Кіріспе
Онлайн петиция (немесе интернет петиция, немесе электрондық петиция) – интернет желісінде, әдетте веб-сайттағы форма арқылы қол қойылатын петиция түрі. Онлайн петицияға кіргендер өздерінің аты-жөні және электрондық пошта мекенжайы сияқты деректерін енгізу арқылы қол қояды. Белгілі бір мөлшерде қол қойғандар жиналған соң, нәтижесіндегі хат петицияның адресатына, көбінесе электрондық пошта арқылы жіберіледі. Онлайн петиция әр қол қойылған сайын адресатқа электрондық хат та жолдауы мүмкін.
An online petition (or Internet petition, or e petition) is a form of petition which is signed online, usually through a form on a website. Visitors to the online petition sign the petition by adding their details such as name and email address. Typically, after there are enough signatories, the resulting letter may be delivered to the subject of the petition, usually via e mail. The online petition may also deliver an email to the target of the petition each time the petition is signed.
Артықшылықтары
Бұл формат адамдарға кез келген уақытта петиция жасауды жеңілдетеді. Көптеген веб-сайттар компьютерге қол жеткізе алатын әркімге кез келген мәселеге қатысты петиция жасауға мүмкіндік береді, мысалы, құрылысты тоқтату немесе дүкенді жабуға қарсылық білдіру үшін.
Кемшіліктері
Өтініш беру оңай болғандықтан, сайтқа маңызсыз себептер немесе өтініш нысанындағы әзілдер жиі түсіп жатады. Онлайн петициялар қол қойғандардың нақты есімдерін пайдаланбауына және псевдонимдерді қолдануына байланысты, олардың заңдылығы күмәнді болуы мүмкін. Мысалы, растау электрондық поштасы арқылы тексеру, петицияны жалған есімдер мен электрондық мекенжайлармен толтырудың алдын алуға көмектеседі. Көптеген петиция сайттарында қазіргі уақытта нақты өмірдегі процестерге ұқсас қауіпсіздік шаралары бар; мысалы, жергілікті билік органдары наразылық топтарынан петицияға қойылған қолтаңбаларды, сондай-ақ олардың толық атын және қолтаңбаның дұрыстығын тексеру жолын (телефон нөмірі арқылы немесе жүргізуші куәлігі немесе паспорттағы сәйкестендіру нөмірі арқылы) талап етеді, осылайша қолтаңбаның жалған емес екеніне көз жеткізеді. Жақында Сингапурда онлайн петициялардың өркендеуі туралы мақалада iPetitions.com өкілі IP-тексерулер мен капчаларды қолдану арқылы жалған петициялармен күресуге болатынын мәлімдеді. Қазіргі уақытта Change.org, iPetitions.com, Avaaz.org және 38 Degrees сияқты онлайн петицияларды ұсынатын бірнеше ірі веб-жобалар бар. Олардың танымалдылығы мен саяси әсер ету мүмкіндігі артып келеді. 2012 жылы Change.org сайтындағы бірнеше петициялар United Airlines компаниясының итке қатысты саясатын өзгертуге ықпал етті. Кейбір заңды үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) онлайн петициялардан жаңылған. Мұның себебі – осы форматтағы петициялардың мақсатына жетуінің сирек кездесуі. Сынаушылар оны көбінесе салғырттықтың мысалы ретінде келтіреді. Үкімет министрлері ұлттық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланған осы құбылысқа байланысты сайттың бар екенін жоққа шығара алмады. Бұл жағдай онлайн электрондық үкімет петицияларының әлеуеті мен кемшіліктерін көрсетті.
