, бұл жерде көптеген үнді тайпалары қоныстанған. «Техас» атауы хасинай тайпасының каддо тіліндегі «тайша» сөзінен шыққан, ол «достар» немесе «одақтастар» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі АҚШ-тың Техас штатының тарихында Техастың аумағы алты елге тиесілі болған: Франция, Испания, Мексика, Техас Республикасы, Азамат соғысы кезінде Конфедерация және Америка Құрама Штаттары. Еуропалықтардың алғашқы қонысы 1681 жылы қазіргі Эль-Пасоға жақын Рио-Гранде өзенінің жоғарғы ағысында құрылды. Бұл қонысқа Пуэбло-де-Ньюэво-Мексикодан (қазіргі Нью-Мексиконың солтүстік бөлігі) келген Пуэбло-де-Ислетадан шығарылған испандықтар мен үндістер қоныстанды, олар Пуэбло көтерілісінен кейін осы жерге келген. 1685 жылы Роберт де Ла Салл (1643–1687) Жаңа Франциядан (қазіргі Канада) және Ұлы көлдерден Миссисипи өзенімен келіп, зерттегеннен кейін Форт-Сен-Луисте француз колониясын құрды. Ол бұл алғашқы француз бекінісін Мексика шығанағының жағалауындағы Матагорда шығанағына жақын (қазіргі Инез, Техас) орналастырды, тіпті Жаңа Орлеан қаласы құрылғанға дейін. Колония үш жылдан кейін үндістер тарапынан жойылды, бірақ испан билігі өздерінің жерлерін сақтап қалу үшін қоныстар құруға мәжбүр болды. Шығыс Техаста бірнеше католик миссиялары құрылды, бірақ олар 1691 жылы тастап кетілді. Жиырма жылдан кейін, көршілес Луизианадағы француздықтардың қалып отыруына алаңдаған испан билігі Техасты қайтадан отарлауға тырысты. Келесі 110 жыл ішінде Испания провинцияда көптеген ауылдар, бекіністер мен миссиялар құрды. Миссионерлер мен сарбаздардан басқа, аздаған испан қоныс аударушылары да келді. Испания 1803 жылы император Наполеон I мен оның Француз империясынан Луизиананы сатып алғаннан бері провинциямен шектесетін АҚШ-тың қоныс аударушыларымен келісімдерге қол қойды. 1821 жылы Мексика Испаниядан тәуелсіздік алғанда, Мексиканың Техас штаты жаңа мемлекеттің құрамына кірді. Мексика билігі қоныс аударуды ынталандыру үшін АҚШ-тан ұйымдасқан иммиграцияға рұқсат берді, ал 1834 жылға қарай Техаста 7 800 мексикалыққа қарағанда 30 000-нан астам аңгло-саксон тұрғындары болды. Санта-Аннаның 1824 жылғы Конституцияны таратып, саяси бағытын оңға қарай бұрғаннан кейін, сотқа қолжетімділіктің жоқтығы, аймақтың үкіметін әскерилендіру (мысалы, Сальтильо-Монклова мәселесіне жауап беру) және өзін-өзі қорғау мәселелері Гонзалестегі қақтығысқа әкелді, бұл мексикалық және аңгло-саксондық техастықтардың революцияға қарай көзқарасын өзгертті. 1836 жылы Санта-Аннаның Сакатекастағы көтерілісті басудан кейін аумаққа басып кіруі қақтығысқа себеп болды, ал 1835 және 1836 жылдар аралығында техастық күштері Техас революциясында жеңіске жетті. Мексика бұл тәуелсіздікті мойындамаса да, Техас өзін тәуелсіз мемлекет деп жариялады – Техас Республикасы. Мақта плантациялары мен мал шаруашылығы үшін жайлы жағдайға тартылған ондаған мың иммигранттар АҚШ-тан және Германиядан да келді. 1845 жылы Техас АҚШ-қа қосылды, ол 28-ші штат болды. Мексика Техастың тәуелсіздігін тек 1848 жылы Гвадалупе-Идальго келісімімен аяқталған Мексика-Америка соғысынан кейін мойындады. Техас 1861 жылы АҚШ-тан бөлініп, Америка Конфедерациялық Штаттарына қосылды. АҚШ-тың Азамат соғысының шайқастарының тек бірнешеуі Техаста өтті, ал Техастың көп бөлігі шығыста қызмет етті. Соғыс аяқталғаннан кейін, құл болған африкалық американдықтар Азат ету туралы жарлық ратификацияланғаннан кейін босатылды. Техас Азамат соғысынан кейін қайта құру кезеңіне ұшырады. Кейіннен ақ демократтар саяси үстемдікке ие болды және 19 ғасырдың соңында қара нәсілділердің Jim Crow жүйесінде екінші сыныпты мәртебеге ие болуын қамтамасыз ететін заңдар қабылдады, оның ішінде 1901 жылы сайлау салығын енгізу арқылы оларды дауыс беру құқығынан айырды. Афроамерикандықтар федералдық азаматтық құқықтар заңнамасы қабылданғаннан кейін 1960 жылдардың ортасында ғана ресми саяси жүйеден шығарылды. Техас штатының алғашқы кезеңдерінде экономикада мақта, мал шаруашылығы және егіншілік, сондай-ақ теміржол құрылысы басым болды. 1870 жылдан кейін теміржолдар өзендер мен су жолдарынан алыс жаңа қалалардың дамуында маңызды рөл атқарды. 19 ғасырдың соңында Техаста ағаш өңдеу де маңызды салаға айналды. 1901 жылы Бомонт қаласының жанындағы Спиндлтоп төбесінде мұнайдың табылуы әлемдегі ең өнімді мұнай құдығы ретінде дамыды. Одан кейін болған мұнайлық спекуляция мен жаңа орындардың табылуы «Техас мұнайлық гүлі» деп аталды, ол Техастың экономикасын түгелдей өзгертіп, байытты. Екінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық өркендеу жылдарынан кейін ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы қызмет көрсетуге бағытталған қоғамға айналды. Сегрегация 1960 жылдары федералдық заңнаманың нәтижесінде аяқталды. Саяси тұрғыдан Техас дерлік бір партиялық демократиялық штаттан, сайлау құқығын шектеу саясатының нәтижесінде, күшті бәсекелес саяси аренаға айналды, тіпті 1970 жылдардың басына дейін ол республикалықтарға бекінді. Техастың халқы 20 ғасыр бойы үнемі өсіп, 1994 жылға қарай АҚШ-тағы ең көп халқы бар екінші штатқа айналды. Сондай-ақ 20 ғасыр ішінде штат экономикалық тұрғыдан әртараптандырыла берді, ал 21 ғасырда жаңа технологиялар саласында экономикалық өсім байқалды.

Испандықтардың алғашқы зерттеулері

Техасты көрген алғашқы еуропалық 1520 жылы Ямайка губернаторы Франсиско де Гарай үшін экспедиция басқарған Алонсо Альварес де Пинеда болды. Мексика шығанағы мен Азия арасындағы жолды іздеу кезінде Альварес де Пинеда Мексика шығанағының солтүстік жағалауының алғашқы картасын жасады. Бұл карта – Техас тарихының ең алғашқы жазбасы.

Техастың француздық отарлауы (16841689)

Альварес де Пинеда қазіргі Техас аймағын Испания үшін иеленгенімен, бұл аймақ 160 жылдан астам уақыт бойы назарсыз қалды. Еуропалықтардың алғашқы қоныстануы кездейсоқ болды. 1682 жылдың сәуір айында француз дворяны Рене Роберт Кавелье, Сьер де Ла Салль Миссисипи өзенінің барлық аңғарын Франция үшін талап етті. Келесі жылы ол король Людовик XIV-ті Миссисипи маңында колония құруға көндірді, бұл іс жүзінде Испан Флоридасын Жаңа Испаниядан бөліп тастады. Ла Салльдің колониялық экспедициясы Франциядан 1684 жылдың 24 шілдесінде шықты және көп ұзамай испан қарақшыларына бір кемесін жоғалтты. Ла Салльдің бұрын Миссисипи өзенінің сағасының ендігін дұрыс есептеп жіберуі, сондай-ақ Мексика шығанағының ағысын шамадан тыс түзетуі кемелердің Миссисипиді таба алмауына себеп болды. Оның орнына олар 1685 жылдың басында Миссисипиден батысқа қарай 644 шақырым жердегі Матагорда шығанағына қонды. Ауру мен қиындықтар колонияны құлатты, ал 1687 жылдың қаңтарының басында 45-тен аз адам қалды. Сол айда үшінші экспедиция Миссисипиді табуға соңғы рет тырысты. Экспедиция көптеген ішкі жанжалдарды бастан кешті, ал Ла Салль шығыс Техаста бір жерде тұтқынға алынып, қаза тапты. 1685 жылдың соңында испандықтар француз колониясы туралы білді. Француз колониясы испан кен орындары мен кеме жолдары үшін қауіп төндіргенін сезінген Карлос II патшаның соғыс кеңесі «Американың жүрегіне кірген тікенді» алып тастауды ұсынды. «Кешігудің ұзақтығы қаншалықты болса, оған қол жеткізу де соншалықты қиын болады». Қалдық пен оның айналасындағы бес үй қираған күйде тұрды. Бірнеше ай бұрын Каранкава тайпасы француздардың каноэларын ақысыз алып, қонысқа шабуыл жасағанына ашуланды. Испания Форт-Сен-Луисті іздеудегі көптеген экспедициялар кезінде Техастың географиясы туралы көп нәрсе білді. 1690 жылдың наурыз айында Алонсо Де Леон Шығыс Техаста миссия құруға экспедицияға жетекшілік етті. Сан-Франциско де-лос-Техас миссиясы мамыр айының соңында Хасинай ауылының Набедакес маңында аяқталды және оның алғашқы мессасы 1 маусымда өткізілді. 1691 жылдың 23 қаңтарында Испания Техастың алғашқы губернаторы генерал Доминго Теран де лос Риосты тағайындады. Тамыз айында Сан-Францискоға сапарында ол діни қызметкерлердің жақын маңдағы екінші миссияны құрғанын, бірақ жергілікті тұрғындарды христиан дініне айналдыруда сәл ғана сәттілікке жеткенін анықтады. Үндістер миссияның ірі қара малын және жылқыларын ұрлап, діни қызметкерлерге құрмет көрсетпеді. Сол жылы Теран Техастан кеткенде, миссионерлердің көпшілігі онымен бірге қайтып кетуге шешім қабылдады, миссияларда үш діни қызметкер мен тоғыз сарбаз ғана қалды. Бұл топпен бірге жұқпалы ауру да тарады. 1711 жылы францискан миссионері Франсиско Идальго Техаста миссияларды қайта құру үшін испан билігін көндіруге тырысып, Луизиананың француз губернаторынан көмек сұрады. Француз губернаторы Идальгомен кездесу үшін өкілдерін жіберді. Бұл испан билігін алаңдатты, олар Техасты Жаңа Испания мен Луизианадағы француз қоныстары арасындағы буфер ретінде қайтадан басып алуға бұйрық берді. 1716 жылы Шығыс Техаста төрт миссия және президио құрылды. Солдаттармен бірге испандық Техаста тұңғыш рет қоныстанған әйелдер де болды. Жаңа миссиялар ең жақын испандық қоныстан Сан-Хуан-Баутистадан 644 шақырым қашықтықта орналасқан. 1716 жылдың соңында Техастың губернаторы болып тағайындалған Мартин де Аларкон Рио-Гранде өзенінің бойындағы қоныстар мен Шығыс Техастағы жаңа миссиялар арасындағы жол бекетін құруды қалады. 1718 жылдың сәуір айында Аларкон 72 адамнан тұратын топты, оның ішінде 10 отбасыны бастап Техасқа кірді, олар Сан-Антонио өзенінің бойында қоныстанды. Келесі аптада отаршылар Сан-Антонио-де-Валеро миссиясын және президиумды салып, Сан-Антонио-де-Бехар муниципалитетін, қазіргі Сан-Антонио, Техас штатын бекітті. Келесі жылы Төрт жақты одақ соғысы Испанияны Францияға қарсы қойды, ол дереу Солтүстік Америкадағы испан мүдделерін алуға кірісті. 1719 жылдың маусым айында Начитоштен келген жеті француз Сан-Мигель-де-лос-Адаес миссиясын оның жалғыз қорғаушысынан, елдердің соғыста екенін білмейтін адамнан басқарып алды. Француз сарбаздары тағы 100 сарбаз келе жатқанын түсіндірді, ал испан отаршылары, миссионерлер мен қалған сарбаздар Сан-Антониоға қашты. Коахуила мен Техастың жаңа губернаторы, маркиз де Сан-Мигель де Агуайо француздарды бір атқан да атпай Лос-Адаестен қуып шықты. Содан кейін ол қазіргі Робелин, Луизиана қаласының маңында, Н...

Түпкүлкілік американдықтармен қиындықтар

1720-ші жылдардың соңында Жаңа Испанияның вице-королі Шығыс Техастағы президионды жабып, қалған президиондардағы гарнизондардың санын кемітіп, бүкіл провинцияда барлығы 144 сарбаз қалдырды. Оларды қорғауға әскер болмағандықтан, Шығыс Техас миссиялары Сан-Антониоға көшірілді. Миссионерлер Шығыс Техастағы хасинай тайпасын дінге өткізе алмаса да, олармен жақсы қарым-қатынас орнатты. Хасинайлар Липан апачилерінің жаулары болды, олар өз ашуын Испанияға аударды және Сан-Антонио және басқа испандық аймақтарға шабуылдар жасауды бастады. 1749 жылы апачилермен уақытша бейбітшілік келісімге қол жеткізілді, және үндістердің тілегі бойынша Сан-Антониодан солтүстік-батысқа қарай, Сан-Саба өзені бойында миссия құрылды. Апачилер бұл миссияны қабылдамады, бірақ испандықтардың апачилермен достық байланыс орнатуы апачилердің жауларын – негізінен команч, тонкава және хасинай тайпаларын ашуландырды, олар миссияны дереу қиратты. 1762 жылы Франция жеті жылдық соғысты аяқтау шартының бір бөлігі ретінде Миссисипи өзенінің батысындағы Луизиананың барлық аймағын Испанияға өткізіп, Техасқа деген құқығынан бас тартты. Испания француз бекіністеріне жақын елді мекендерді сақтап тұрудың қажеті жоқ деп шешіп, Лос-Адаес жабылуын бұйырды, ал Сан-Антонио жаңа провинциялық астана болды. Лос-Адаес тұрғындары 1773 жылы көшірілді. Провинцияның басқа бөліктеріне қоныстануға бірнеше әрекеттенгеннен кейін, тұрғындар рұқсатсыз Шығыс Техасқа оралып, Накогдочес қаласын құрды. 1785 жылы команчтер бейбітшілік шартына келді. Команчтер өздерінің жаңа достарының жауларымен күресуге дайын болды және жақын арада каранкава тайпасына шабуыл жасады. Келесі бірнеше жылда команчтер аймақтағы көптеген каранкаваларды өлтіріп, қалғандарын Мексикаға қуды. 1790 жылдың қаңтарында команчтер испан әскеріне Сан-Антониодан батысқа қарай, Соледад ағысында мескалеро және липан апачилеріне қарсы ірі шайқаста көмектесті. Апачилер күйреуге ұшырады және шабуылдардың көп бөлігі тоқтатылды. 18-шы ғасырдың соңына қарай Техастағы қалған аңшы және жинаушы тайпалардың тек азы ғана христиан дініне өткен жоқ. 1793 жылы Сан-Антонио-де-Валеро миссиясы секуляризацияланды, ал келесі жылы Сан-Антониодағы қалған төрт миссия жартылай секуляризацияланды.

Құқық бұзушылық

Америка революциясы кезінде Техас және теханостар америкалықтарға британдық Батыс Флоридадағы шайқастарда көмектесті. Шығыс Флоридадан өзгеше, Техас АҚШ тәуелсіздігін қолдады, сондай-ақ Жаңа Орлеанда және Мексика шығанағындағы басқа да әскери операцияларға қатысты. 1799 жылы Испания Луизиананы Францияға қайтарып берді, оның орнына Франция орталық Италиядағы тәжді уәделеді. Келісімге 1800 жылдың 1 қазанында қол қойылғанмен, ол 1802 жылға дейін күшіне енбеді. Келесі жылы Наполеон Луизиананы АҚШ-қа сатты. Испания мен Франция арасындағы бастапқы келісім Луизиананың шекараларын нақты көрсетпеген, ал құжаттардағы сипаттамалар дұрыс емес және бір-біріне қайшы келген. АҚШ сатып алуға Батыс Флориданың көп бөлігі мен Техастың барлығы да кіруі тиіс деп талап етті. Техас тағы да буферлік провинция ретінде қарастырылды, бұл жолы Жаңа Испания мен АҚШ арасында. Келіспеушілік 1819 жылғы Адамс-Онис келісіміне қол қойылғанға дейін жалғасты, сол кезде Испания Флориданы Техасқа толық бақылау құқығын беру үшін АҚШ-қа берді. АҚШ-пен болған даудың көп бөлігінде Жаңа Испанияның басқаруы күмәнді болды. 1808 жылы Наполеон испан королін тақтан бас тартуға мәжбүр етіп, Жозеф Бонапартты жаңа монарх етіп тағайындады. Жозефтің билігі кезінде Кадисте жасырын үкімет жұмыс істеді. Мексика мен АҚШ-тағы революционерлер Техас пен Мексиканы тәуелсіз деп жариялауға тырысып, сәтсіз аяқтады. Испан әскері қатал жауап берді, провинцияны тонады және республикалық көзқарастарға ие болды деген айыппен теханостарды өлімге кесті. 1820 жылға қарай Техаста 2000-нан аз испандық азамат қалды.

Испания мұрасы

Техастың испандық билеуінен кейін мексикалық билеу орнады, және болашақ штатқа испандық және мексикалық ықпалдарды ажырату қиын болуы мүмкін. Ең айқын мұрасы – тіл; қазіргі Техастағы барлық ірі өзендер, соның ішінде испандықтар «Колорадо де Техас» деп атаған Қызыл өзен де, испан немесе ағылшын тіліне аударылған атауларға ие, сондай-ақ штаттың 254 округінің 42-сі осылай аталады. Көптеген қалалардың да испандық атаулары бар. Тағы бір айқын мұра – Рим католицизмі. Испанияның Техас үстемдігінің соңында онда тұратын адамдардың басым көпшілігі Рим-католик шіркеуінің мүшелері болды, және Рим-католицизмі бүгінгі күнге дейін басты дін болып табылады. Сан-Антониодағы үндістерді католицизмге өткізу үшін салынған испан миссиялары қалпына келтіріліп, Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне ие. Испандықтар 1690 жылдардың басында Техасқа еуропалық мал – ірі қара, жылқы және есектерді әкелді. Бұл малдар жергілікті шөптерде жайылып, Техас жағалауының төменгі бөлігінде өсетін мескит бұтасының ішкі аймаққа таралуына жағдай жасады. Испандық шаруалар жерді өңдеу және суару жүйесін енгізіп, ландшафтті одан әрі өзгертті. Техас ақырында ағылшын-американдық құқықтық жүйенің көп бөлігін қабылдады, бірақ кейбір испандық құқықтық нормалар сақталды, олардың ішінде үйді сатудан босату, ортақ меншік және бала асырап алу ережелері бар.

Команшерия

1750-жылдардан 1850-жылдарға дейін команчилер оңтүстік-батыста үстемдік құрған топ болды, ал олар билеген аймақ Команчерия деп аталды. Жаңа Мексика, Техас, Коахуила және Солтүстік Мексикадағы Нуэва-Визкаяда испан, мексикалық және американдық бекіністерімен шектесетін команчилер өздерінің қауіпсіздігін, гүлденуін және күшін арттыруға тырысты. 1810–1830 жылдары халық саны 7000-нан 8000-ға дейін жетті. Команчилер әскери күштерін пайдаланып, американдықтардан, мексикалықтардан және үндістерден ұрлық, тонау, кісі өлтіру, алым-салық және адамдарды ұстау арқылы жабдықтар мен еңбек күшін алды. Техасқа еуропалықтар қоныстанғанға дейін де, кейін де команчилер тарапынан және оларға қарсы зорлық-зомбылық жиі болды. Олар тонау мен зорлық-зомбылық, сондай-ақ аң аулау мен жинау, әсіресе бизон аулау арқылы өмір сүргенімен, Команчи империясы алыс қашықтықтағы саудамен коммерциялық желіні де қолдады. Бағынышты үндістермен байланыс орнатып, команчилер өз тілі мен мәдениетін аймақ бойынша таратуға ықпал етті. Үкіметтік тұрғыдан алғанда, команчилер одақтас тайпалардан тұрды, тайпалардың ішінде жұмсақ иерархиялық әлеуметтік құрылым болды. Олардың империясы 1840-жылдардың соңында шешек пен холера эпидемияларынан лагерь мен ауылдарының қайта-қайта қирауы және қоныс аударушылармен, Техас рейнджерлерімен және АҚШ армиясымен қанды қақтығыстар кезінде құлдырады. 1870 жылдары халық саны 20 000-нан бірнеше мыңға дейін азайды. Команчилер 1848 жылы Мексика-Америка соғысы аяқталғаннан кейін аймақты бақылауға алған АҚШ армиясымен күресуге шамасы келмеді.

Мексикалық Техас (1821-1836)

1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысы Испанияның Солтүстік Америкадағы аумақтарына билігін жойды, және Мексиканың жаңа мемлекеті Жаңа Испания құрамына кірген көптеген жерлерден, соның ішінде испандық Техастан құрылды. Мексиканың 1824 жылғы Конституциясы Техасты Коауиламен біріктіріп, Коауила-и-Техас штатын құрды. Конгресс Техасқа "өздерін мемлекет ретінде сезінген кезде" жеке мемлекет құру мүмкіндігін берді. Сол жылы Мексика Жалпы отарлау заңын қабылдады, ол нәсіліне немесе иммигранттық статусына қарамастан, барлық үй шаруашылықтарының басшыларына Мексикада жерді иеленуге мүмкіндік берді. Мексиканың қоныс аударушыларды үнемі Команчи шабуылдарынан қорғауға жетерлік күші мен қаражаты болмады және аймаққа көбірек қоныс аударушылар әкелу арқылы шабуылдарды бақылауға болатынына үміттенді. Үкімет иммиграциялық саясатын жеңілдетіп, АҚШ-тан Техасқа көшіп келушілерге рұқсат берді. Мексикадағы неміс қонысы Техасқа қоныстанған кездерге дейін жетеді, бірақ немістердің алғашқы тұрақты қонысы Остин округіндегі Индустри қаласында болды, ол 1830-шы жылдардың басында Фридрих Эрнст пен Чарльз Фордтран құрған, сол кезде Мексика билігінде болды. Эрнст өз туған жері Ольденбургтегі досына хат жазды, ол жергілікті газетте жарияланды. Оның Техас туралы сипаттамасы неміс иммигранттарын сол аймаққа тартуға соншалықты әсерлі болды, ол "Техасқа неміс иммиграциясының әкесі" ретінде есте қалды. Көптеген немістер, әсіресе Мексика тарапында болған римдік католиктер, АҚШ Мексиканы 1848 жылғы Мексика-Америка соғысында жеңгеннен кейін Техасты қалдырып, қазіргі Мексиканың қалған бөлігіне кетті. Тексас революциясына дейін мексикалық Техаста бірнеше мексикалық-ирланд қауымдастықтары болды. Көптеген ирландтар протестанттық АҚШ-қа қарсы католик Мексикасымен бірікті. Бірінші грант испандық билік кезінде Мозес Остинге берілді. Грант оның ұлы Стивен Ф. Остинге берілді, оның қоныс аударушылары, "Ескі үш жүз" деп белгілі болды, 1822 жылы Бразос өзенінің бойында қоныстанды. Кейіннен Мексика үкіметі бұл грантты бекітті. Тағы 23 empresário штатқа қоныс аударушыларды әкелді, олардың көпшілігі Америка Құрама Штаттарынан келді. 1821 жылдан бастап, Мексика құлдыққа қатысты шектеулерді күшейткеніне қарамастан, АҚШ иммигранттары Техасқа құлдардың санын арттырды. 1825 жылы 69 құл иеленуші 443 құлға ие болды. Мексика Техасқа 1829 жылғы ұлттық жарлықтан, құлдықты тыйымдайтын жарлықтан бір жылдық босату берді, бірақ Мексика президенті Анастасио Бустаманте 1830 жылы барлық құлдарды босатуға бұйрық берді. Заңнан қашу үшін отаршылар құлдарын "өмір бойы" мерзімді қызметкерлерге айналдырды. 1836 жылы Техаста 5 мың африкалық-американдық құл болды. Бустаманте 1830 жылы АҚШ азаматтарының Техасқа көшіп келуін заңсыз деп жариялады. Жаңа заңдар сонымен қатар кедендік баждарды енгізуді талап етті, бұл Мексиканың жергілікті тұрғындарының (теханолардың) және аңгло-саксондықтардың наразылығын тудырды. 1832 жылы Шығыс Техастағы қоныс аударушылар тобы Анахуак қаласында кедендік баждарға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Бұл Анахуактағы ала-құлалық Мексикадағы қазіргі президентке қарсы көтеріліспен бірге болды. Техастар федералистермен бірге қазіргі үкіметке қарсы шықты және Накогдочес шайқасынан кейін Мексиканың барлық сарбаздарын Шығыс Техастан қуды. Техастар бақылаудың болмауынан пайдаланып, көбірек саяси еркіндікке ұмтылу үшін 1832 жылғы Конвенцияға қатысты. Басқа мәселелермен қатар, конвенция АҚШ азаматтарының Техасқа көшіп келуіне рұқсат беруді және аймаққа тәуелсіз штат мәртебесін беруді талап етті. Келесі жылы техаслықтар 1833 жылғы Конвенцияда өз талаптарын қайталады. Өздерінің өтінішін ұсынғаннан кейін, курьер Стивен Ф. Остин сатқындық күдігімен келесі екі жылға Мексика қаласында қамауға алынды. Мексика отаршылдарды қанағаттандыру үшін бірнеше шаралар қолданғанымен, президент Антонио Лопес де Санта-Аннаның Мексиканы федералистік мемлекеттен орталықтандырылған мемлекетке айналдыру шаралары Техас отаршылдарын көтеріліске итерді.

Техас революциясы

1835 жылғы 2 қазанда Гонзалес шайқасында техастықтар мексикалықтардың кішкентай зеңбіректі қайтарып алу әрекетіне тойтарыс берген кезде, белгісіз алағайындық қарулы қақтығысқа ұласты. Бұл Техас революциясын бастады, және келесі үш айда Техас армиясы аймақтағы барлық мексикалық әскерлерді сәтті жеңді. 1836 жылғы 2 наурызда техастықтар Бразос өзені бойындағы Вашингтонда Техас Тәуелсіздік Декларациясына қол қойды, осылайша Техас Республикасын құрды. Көтеріліс негізгі құқықтарды қорғау қажеттілігімен және Мексиканың федеративтік шартыны жойғандығымен ақталады. Колонистердің көпшілігі АҚШ-тан келген; олар Мексика оларды елге қоныстануға шақырған, бірақ олар өздерінің туған жеріндегі әдеттегі республикалық институттардың құқығын "иеленуге" бекінді. Техас қоныс аударушыларының көпшілігі соғыс аяқталғанын ойлап, бастапқы жеңістерден кейін армияны тастап кетті. Қалған әскерлердің көп бөлігі АҚШ-тан жақында келген оқиғақорлар еді; тарихшы Алвин Баррдың сөзіне сүйенсек, көптеген американдық еріктілер "мексикалықтардың техастықтардың қарсылығы сыртқы күштерден туындады деген көзқарасына үлкен үлес қосты". Мексика конгресі бұл қауіпке Техаста соғысып жатқан кез келген шетелдікті өлтіруге рұқсат беру арқылы жауап берді; олар соғыс тұтқындарын қаламады. Мамырдың 27 күні мексикалық президент Антонио Лопес де Санта Анна Техастағы алағайындыққа тоқтама беруге дайындалып жатқан. 1836 жылдың басында Санта Анна жеке басқарып 6000 адамдық әскерді Техасқа қарай бастады. Оның әскері көп болғанымен, жақсы жаттығудан өтпеген. Санта Анна әскердің басым бөлігін Аламо миссиясын қоршау үшін Сан-Антонио де Бексарга алып барды, ал генерал Хосе де Урреа қалған әскерді Техас жағалауы бойымен жетектеді. Урреаның әскерлері жағалаудағы техастықтардың барлық қарсылығын жеңіп, Голиадтағы қырғынмен аяқталды, онда олар 300 техастық соғыс тұтқынын атқылады. Он үш күндік қоршаудан кейін Санта Аннаның әскерлері Аламоны қорғаған 200-ге жуық техастықты басып алды және тұтқындарды өлтірді. "Аламоны есіңнен шығарма! Голиадты есіңнен шығарма!" Техас революциясының ұранына айналды. Жеңілістер туралы жаңалықтар Техас халқының көп бөлігінің және Техас уақытша үкіметінің мексикалық армиядан қашып, шығысқа қарай жылжуына себеп болды – бұл "Қашқындардың жолы" деп аталды. Көптеген қоныс аударушылар генерал Сэм Хьюстон басқаратын Техас армиясына қайта қосылды. Бірнеше апталық маневрден кейін 1836 жылғы 21 сәуірде Техас армиясы қазіргі Хьюстон қаласының жанындағы Сан-Хасинто шайқасында Санта Аннаның әскерлеріне шабуыл жасады. Олар Санта Аннаны тұтқынға алып, оны соғысты аяқтаған Веласко шартына қол қоюға мәжбүр етті.

Техас Республикасы (1836-1845)

Техас Республикасының 1-ші Конгресі 1836 жылы қазанда Колумбияда (қазіргі Батыс Колумбия) шақырылды. Техастың әкесі деп танылған Стивен Ф. Остин, жаңа Республиканың Мемлекеттік хатшысы болып екі ай қызмет еткен соң, 1836 жылдың 27 желтоқсанында қайтыс болды. 1836 жылы президент Сэм Хьюстон 1837 жылы астананы Хьюстонға көшіргенге дейін, бес орналасқан жер Техастың уақытша астаналары ретінде тағайындалды (Бразос өзеніндегі Вашингтон, Харрисбург, Галвестон, Веласко және Колумбия). 1839 жылы келесі президент Мирабо Б. Ламар астананы Остин қаласына көшірді. Республиканың ішкі саясаты екі топ арасындағы күрес негізінде құрылды. Мирабо Б. Ламар басқарған ұлтшылдар Техастың тәуелсіздігін сақтауды, жергілікті американдықтарды қууды және Техасты Тынық мұхитыға дейін кеңейтуді жақтады. Олардың қарсыластары, Сэм Хьюстон басқарып, Техасты АҚШ-қа қосуды және жергілікті американдықтармен бейбіт қатар өмір сүруді қолдады. Техас өзін-өзі басқарып тұрса да, Мексика оның тәуелсіздігін мойындаудан бас тартты. 1842 жылдың 5 наурызында Рафаэль Васкез басқарған 500-ден астам мексикалық әскер революциядан кейін алғаш рет Техасқа басып кірді. Олар Сан-Антонионы қысқа мерзімге басып алғаннан кейін Рио-Грандеге қайтып кетті. Француздық жалдамалы әскер командирі Адриан Уолл басқарған 1400 мексикалық сарбаз екінші шабуыл жасап, 1842 жылдың 11 қыркүйегінде Сан-Антонионы жаулап алды. Техас жасақтары Саладо сағасындағы шайқаста қарсы шабуыл жасады. Бірақ 18 қыркүйекте бұл жасақ Доусон қырғыны кезінде мексикалық сарбаздар мен Техас шерокилерінен жеңіліске ұшырады. Мексика армиясы кейін Сан-Антонио қаласынан шегінді. Техас мемлекеттік мұраларын қорғау үшін президент Сэм Хьюстон оларды Остиннен шығарып жіберді. Хьюстонның астананы көшіруді жоспарлап отырғанынан сескенген Остин тұрғындары архивтерді қарулы күшпен Остинге қайтаруға мәжбүр болды. Техас Конгресі Хьюстонды осы оқиға үшін сөгіс жасады, және бұл оқиға Остинді Республиканың және болашақ штаттың үкімет орталығы ретінде бекітті.

Мемлекет, соғыс және экспансия (18451860)

1845 жылғы 28 ақпанда АҚШ Конгресі Техас Республикасын қосып алуға рұқсат беретін заң жобасын тартысты дауыспен қабылдады. Заңнамада аннексия күні сол жылдың 29 желтоқсанына белгіленді. Сол жылдың 13 қазанында Техастағы сайлаушылардың көпшілігі ұсынылған конституцияны мақұлдады. Бұл конституция кейіннен АҚШ Конгресі тарапынан қабылданып, Техас сол күні аннексия күшіне енгеннен кейін АҚШ штаты болды (осылайша аумақтық кезеңнің қабылдануын болдырмады). Техас Америка Құрама Штаттарының 28-ші штаты ретінде қосылды. Мексика үкіметі аннексия АҚШ-пен соғысқа алып келеді деп ескерткен болатын. Техас АҚШ-қа қосылғаннан кейін Мексика үкіметі АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. АҚШ енді Техастың Рио-Гранде өзенінің солтүстігіндегі барлық жерге талап етуімен байланысты өкімшілік құқықтарын қабылдады. 1845 жылғы маусым айында президент Джеймс К. Полк генерал Закари Тейлорды Техасқа жіберді, ал қазан айына қарай 3500 американдық Нуэсес өзенінде Техасты мексикалықтардың басып кіруінен қорғауға дайын тұрды. 1845 жылғы 10 қарашада Полк генерал Тейлор мен оның әскерлеріне Рио-Гранде өзенінің оңтүстігіне, мексикалықтар өздерінікі деп таласқан даулы аумаққа баруды бұйырды. Мексика Техаспен шекара ретінде Рио-Грандеден шамамен 150 миль (241 км) солтүстікке орналасқан Нуэсес өзенін қарастырды. 1846 жылғы 25 сәуірде 2000 сарбаздан тұратын мексикалық атты әскері Рио-Гранде өзенінің солтүстігіндегі және Нуэсес өзенінің оңтүстігіндегі даулы аумаққа жіберілген 70 сарбаздан тұратын американдық күзет жасағына шабуыл жасады. Мексикалық атты әскері күзет жасағын жеңіп, кейін Торнтон оқиғасы деп аталған шайқаста 16 американдық сарбазды қаза таптырды. Екі ел де соғыс жариялады. Мексика-Америка соғысында Техаста қосымша шайқастар болған жоқ, бірақ ол Солтүстік Мексикаға американдық шабуылды бастау үшін маңызды базаға айналды. Аннексияның басты себептерінің бірі – Техас үкіметінің үлкен қарыздары болды. АҚШ аннексия кезінде олардың көп бөлігін өтеуге келісті. Алайда, бұрынғы республика 1850 жылғы келісімге дейін қарызын толығымен өтемеді. 10 миллион долларға Техастың үлкен бөлігі, қазіргі Колорадо, Канзас, Оклахома, Нью-Мексико және Вайоминг штаттарының аумақтары федералдық үкіметке берілді.

Көші-қон

Техас штатына көшіп келу қарқыны артып, халық саны шамамен 150 000-ға жетті. Техас эмиграциялық және жер компаниясы сияқты ұйымдар енді индейлерге қарсы қорғану үшін жасақ құруға келісетін қоныс аударушыларды орналастыруға міндеттенді; оларға таңдаулы 320 акр жер беріледі. Көшіп келгендердің көп бөлігі оңтүстік штаттардан болды; Техас конституциясының 1845 жылғы нұсқасы құлдыққа заңдық қорғау берді. 1860 жылға қарай Техас халқы әртүрлі этникалық топтардан құралды: еуропалық ақтар (Американың оңтүстігінен), африкалық американдықтар (көбінесе шығыстан әкелінген құлдар), теханостар (испандық тегі бар испандар) және шамамен 20 000 жаңадан келген неміс иммигранттары. Жаңа штат Техастың шығысындағы құнарлы мақта егістік жерлеріне ағылып келген көшіп келгендердің арқасында жылдам өсті. Техас плантаторлары мақта егістік жерлеріне және құлдарға инвестиция жасап, шығыс аймақтарында мақта плантацияларын құрды. Штаттың орталық бөлігі көбінесе құлдары сирек болатын шаруалармен дамытылды. Техас, өзінің "Жабайы Батыс" дәуірінде, тура атуға шебер және шытырман оқиғаларға құштар, "еркек абыройы, патриоттық қызмет, жауынгерлік даңқ және мағыналы өлім" үшін келген қоныс аударушыларды тартты.

Чехия иммиграциясы

Бірінші чех иммигранттары 1851 жылдың 19 тамызында Жозеф Шилар бастауымен Техасқа сапар бастады. Техастың орталық аймағындағы құнарлы жерлерге қызығып, чехтар Остин, Файетт, Лавака және Вашингтон округтерінде қоныстанды. Чех-америкалық қауымдастықтары мықты бірлестік сезімімен ерекшеленеді, ал әлеуметтік клубтар Техастағы чех-америкалық өмірдің маңызды бөлігі болды. 1865 жылға қарай чех халқының саны 700-ге жетті, ал 1940 жылы Техаста 60 000-нан астам чех-америкалықтары болды.

Азамат соғысы және қайта құру (18601876)

1860 жылдың жазында Солтүстік және Шығыс Техаста, құлдар мен құлдықты жоюшылардың өрт қоюы мүмкін деген қауесеттердің арасында құлдарға қатысты үрей туды. "Техас даулары" деп аталған оқиғаларда, 30-дан 100-ға дейін ақ және қара нәсілді адамдар өздік сеніммен әрекет ететін адамдар тарапынан өлтірілді. Бұл оқиғалар сепаратизмді қолдау үшін пайдаланылды. Дегенмен, кем дегенде бір өрттің сол кездегі жаңа түрдегі қабыршақтан тұтанғаны дәлелденді, ол сол маусымның ерекше ыстығы мен желдің салдарынан өздігінен тұтанып, Дентон қаласындағы линч жасауға әрекеттенген топты тоқтатты. Оңтүстік мақта өнеркәсібінің маңызды бөлігі болғандықтан, шаруалар егістік жұмыстарын атқару үшін құл еңбегіне мұқтаж болды. 1860 жылы штаттың 604 215 тұрғынының 30% құл болды. Құл иелері саяси жағынан да үстемдік құрды: 1860 жылдары штат заң шығарушыларының 60-80% құл иелері отбасыларынан шыққан, ал 10-15% -ы плантаторлар тобына жатты. Штат бойынша өткен сайлауда, техастықтар Одақтан бөлінуге 46 129 дауысқа қарсы 14 697 дауыспен (76% көпшілік) дауыс берді. Бөліну конвенті дереу үкімет құрды, Конфедерацияға адалдық серт беруден бас тартқан Сэм Хьюстонды қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Техас 1861 жылдың 1 ақпанында АҚШ-тан бөлініп, 1861 жылдың 2 наурызында Америка Конфедерациялық Штаттарына қосылды. Техас территориясында аз ғана шайқастар болғандықтан, 1863 жылдың ортасына дейін Конфедерация күштері үшін "жабдықтау штаты" болды, одан кейін Миссисипи өзенін басып алу одақтың әскерлерін, жылқыларын немесе малдарының ірі көлемде қозғалысын мүмкінсіз етті. Техас полктері соғыс бойындағы барлық маңызды шайқастарда күресті. 1862 жылы Жаңа Орлеанды басып алғаннан кейін, құл иелері құлдарды Техасқа көшіруге мәжбүр болды, Одақ әскерінің жете алмайтын жеріне. Азамат соғысының соңғы шайқасы – Пальмито ранчосы шайқасы 1865 жылдың 12 мамырында Техаста өтті. Оған штаттан шыққан екі атты әскер батальонының бірі – 2-ші Техас атты әскер батальоны (АҚШ) қатысты.

Одақтастық

Көптеген техас штаттық одақтастары соғыс басталғаннан кейін Конфедерацияны қолдады, бірақ көптеген басқалары да соғыс бойында өз одақтастығын сақтап қалды, әсіресе солтүстік округтерде, Техас таулы аймағындағы неміс аудандарында және мексикалық аймақтарда. Жергілікті шенеуніктер одақтастарды мазақтады және одақтастар мен неміс иммигранттарына қарсы ірі қырғындар жасады. Кук округінде 150 күдікті одақтас тұтқындалды; 25-і сотсыз-ақ дарға асылды, ал тағы 40-ы жедел соттан кейін асылды. Әскерге шақыруға қарсылық кеңінен тарады, әсіресе неміс немесе мексикалық текті техастар арасында; соңғыларының көпшілігі Мексикаға қашып кетті. Әскерге шақырылуға тиіс азаматтар жасырынғанға тығылды, Конфедерация шенеуніктері оларды іздеді және көптегендері атып өлтірілді. 1862 жылдың 1 тамызында Конфедерация әскерлері азаматтар арасынан 34 одақтас неміс техастығын "Нуэцес қырғыны" кезінде өлімге жіберді. Техастың ең танымал одақтасы сол кездегі штат губернаторы Сэм Хьюстон болды. Конфедерацияға адалдық серт беруден бас тартқаннан кейін ол губернаторлық қызметтен алынған.

Қайта құру

1865 жылы 19 маусымда Галвестонға құл азат ету туралы жаңалық жеткенімен, құл иелері осы жаңалықты жасырып қалды. Тарихшы Элизабет Хейс Тернердің "Жұмыс: бостандық және естелік" атты толыққанды зерттемесінде айтылғандай, олар бұрынғы құлдарға орақ жинаудан кейін ғана хабарлаған. Техас штаты соғыс кезінде көп шығынға ұшырамады, бірақ сауда мен қаржы жүйесі бұзылды. Ашулы әскерден қайтқан ардагерлер штаттық мүлікті тартып алды, нәтижесінде Техас зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздікке толы кезеңді бастан өткерді. Көптеген қылмыстар Солтүстік Техаста орын алды, ал Үндістан территориясындағы қарақорғаш топтары ешқандай айырма жасамай тонап, өлтірді. Президент Эндрю Джонсон 1865 жылдың 17 маусымында Одақ армиясының генералы А. Дж. Гамильтонды штаттың уақытша губернаторы етіп тағайындады. Гамильтон соғысқа дейін танымал саясаткер болған. Ол бұрынғы Конфедерация мүшелеріне, егер болашақта Одақты қолдауға уәде берсе, кешірім жасады және олардың кейбіреулерін лауазымдарға тағайындады. 1870 жылдың 30 наурызында Техас барлық талаптарды толық орындамаса да, Конгресс Техасты Одақ құрамына қайта қабылдады. Көптеген азат етілген афроамерикандықтар кәсіпкерлер мен көшбасшылар бола алды. Жас Республикалық партия арқылы афроамерикандықтар тез арада саяси билікке ие болды. Шындығында, 1880 жылдары Техас Республикалық партиясының 90 пайызын афроамерикандықтар құрады. Галвестоннан шыққан афроамерикандық Норрис Райт Куней Техас Республикалық партиясының төрағасы, тіпті ұлттық комитет мүшесі болды.

Демократтар қайта құрудан кейін билікті қайта алады

Басқа оңтүстік штаттардағыдай, 1870-ші жылдардың аяғында ақ демократтар штат заң шығарушы органына қайта бақылау орнатты. Олар 1876 жылы мектептерді бөліп, оларды қаржыландыру үшін сайлау салымын енгізген жаңа конституцияны қабылдады, бірақ бастапқыда ол дауыс беру үшін міндетті емес еді. Республикалық партия ішінде ақтардың партияны бақылауға алу және қаралардың ықпалын толығымен жою мақсатын көздеген "Лилиуайт" қозғалысы пайда болды. Бұл қозғалыс Техаста туды, бірақ бүкіл елге тарады. Бұған қоса, ақ емес халықтың ықпалын шектеуге бағытталған жалпы ұлттық күш-жігер қара халықтың жағдайын тез нашарлатты.

Тарихнама

ХХ ғасырда ұлттық тарихнамалық бағыттар Техастағы Азамат соғысы туралы ғылыми еңбектерге әсер етті. 1950 жылдардан бастап тарихшылар бұрын елеусіз қалған Техас және Оңтүстік-Батыс аймақтарындағы әскери науқандарға көңіл бөлді. 1970 жылдардан бері ғалымдар Оңтүстік Техасқа назар аударып, оның Мексикамен және мексикалық американдықтармен арақатынасы Конфедерация және Одақтың Азамат соғысы кезеңіндегі әскери операцияларына қалай әсер еткенін зерттеді. Сондай-ақ 1970 жылдардан бері "Жаңа әлеуметтік тарих" соғысқа байланысты әлеуметтік, экономикалық және саяси өзгерістерді зерттеуге серпін берді. Бұл тарихнамалық бағыт жергілікті және аймақтық тарихқа қызығушылықтың артуымен байланысты.

XIX ғасырдың соңы (18761899)

Ақ нәсілділер қара нәсілділерге қарсы нәсілдік зорлық-зомбылықты жалғастырып, ақ үстемдікті сақтады. Осыған қарамастан, бостандық алғандар білім алуға ұмтылып, жаңа шіркеулер мен бауырластық ұйымдар құрды және саясатқа қатысып, жергілікті лауазымдарға сайланды. 1890 жылдарға қарай, штаттық сайлауда 100 мыңнан астам қара нәсілді адам дауыс берді. 1896 және 1898 жылдары республикашыл Роберт Б. Хоули көпшілік дауыспен штаттан Конгресске сайланды, осы кезде ақ сайлаушылардың көп бөлігі демократтар мен популисттер арасында бөлінді. Демократтар республикашылар мен популисттердің бәсекесін тоқтатуға ниеттенді және оңтүстік штаттарындағы қара және кедей ақтарды сайлау құқығынан айыру шараларын зерттеді. Миссисипи штатының 1890 жылғы жаңа конституциясы Жоғарғы Сотта тексерілді, бірақ іс жүзінде бостандық алғандарға қатысты жоғары дәрежеде кемсітушілік тудырды.

Жер пайдалану саясаты

Тексастың 19-шы ғасырдың қалған бөлігіндегі саясаттың көп бөлігі жерді пайдалануға қатысты болды. Федералды Морилл заңымен басшылыққа алып, Техас жоғары білім беруді қаржыландыру үшін мемлекеттік жерлерді сатты. 1876 жылы Техас Ауыл шаруашылығы және механикалық колледжі ашылды, ал жеті жылдан кейін Остиндегі Техас университеті сабақтарды бастады. Губернатор Джон Ирландияның басшылығымен жасалған жерді пайдалану саясаты жеке тұлғаларға жер жинауға мүмкіндік берді, нәтижесінде ірі мал фермалары құрылды. Көптеген малшылар суға және еркін жайылымға қол жеткізуді қорғау үшін мемлекеттік жерлерді тікенді сыммен қоршады. Бұл бірнеше дау-жанжалға әкелді. Губернатор Лоуренс Салливан Росс Техас заң шығарушы органына жерді пайдалану саясатын реформалауға жетекшілік етті. 1880 жылдары теміржолдардың пайда болуы мал айдау дәуірін аяқтады және малшыларға малдарын қысқа айдаудан кейін сатуға, ал фермерлер мақталарын арзан бағамен нарыққа жеткізуге мүмкіндік берді. Олар Даллас және басқа қалаларды коммерциялық орталықтарға айналдырды. Форт-Уорт Форт-Уорт және Денвер теміржолы арқылы батысқа қақпа ретінде танылды. Алайда, жолаушылар пойыздары жиі қарулы топтардың шабуылына ұшырады. Губернатор Лоуренс Салливан Росс Форт-Бенд округіндегі демократтардың фракциялары арасындағы «Jaybird Woodpecker War» (1888–1889) соғысын шешу үшін жеке араласуға мәжбүр болды; бұл түбінде нәсілдік қақтығыс еді. Халықтың көп бөлігі қара нәсілділерден тұрды және 20 жыл бойы округтік лауазымдарға сайланып келді. Бірақ ақ элиталық демократтар билікте өз адамдарын көргісі келді. Қақтығыс күшейді және «Jaybirdтер» бірнеше қара нәсілділерді қаладан қуды. Шиеленіс күшейді және жеті адам қаза тапты. 1889 жылдың күзінде Демократиялық партия «тек ақтарға арналған алдын ала сайлауды» құрды, ол іс жүзінде округтегі жалғыз бәсекелестік сайлау болды және қара нәсілділерді сайлау құқығынан айырды. Бұл жағдай АҚШ Жоғарғы Сотының «Терриге қарсы Адамс» (1953) ісі бойынша шешім шығарғанға дейін сақталды, ол ақтардың алдын ала сайлауларын конституциялық емес деп жариялады. Джим Хогг басшылығымен штат монополиялық заңдарды бұзушы корпорацияларға назар аударды. 1894 жылы Техас Джон Д. Рокфеллердің «Standard Oil» компаниясына және оның Техастағы еншілес компаниясы «Миссуридің Уотерс Пирс мұнай компаниясына» қарсы сотқа шағым түсірді. Хогг және оның бас прокуроры компаниялардың 1889 жылғы монополияға қарсы заңмен тыйым салынған жеңілдіктер, баға белгілеу, бірігу және басқа да тактикаларды қолданғанын мәлімдеді. Тергеу нәтижесінде Рокфеллерге қатысты айыптамалардың ішінде бірнеше айыптама актісі шығарылды. Хогг Рокфеллерді Нью-Йорктан экстрадициялауды сұрады, бірақ Нью-Йорк губернаторы Рокфеллер Техастан қашпағандықтан бас тартты. Рокфеллер ешқашан сотталмады, бірақ компанияның басқа қызметкерлері кінәлі деп танылды.

Техас өркендеуде, депрессияда және Екінші дүниежүзілік соғыста (1900-1945 жж.)

Галвестон, Техас штатындағы төртінші ірі қала және сол кездегі маңызды порт, 1900 жылдың 8 қыркүйегінде дауылмен келген желдің салдарынан қирады. Дауыл аралға 6 метрлік (20 фут) дауыл толқынын келтірді, бұл бұрынғы кездердегі ең жоғары су тасқынынан асып түсті. Су бүкіл аралды жапты, 6000-нан 8000-ға дейін адам қаза тапты, 3500 үй, сондай-ақ аралды құрлықпен байланыстырған теміржол және вагондар көпірі қирады. Қаланы қайта жаңғыртуға көмектесу үшін азаматтар бес мүшеден тұратын қалалық комиссиясы бар жаңа басқару жүйесін енгізді. Галвестон қалалық комиссия үкіметін енгізген алғашқы қала болды және оның жоспары АҚШ-тың 500-ге жуық басқа шағын қалалары тарапынан қабылданды. Галвестон апатынан кейін Хьюстон кеме арнасын салу жұмыстары басталды, бұл қорғалған ішкі порт құруға мүмкіндік берді. Арна құрылысы аяқталғаннан кейін Хьюстон тез өсіп, Техас штатындағы маңызды портына айналды. Хьюстонды Даллас-Форт-Уорт, Сан-Антонио және Остин сияқты басқа ірі қалалармен байланыстыру үшін теміржолдар радиалды схема бойынша салынды. 1900 жылға қарай Даллас халқы 38 000-ға жетті, өйткені банк және сақтандыру салалары ақ жағалы қаладағы маңызды қызмет түрлеріне айналды, ал қала әлемдегі ең ірі мақта өндіру орталығы болды. Бұл қала сонымен қатар әлемдегі ең ірі жегуар және былғары тауарының өндіріс орталығы еді. Кәсіпкерлер қоғамдық істерді өз қолдарына алды, муниципалды демеушілік шектеулі болғандықтан Демократиялық партияның рөлі шамалы болды. Көптеген афроамерикандықтардан тұратын Республикалық партия 1901 жылы сайлау құқығынан айырылып, саясаттан шеттетілді (төменде қараңыз).

Талапкерлік құқығынан айыру

Мемлекеттегі саясатты бақылауға алу, республикашылдар мен популистердің бәсекелесін азайту және афроамерикалықтарды саяси өмірден толықтырып шығару мақсатымен, 1901 жылы демократтар басымдығы бар штат заң шығарушы органы дауыс беру үшін сайлау салығын енгізді. Сол кездегі экономикалық қиындықтарды ескере отырып, сайлау салығы афроамерикалықтардың, кедей ақтардың және мексикалық америкалықтардың сайлауға қатысуын күрт азайтты, нәтижесінде штат халқының үштен бір бөлігінен астамы сайлау құқығынан айырылды. 20-шы ғасырдың басында Техастағы Демократиялық партия «ақтардың алғашқы сайлауын» қолдана бастады. Демократиялық партияның алғашқы сайлауын ақ сайлаушылармен шектеу – азшылықты саясаттан шеттетудің тағы бір тәсілі болды, себебі алғашқы сайлау бірпартиялық штатта лауазымға үміткерлердің жалғыз бәсекелестік алаңы еді. 1906 жылға қарай афроамерикалық сайлаушылардың саны 1890 жылдардағы 100 000-нан астамнан 5 000-ға дейін төмендеді. Штат сондай-ақ ақ сайлаушыларға арналған заңды қабылдады. 1923 жылы Жоғарғы Сот саяси партиялар құрған ақ сайлаудың конституцияға қайшы екенін мәлімдегеннен кейін, 1927 жылы Техас штатының заң шығарушы органы саяси партияларға өз ішкі регламенттерін белгілеуге рұқсат беретін заң жобасын қабылдады. Демократиялық партия ақ сайлауды қайта енгізді. Бұл заң 1944 жылға дейін күшінде болды, содан кейін Жоғарғы Сот оны конституцияға қайшы деп таныды. 1944 жылдан кейін NAACP және басқа ұйымдар афроамерикалық сайлаушыларды тіркеу жөнінде жұмыс істеді, нәтижесінде олардың қатысуы артты. Алайда, сайлау құқығынан кеңінен айырылу 1960 жылдардың ортасында азаматтық құқықтар туралы заңдар қабылдағанға дейін жалғасты, соның ішінде 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заң, бұл заң тарихи тұрғысынан азшылықтардың халық санына пропорционалды түрде дауыс бермейтін аймақтарда федералдық бақылауды қамтамасыз етті. 1870 жылы 17 000 тұрғыны бар Галвестон ең ірі қала болды; ол 1900 жылы 6 000 адамның өмірін қиған қатты дауылдан кейін қайта жаңғырды және 1910 жылы 37 000-ға жетті. Галвестон тиімділікке баса назар аударатын және жемқорлықты азайтатын жаңартылған «комиссиялық үкімет» формасымен ұлттық деңгейде танымал болды. 1910 жылы ең ірі қала 96 000 тұрғыны бар Сан-Антонио болды. Хьюстон (1910 жылы 79 000 адам) теміржол және мұнай орталығы болды; ол банк және сауда орталығы Далласпен (92 000 адам) бәсекелесті. Форт-Уорт қаласында 1903 жылы ашылған ет өңдеу зауыттарының арқасында 1910 жылы 73 000-ға жетті. Эль-Пасода 39 000, Остинде (астана) 30 000, ал Уэйкода 26 000 адам тұрды. Model T және басқа да автомобильдер келіп, тракторлармен бірге фермаларда қашырлар мен жылқылардың орнын баса бастады. Қалалардың ешқайсысында ірі қала маңы болған жоқ; олардың орнына, саудагерлерді орталық бизнес ауданына жеткізу үшін көшелік трамвай жүйелерін салған. 1911 жылы Мексикада он жылға созылған өте қанды азамат соғысы басталды. Жүздеген мың босқындар Техасқа қашып келді, нәтижесінде испан тілдес халықтың саны 1900 жылы 72 000-нан 1920 жылы 250 000-ға дейін өсті. 1930 жылы олардың саны 700 000-ға, 1960 жылы 1 400 000-ға, ал 1990 жылы 4 миллионға жетті. Афроамерикалықтардың саны өсті, бірақ олардың үлесі азайды, 1890 жылғы халықтың 22% -ынан 1920 жылы 16% -ға дейін төмендеді. Олар қоғамдық орындарда бөлініп, дауыс беру құқығын жоғалтты. Физикалық қорқыту жиі орын алды. 1885 жылдан бастап, ең жоғары көрсеткішті жылдан 1942 жылғы соңғы оқиғаға дейінгі аралықта штаттағы 468 линч құрбанының 339-ы афроамерикалықтар, 77-сі ақтар, 53-і испан тілдес, ал 1-і үнділік болды. 1920 жылдан кейін құқық қорғау органдарының күшін арттыру зорлық-зомбылықтың жылдам азаюына әкелді, бірақ сегрегация тек 1964 жылы ғана жойылды.

Далас өсімі

1909 жылы техастықтар Миссисипи өзенінен батысқа қарай салынған алғашқы көкжаймен прогрестің символын қалыптастырды. 190 фут биіктігіндегі металл каркастың 14 қабатты Преториан ғимараты "Преториан Сақтандыру Компаниясына" орналасты. 1914 жылы Даллас Федералдық резервтің аймақтық бас кеңсесіне айналды, бұл Техас банктік жүйесіндегі оның басымдығын арттырды. 1929 жылға қарай қала халқы 260 000 адамға жеткенде, қор нарығының күйреуі Техасқа жетіп, мұнай, мақта және мал бағасының күрт төмендеуіне себеп болды, нәтижесінде өсім тоқтап қалды.

Мұнай

1901 жылдың 10 қаңтарында тәжірибелі инженер Энтони Ф. Лукас Техас штатының Бомонт қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан шағын төбе – Спинделтопта алғашқы ірі мұнай ұңғымасын бұрғылады. 1930 жылдың 5 қазанында ашылған Шығыс Техас мұнай кен орны штаттың шығыс-орталық бөлігінде орналасқан және құрама Штаттардың материктік бөлігіндегі ең ірі және өнімді мұнай қоры болып табылады. Кейіннен Батыс Техаста және Мексика шығанағының түбінде басқа мұнай кен орындары да табылды. Осының нәтижесінде Техас мұнай өрбуі Техастың экономикасын түбегейлі түрде өзгертті және Азамат соғысынан кейінгі ең маңызды экономикалық өсімге алып келді.

Ұлы депрессия

Азамат соғысынан кейін елеулі жаңаруды бастан өткерген экономика, Ұлы депрессия мен Шаңды даладан екі рет ауыр соққы алды. 1929 жылғы қор биржасының құлауынан кейін экономика айтарлықтай кері кетулерге ұшырады. Мыңдаған қалалық жұмысшылар жұмыссыз қалды, олардың көпшілігі FERA, WPA және CCC сияқты федералдық жәрдем бағдарламаларына мұқтаж болды. Мыңдаған жұмыссыз мексикалық азаматтар Мексикадағы туған ауылдарына бір жолғы автобус билеттерін алды. Мақта мен мал бағасының күрт төмендеуіне байланысты фермерлер мен мал өсірушілер ерекше қиындыққа тап болды. 1934 жылдан бастап 1939 жылға дейін жалғасқан Шаңды дала, қатты жел мен құрғақшылықтың салдарынан туған экологиялық апат, Техас және айналасындағы жазықтардан 500 000-нан астам американдықтарды үйсіз, аш және жұмыссыз қалдырды. Мыңдаған адамдар Калифорнияда экономикалық мүмкіндіктер іздеу үшін аймақты мәңгілікке тастап кетті. Қалған фермерлердің көпшілігі үшін 1933 жылы басталған «Жаңа мәміле» аграрлық түзету заңы, екі апта ішінде мақта өсірушілерді тіркеді, тіпті агенттер мен комиссия мүшелері нашар жолдармен, бюрократиялық кешігулермен, жеткіліксіз жабдықтаумен, қарсылық көрсеткен есектермен және тілдік кедергілермен күресті. Бұл 1930 жылдардың ортасына қарай жағдайды жақсартты, фермерлердің қанша мақта егуге рұқсат етілгенін реттеу арқылы мақта бағасын көтерді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс Техас штатына зор әсер етті, федералдық қаражат әскери базалар, оқ-дәрі зауыттары, соғыс тұтқындарының лагерлері мен армия ауруханаларын салуға бағытталды. 750 мыңнан астам техастық әскери қызметке шақырылды, қалалар жаңа өнеркәсіптермен өркендеді, колледждер жаңа міндеттерді алды, ал жүздеген мың кедей шаруалар соғыс жұмысына жоғары жалақымен кетіп, енді ешқашан ауыл шаруашылығына оралмады. Техас штатына көбірек шаруа жұмысына мұқтаж болды. Брасеро бағдарламасы 117 мың мексикалықты уақытша жұмысқа шақырды. Техастағы бар әскери базалар кеңейтілді және көптеген жаңа оқу базалары салынды: Техас штатындағы Екінші дүниежүзілік соғыс армиясының әуе алаңдары; Брук армиясының медициналық орталығы, Кэмп Мабри, Корпус-Кристи армиясының депосы, Форт-Блис, Форт-Худ, Форт-Сэм Хьюстон, Инглесайд армиясының депосы, Қызыл өзен армиясының депосы, әсіресе авиациялық оқу үшін. Көтеріңкі ауа райы штатты Әуе күштерінің оқу базалары үшін таңдаулы орынға айналдырды. Әлемдегі ең ірі авиациялық оқу бағдарламасында 200 000 адам Техастың 40 әуе алаңындағы бағдарламаларды аяқтады, оның ішінде 45 000 ұшқыш, 12 000 бомбалаушы, 12 000 навигатор және мыңдаған әуе зеңбіректері, фотографтар мен механиктер. Фред Эллисонның 1942–1945 жылдардағы Гринвиллдегі Майорс Филд, Армия Әуе күштерінің негізгі ұшу мектебі туралы зерттеуі көрсеткендей, база – Техастың ауылдық аймағындағы көптеген әскери базалар сияқты – жергілікті экономиканы жандандырды, сонымен қатар консервативті христиан қалашығының мәдени ахуалын өзгертті, әсіресе алкоголь, танысулар мен билер, нәсілдік қатынастарға қатысты бұрын-соңды болмаған еркіндік. Lone Star армиясының оқ-дәрі зауыты мен Longhorn армиясының оқ-дәрі зауыты Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық аясында салынды. Жүздеген мыңдаған американдық (және кейбір одақтас) сарбаздар, теңізшілер мен ұшқыштар штат ішінде оқытылды. Экономиканың барлық салалары дамыды, ішкі экономика гүлденді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Техас 78 982 жау тұтқынына, негізінен немістерге бейімделді; ол АҚШ-тағы барлық тұтқындардың 15% -ын ұстады. Штатта он төрт тұтқын лагері болды. Лагерьдегі тұтқындар соғыс салдарынан жұмыстан айырылған жергілікті шаруалардың еңбегін толықтыру үшін жұмысқа тартылды. Соғыс департаментінің заманауи шенеуніктері тұтқындарды нацистік идеологиядан тазартатын үкіметтік әрекеттердің жоғары жетістікке жеткенін мәлімдегенімен, тұтқын бағдарламасының барлық кезеңінде жеке лагерьлердегі түрмелерде нацистік әсер кең таралды. Бұрын көбінесе ауылдық болған Шығыс Техас мұнай, кеме жасау және әуежай өнеркәсіптеріне жұмысшылар тартылған сайын қалаға айналды. Шығыс техастықтар соғысқа үлкен үлес қосты, үйде де, қарулы күштерде де. Жоғары мектептерде де патриоттық бағдарламалар болды, бірақ көптеген мұғалімдер мен үлкен студенттер әскерге немесе қорғаныс жұмысына кеткендіктен бюджет қысқартылды, бағдарламалар тоқтатылды және оқу жоспары қысқартылды. Ауруханалар медициналық құралдар мен медициналық персоналдың жетіспеушілігі туралы хабарлады, өйткені көптеген дәрігерлер мен жас медбикелердің көпшілігі әскери қызметке қосылды. 1942 жылдың қарашасында Лонгвьюдегі Хармон бас ауруханасы, армияның ең ірі ауруханаларының бірі, 157 аурухана ғимаратымен және 2939 төсек-орынға дейін сыйымдылығымен ашылды. Бұл мекеме орталық жүйке жүйесінің сифилисімен, психикалық аурулармен, тропикалық аурулармен және дерматологиялық аурулармен ауырған сарбаздарды емдеуге арналған. Соғыс аяқталғаннан кейін ғимарат ЛеТурно университетінің кампусы ретінде пайдалануға берілді. Бейлор университеті, көптеген мектептер сияқты, ұлттық қорғанысқа көмектесу, сарбаздарды жұмысқа алу және соғыс кезінде мекемені жұмыс істеуге көмектесудің бірнеше міндетінде табысты болды. Техас Техникалық университетінің де соғыста көптеген рөлі болды; ең танымал 1943–1944 жылдардағы Соғыс оқу қызметінің ұшу алдындағы бағдарламасы. Ол Әуе күштерінің ұшқыштарын толыққанды әскери авиациялық даярлыққа дайындады. 1939 жылдан бері университет аумағындағы азаматтық ұшқыштарды даярлау бағдарламасының жеке мердігерлері болған Клент Бридов пен М. Ф. Даглидің, Гарольд Хамфрис бас ұшқыш ретінде, Люббокқа экономикалық серпін берді. 3750 курсант сыныпта оқып, ұшып жүрді. 1943 жылдың ақпан айынан 1944 жылдың қаңтарына дейін 2000-нан астам әйел Накогдочестегі Стивен Ф. Остин мемлекеттік мұғалімдер колледжіндегі Армияның әкімшілік мектебінде әйелдер армиясының көмекші корпусының бірінші бөлімшесінде оқуды аяқтады. Соғыс кезіндегі әсерлер Хьюстоннан артық болған жоқ, 1940 жылы бұл қала 400 000 тұрғынымен кеме жасау және мұнайға тәуелді болды. Соғыс қаланың экономикалық базасын үлкен федералдық шығындардың арқасында күрт кеңейтті. Көреген кәсіпкерлер, ең танымалдары Джордж Браун, Джеймс Элкинс және Джеймс Аберкромби, технологиялық тұрғыдан күрделі нысандарға жүз миллиондаған долларлық федералдық соғыс инвестицияларын тартып алды. Хьюстон мұнай компаниялары мұнайды қайта өңдеуден күрделі петрохимия өндірушілеріне айналды. Әсіресе синтетикалық резеңке және жоғары октанды отын маңызды болды, олар соғыстан кейін де маңыздылығын сақтап қалды. Соғыс табиғи газ өнеркәсібін екінші дәрежелі фактордан маңызды энергия көзіне айналдырды; Хьюстон Inch құбырларын федералдық қаржымен сатып алған жергілікті фирмада ірі хабқа айналды. Басқа да ірі өсу өнеркәсіптеріне болат, оқ-дәрі және кеме жасау кірді. Он мыңдаған жаңа көшпендер ауылдық аймақтардан ағылып келді, қаланың тұрғын үй қорына және қаланың жергілікті көлік пен мектептерді қамтамасыз ету қабілетіне салмақ салды. Бірінші рет жоғары жалақылы жұмыстар көптеген әйелдерге, қаралар мен испандарға берілді. Қаланың афроамерикандық қауымдастығы, жаңадан қол жеткізген өспеліліктерімен, азаматтық құқықтар үшін күресін күшейтті; олар Смиттер мен Олрайт ісіне (1944) қолдау көрсетті және қаржылады, онда Жоғарғы сот ақтардың біріншілік дауысының соңғы нұсқасына қарсы шешім шығарды, дауыс беру құқықтарын қолдады. Шығыс Техас штатындағы қара отбасылардың өсуі мен таралуы бейбіт уақыттағыдан жылдамдады; қаралар жұмыс мүмкіндіктеріне бейімделуге байланысты көшпендірек болды. Фабрикалық еңбекке жылдам көшу, жоғары экономикалық табыс және ақтардың қаралардың экономикалық мәртебесіндегі өзгеріске көнуге дайындығы болды, бірақ дәстүрлі «Джим Кроу» әлеуметтік қатынастары сақталды.

1950 жылдардағы Техас құрғақтығы

1949 жылдан бастап Техас штаты 1957 жылға дейін жалғасқан қасіретті құрғақшылыққа ұшырады. Жауын-шашын 30-50 пайызға төмендеді, температура көтеріліп, егістер мен мал қырылды, соның салдарынан құмды дауылдар көбейді. Осының нәтижесінде Техастағы фермалар мен ранчолардың саны шамамен 100 мыңға азайды, ал ауылдық халықтың қалаға көшіп, өмірін жаңадан бастауына байланысты Техас жаппай қалалану кезеңін бастан өткерді. Ауылдық халықтың үлесі халықтың үштен бірінен төрттен біріне дейін азайды. Осыған байланысты 1957 жылы Техас Суды дамыту кеңесі құрылды және штат суды сақтаудың түрлі жоспарларын жасауға кірісті. Бұл жер асты суларына қолжетімділікті ұлғайтуды және өзендерге бөгет салу арқылы көлдер жасауды қамтыды.

Кеннедидің қазасы

1963 жылғы 22 қарашада, жұма күні, Техас штатындағы Даллас қаласында, орталық стандартты уақыт бойынша сағат 12:30-да (18:30 UTC), Ли Харви Освальд президент Джон Ф. Кеннедиді атып өлтірді. Техас губернаторы Джон Б. Коннели де оққа түсті, бірақ аман қалды. Бұл оқиға Кеннедиге ұзақ жылдар бойы қарсы болған Далластағы оңшыл топтарға бағытталған ұлттық наразылықты тудырды. Бірақ Освальд – Кастроны қолдаған марксистік революционер болды және оңшыл ұйымдармен ешқандай байланысы болған жоқ. Шындығында, оңшыл (немесе солшыл) ешқандай ұйым осы қастандыққа қатысқан жоқ. Осыдан кейін көптеген БАҚ өкілдері мен саяси солшылдар қала мен оның тұрғындарын "Даллас – өлі қала" немесе "Даллас – жек көру қаласы" деп айыптауға тырысты. Алайда, кейіннен Освальдтың жалғыз әрекет еткені және қаламен тек қысқа ғана уақыт байланыста болғаны анықталды. Дегенмен, жарты ғасырдан астам уақыт бойы Даллас халқы әлі де осы оқиғаға жауапкершілік тартқан деп есептелуде. Оқиға болған жерде орналасқан, кісі өлтірушінің оқ атқан деп саналатын Дели Плазадағы Алтыншы қабаттағы мұражай тарихи туристік орынға айналды.

Жоғары білім

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Техас университеті мен Техас A&M университеті сияқты жетекші университеттер жаңа ұлттық мәртебеге ие болды. Соғыс жылдары университеттердегі ғылыми зерттеулерді қаржыландыру, оқу бағдарламаларын өзгерту, кампустағы оқушыларға арналған бағдарламалар мен соғыстан кейінгі ардагерлерді қабылдау жағдайды өзгертіп, Техас мектептеріне ұлттық деңгейде танылуға мүмкіндік берді. 1950 жылдардан 1960 жылдарға дейін Техас жоғары білім беру жүйесін жаңғыртып, күрт кеңейтті. Губернатор Коннелидің басшылығымен штат жоғары білім беру саласындағы ұзақ мерзімді жоспарды, ресурстарды тиімдірек бөлуді және мемлекеттік білім беру мекемелерін тиімді басқаруға мүмкіндік беретін орталық мемлекеттік құрылымды жасады. Осы өзгерістердің арқасында Техас университеттері Джон Кеннеди мен Линдон Джонсон әкімшіліктері кезінде ғылыми зерттеулер мен дамуға федералдық қаржыландыру алды.

COVID-19-ның таралуы

Техас штаты 2020 жылдың 13 ақпанында алғашқы жағдайды растады, ал штаттың көптеген ірі қалалары наурыз айында алғашқы жағдайларды тіркеді. 2021 жылдың мамыр айының соңына қарай, бұл штатта COVID-19 салдарынан 50 198 адам қайтыс болды. Техастағы өлім-жітім көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда 175 адамды құрады, ал жалпыұлттық COVID-19 өлім-жітім көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда 179 адамды құрады. 13 наурызда губернатор Эбботт Техас штатының барлық округтерінде төтенше жағдай режимін жариялады, өкіметіне төтенше өкілеттіктер берді және мемлекеттік қызметкерлерге қашықтан жұмыс істеуге бұйрық берді. Балалар бақшалары, зейнеткерлер үйлері мен түрмелерге сапарларды шектеу ұсынылды. Сан-Антонио қаласында COVID-19 диагностикасы үшін штаттың алғашқы мобильдік тестілеу орталығы ашылды. Штаттың барлық колледждері мен университеттері көктемгі демалысты ұзартты, ал кейбіреулері, соның ішінде Бейлор университеті, Хьюстон университеті, Солтүстік Техас университеті, Остин қаласындағы Техас университеті, Техас мемлекеттік университеті және Техас технологиялық университеті онлайн оқытуға көшті. Сондай-ақ мектеп округтері штарт бойынша сабақтарды уақытша тоқтату туралы хабарлады.

Тарихнама

Белл, Уолтер Ф. "Тексастағы Азамат соғысы: тарихи әдебиеттерге шолу", Оңтүстік-Батыс тарихи тоқсандық журналы, 2005, 109(2): 204–232. Буенгер, Уолтер Л. және Арнольдо Де Леон, ред. *Техастан тыс уақыт арқылы: өткен түсініктемелерден арылу* (Texas A&M Press, 2011), ғалымдардың онлайн эсселері. Буенгер, Уолтер Л. және Роберт А. Калверт, ред. *Уақыт арқылы Техас: дамитын түсініктемелер* (Texas A&M Press, 1991), ғалымдардың эсселері. Кантрелл, Грегг және Элизабет Хейс Тернер, ред. *Жұлдызды Техастың өткені: естелік және тарих* (Texas A&M Press, 2007), ғалымдардың эсселері. Кокс, Патрик Л. және Кеннет Э. Хендриксон, ред. *Техастың тарихын жазу* (Техас университетінің баспасы, 2013), 310 бет. Чарльз Рамсделл, Юджин Баркер, Уолтер Прескотт Уэбб және Эрнест Винклер, сондай-ақ Ллерна Френд, Дж. Фрэнк Доби, Дж. Эветтс Хейли, Роберт Максвелл, Карлос Кастаньеда, Роберт Котнер, Джо Б. Франц, Рут Винегартен және Дэвид Вебер туралы ғылыми эсселер. Онлайн шолу. Крауч, Барри А. "Тексастың қайта құрылуына 20 жылдық көзқарас", Оңтүстік-Батыс тарихи тоқсандық журналы, 1990, 93(3): 275–302. Камминс, Лайт Таунсенд және Алвин Р. Бейли, ред. *Техас тарихына нұсқаулық* (1988). Делеон, Арнольдо. "Техано тарихының бағыты: бастауы, дамуы және мәртебесі", Оңтүстік-Батыс тарихи тоқсандық журналы, 2003, 106(3): 348–364. Глазруд, Брюс А. және Кэри Д. Винц. *Техас тарихын ашу* (Оклахома университетінің баспасы, 2014). Онлайн шолу. Инохоса, Гилберто М. "Тұрақты испандық діншіл қауымдастықтары: испандық және техастық шіркеу тарихнамасы", Техас католик тарихы және мәдениеті журналы, 1990, 1(1): 20–41. Пойо, Джеральд Э. және Гилберто М. Инохоса. "Испандық Техас және шекаралық аймақтар тарихнамасының өзгеруі: АҚШ тарихы үшін салдары", American History журналы, 1988, 75(2): 393–416. Снид, Эдгар П. "Техастағы қайта құру тарихнамасы: кейбір мифтер мен мәселелер", Оңтүстік-Батыс тарихи тоқсандық журналы, 1969, 72(4): 435–448. Вустер, Ральф А. және Роберт А. Калверт, ред. *Техас көріністері* (1987), қайта басылған ғылыми эсселер.

Бизнес, еңбек және экономика

Кемпбелл, Рэндольф Б., және Ричард Г. Лоу. Техас соғысына дейінгі кезеңдегі байлық және билік (1977). Гласруд, Брюс А., және Джеймс С. Марони, құрастырушылар. Техас еңбек тарихы (Техас A&M University Press, 2013) 444 бет.

Гендерлік және әлеуметтік тарих

Даунс, Фэйн және Нэнси Бейкер Джонс, ред. Әйелдер және Техас тарихы: Таңдалған мақалалар (1993). Энстам, Елизавета Йорк. Әйелдер және қалалық өмірдің қалыптасуы: Даллас, Техас, 1843–1920 ж. (1998). 284 бет. Джонс, Нэнси Бейкер және Рут Винегартен. Капитолийдегі әйелдер: Техас әйел заң шығарушылары, 1923–1999 (Техас университеті баспасы, 2000). МакАртур, Джудит Н. және Гарольд Л. Смит. Техас әйелдерінің көзімен: ХХ ғасыр тәжірибесі (Техас университеті баспасы, 2010). МакКомб, Дэвид Г. Техастағы қала: Тарих (Техас университеті баспасы, 2015). Матовина, Тимоти М. Техано діні және этникалық тегі: Сан-Антонио, 1821–1860 (Техас университеті баспасы, 2014). Тейлор, А. Элизабет. Соңғы азаматтар: Техастағы әйелдердің сайлау құқығы үшін күресі (1987). Тернер, Элизабет Хейс, Стефани Коул және Ребекка Шарплес, ред. Техас әйелдері: Олардың тарихы, олардың өмірі (U of Georgia Press, 2015). УАЙТ, МАЙКЛ АЛЛЕН. «Техастағы білім беру тарихы 1860–1884» (PhD диссертациясы, Бейлор университеті; ProQuest Dissertations Publishing, 1969. 7008023), бастапқы дереккөздер.

Қайта құру

Кэмпбелл, Рэндольф Б. Техастағы шөп тамырларын қалпына келтіру, 1865–1880 (1997). Крауч, Барри А. «Техас қайта құруын «еркінен босату»: жиырма жылдық перспектива», Southwestern Historical Quarterly, 1990, 93(3): 275–302. Крауч, Барри А. «Азатталғандар бюросы» және Техас штатының қара нәсілді халқы. (1992). Крауч, Барри А. «Махаббат аккорды»: Техастағы соғыстан кейінгі кезеңде қара нәсілділердің неке және отбасы құқықтарын заңдастыру» The Journal of Negro History, 79 том, 1994. Гоулд, Льюис Н. Прогрессивтер және тыйым салушылар: Вильсон дәуіріндегі Техас демократтары (1973). Хауэлл, Кеннет В., ред. Әлі де Азамат соғысы аренасы: Техас қайта құруындағы зорлық-зомбылық және қырқыстар (Солтүстік Техас университетінің баспасы, 2012) 445 бет. ғылыми мақалалар. МакАртур, Джудит Н. Жаңа әйелді құру: Техастағы оңтүстік әйелдерінің прогрессивті мәдениетінің өрлеуі, 1893–1918. (1998). Монихон, Карл Х. Эдмунд Дж. Дэвис (Техас): Азамат соғысының генералы, республикалық көшбасшы, қайта құру губернаторы (Техас христиан университетінің баспасы, 2010) 337 бет. Монихон, Карл Х. Техас Азамат соғысынан кейін: Қайта құру күресі. Техас A. & M. U. Баспасы, 2004. 237 бет. Монихон, Карл Х. «Джордж Т. Руби және Техастағы ыңғайлылық саясаты», Говард Н. Рабиновиц, ред. Қайта құру дәуірінің оңтүстік қара көшбасшылары (1982) 363–92 беттер. Питр, Мерлин. Көптеген қауіп-қатерлер, ауыр еңбектер мен тұзақтар арқылы: Техастың қара көшбасшылығы, 1868–1900. Eakin Press, 1985. Рамсделл, Чарльз Уильям. Техастағы қайта құру (1910). толық мәтін онлайн. Даннинг мектебі. Рамсделл, Чарльз В., «Техастағы президенттік қайта құру», Southwestern Historical Quarterly, (1907) 11 том, №4, 277–317. Райс, Лоуренс Д. Техастағы негрлер, 1874–1900 (1971). Рихтер, Уильям Л. Барлық жағынан асып кеткен: Техастағы бостандықтану бюросының әкімшілері, 1865–1868. 1991. Смолвуд, Джеймс М.; Крауч, Барри А.; және Пикок, Ларри. Қырқыстар мен хаос: Техастағы қайта құру соғысы. Техас A. & M. U. Баспасы, 2003. 182 бет. Снид, Эдгар П. «Техастағы қайта құру тарихнамасы: кейбір мифтер мен проблемалар», Southwestern Historical Quarterly, 1969, 72(4): 435–448. Ворк, Дэвид, «АҚШ-тың Түсті әскерлері Техаста қайта құру кезінде, 1865–1867», Southwestern Historical Quarterly, 109 (қаңтар, 2006), 337–57.

1876-1920 жылдар

Барр, Алвин. Қайта құрудан реформаға дейін: Техас саясаты, 1876–1906 (1971)
Буенгер, Уолтер Л. Заманауи Оңтүстікке жол: Қайта құру мен Ұлы депрессия арасындағы Солтүстік-Шығыс Техас (2001)
Кемпбелл, Рэндольф Б. Техастағы тамырлық қайта құру, 1865–1880 (1997).
Гулд, Льюис Н. Прогрессивтер мен тыйым салушылар: Вильсон дәуіріндегі Техас демократтары (1973).
Джордан, Терри Г. Техасқа апаратын жолдар: Батыс мал шаруашылығының оңтүстік тамырлары (1981).
МакАртур, Джудит Н. Жаңа әйелді жасау: Техастағы оңтүстік әйелдерінің прогрессивті мәдениетінің өрлеуі, 1893–1918 (1998).
Мартин, Роско С. Техастағы халық партиясы: Үшінші партия саясатын зерттеу (1933).
Питр, Мерлин. Көптеген қауіп-қатерлер, ауыр еңбектер мен тұзақтар арқылы: Техастың афроамерикандық көшбасшылары, 1868–1900. Eakin Press, 1985.
Райс, Лоуренс Д. Техастағы афроамерикандықтар, 1874–1900 (1971)
Снид, Эдгар П. "Техастағы қайта құру тарихнамасы: кейбір мифтер мен мәселелер", Southwestern Historical Quarterly 1969 72(4): 435–448
Спратт, Джон Стриклин. Шпинделтопқа жол: Техастағы экономикалық өзгерістер, 1875–1901 (1955).
Утли, Роберт М. Жалғыз жұлдыз әділдігі: Техас рейнджерлерінің бірінші ғасыры (2002).
Вустер, Ральф. Ұлы соғыста Техас және техастықтар (2010) 256 бет.

1920 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Әбел, Жозеф. "Африкалық американдықтар, еңбек одақтары және Техас штатының әуе кемесін құрастыру өнеркәсібінде әділ еңбек құқығы үшін күрес, 1941–1945", Journal of Southern History 77 (тамыз 2011), 595–638. Блэкведер, Джулия Кирк. Төңкеріс жылдардағы әйелдер: Сан-Антониодағы каста және мәдениет, 1929–1939 (1984). Браун, Норман Д. Худ, Бонет және Кішкентай қоңыр құмыра: Техас саясаты, 1921–1928 (1984). Каро, Роберт А. Линдон Джонсонның жылдары, 2 томдық (1990, 1991). Кокс, Патрик. Ральф В. Ярборо, Халықтың сенаторы (2001). Каннингэм, Шон П. Каубой консерватизмі: Техас және қазіргі оңшылдардың өрлеуі (2010). Дэллек, Роберт. Жалғыз жұлдыздың шарықталуы: Линдон Джонсон және оның заманы, 1908–1960 (1991). Дэвидсон, Чендлер. Техас саясатындағы нәсіл және тап (1990). Фоли, Нил. Ақ апат: Техас мақта дақылдарындағы мексикалықтар, қаралар және кедей ақтар. Калифорния университетінің баспасы, 1997. Грин, Джордж Норрис. Техас саясатындағы орнықтыру: Бастапқы жылдар, 1938–1957 (1979). Харт, Гарри. "Техастың ең ықпалды тұлғалары. Техастағы билік ойыны: қалай жұмыс істейді және кім шешім қабылдайды". Texas Monthly (сәуір 1976). Кнаггс, Джон Р. Екі партиялық Техас: Джон Тауэр дәуірі, 1961–1984. Eakin Press, 1986. Ли, Джеймс Уорд және т.б., ред. 1941: Техас соғысқа қатысады. Солтүстік Техас университетінің баспасы, 1991. Миллер, Шар. Сан-Антонионың тереңінде: Техастың оңтүстігіндегі жер және өмір. Тринити университетінің баспасы, 2004. Олиен, Диана Дэвидс және Роджер М. Олиен. Техастағы мұнай: Гушер дәуірі, 1895–1945 (2002). Патенауд, Лайонел В. Техастықтар, саясат және жаңа келісім (1983). Перриман, М. Рей. "Тәуекелге ұмтылып жеңіске жет: Техас 80-ші жылдары: Билік, ақша, трагедия, үміт!". Даллас: Taylor Publishing Company, 1990. Рестон, Джеймс. Жалғыз жұлдыз: Джон Конналлидің өмірі (1989). Воланто, Кит Дж. Техас, мақта және жаңа келісім (2005). Воланто, Кит. "Техастың жаңа келісім тарихшылары қайда?: Техастағы жаңа келісім тәжірибесі туралы әдебиеттік шолу". East Texas Historical Journal 48+2 (2010): 7+ онлайн. Уишенхант, Дональд В. Техастағы Ұлы депрессия: Гувер жылдары. Garland Publishing, 1983. Вустер, Ральф. Техас және техастықтар Екінші дүниежүзілік соғыста (2005) 296 бет. Вутнов, Роберт. Қатты ел: Техас қалай Американың ең қуатты Библия белдеуіне айналды (2014), дінге саяси күш ретінде ерекше назар аудару.