Электрондық пошта арқылы петициялар
Электрондық хат арқылы өтініш берудің ұқсас түрі бар. Бұл өтініш қарапайым тізбектес хат түрінде болуы мүмкін, онда пайдаланушылардан оны көптеген адамдарға жіберіп, белгілі бір мақсатқа жетуі немесе жалған уәде етілген сыйлық алуы сұралады. Кейде мұндай өтініште басып шығарып толтыруға болатын нысан немесе алушы қол қоя алатын сайттан тыс онлайн петицияға сілтеме болады. Әдетте, электрондық хат арқылы жасалған петициялар ашу-ыза тудыратын, өзекті саяси немесе мәдени тақырыптарға негізделген нақты бір мәселеге бағытталған. 2019 жылдың 31 наурызына дейін 6 миллионнан астам қол қойылды. Бұл сол күні Brexit референдумынан кейін Ұлыбритания үкіметінің Еуропалық Одақтан шығуына қарсы наразылық білдірген ірі ұлттық "Халық Дауысы" шеруімен бірге өтті. Қазіргі уақытта ең сәтті онлайн петиция бойынша халықаралық рекордты Change.org сайтындағы Джордж Флойдтың өліміне қатысты петиция иеленеді. 2020 жылдың шілде айына қарай ол 19,3 миллионнан астам қол жинады және одан әрі жалғасуда.
Дүниежүзілік желі
Дүниежүзілік желінің коммерция, белсенділік және талқылау платформасы ретінде қалыптасуымен, әртүрлі әлеуметтік мәселелерге назар аудару мүмкіндігі әртүрлі тараптар тарапынан байқалды, нәтижесінде онлайн петициялардың ресмиленген құрылымы пайда болды. 1999 жылы алғашқы веб-петиция хостингтерінің бірі – PetitionOnline құрылды, содан кейін GoPetition (2000 жылы құрылған), thePetitionSite.com, iPetitions және тағы да басқалары пайда болды. Петиция хостингтері пайдаланушыларға тегін түрде әртүрлі петицияларды жасауға мүмкіндік беретін қолжетімді сыртқы платформалар ретінде қызмет етті, бұл бұрынғы электрондық пошта арқылы және бейресми веб-форумдардағы петициялармен салыстырғанда оңай интерфейс ұсынды. Дегенмен, петиция хостингтері петиция жасаған немесе қол қойған пайдаланушылардан талаптардың жеткіліксіздігі үшін сынға ұшырады: петициялар көбінесе жалған немесе анонимді есімдермен қол қойылды және бір петицияға қол қойғандар арасында дұрыс емес пікір алмасуға себеп болды. 2000-шы жылдардың соңында онлайн әлеуметтік желілердің дамуы интернет петицияларының әлеуметтік желілерге интеграциялануының және олардың танымалдылығының артуына әкелді. Facebook, Change.org, Care2, SumOfUs, GoPetition және басқа да сайттар интернет петицияларын әлеуметтік медиа және пайдаланушылар жасаған контент түрі ретінде интеграциялаудың мысалы болып табылады. Мұндай желілер онлайн петицияларды жасау, қол қою және оларға жауап беру үшін ыңғайлы жағдайлар жасады, себебі мұндай желілерде бұрынғы арнайы петиция хостингтерімен байланысты жоғары деңгейдегі анонимділік болмайды. Кейбір жағдайларда петиция сайттары мемлекеттік органдармен кең қолдау тапқан бастамаларды іске асыру механизмі туралы келісімге келді. Мысалы, Латвиядағы ManaBalss.lv платформасы 10 000-нан астам расталған қолдаушылар қол қойған кез келген заңды бастаманы ұлттық парламентке жіберуге құқылы. Осы бастамалардың шамамен жартысы парламент тарапынан қолдау тауып, немесе қарастырылып жатыр.
Еуропа мен Австралиядағы электрондық үкімет петициялары
Ұлыбритания Парламентінің петициялар веб-сайты 2006 жылдан бері түрлі форматтарда жұмыс істеп келеді. 2011 жылдан бастап парламенттік комитет 100 000-нан астам қол жинаған петицияларды парламенттік дебаттарға ұсыну мүмкіндігін қарастырды. 2015 жылы бұл процедура Парламентте ресми түрде бекітіліп, тұрақты Петициялар комитеті құрылды. Ұлыбританияда 2009 жылғы «Жергілікті демократия, экономикалық даму және құрылыс» заңы барлық басқару органдарын азаматтарға петицияларды электрондық түрде беруге мүмкіндік беруді міндеттейді. Кейбір парламенттер, мемлекеттік органдар мен шенеуніктер, мысалы, Шотландия Парламенті (1999 жылдан бері e-петиция жүйесімен), Австралияның Квинсленд Парламенті, Германияның Бундестагы (2005 жылдан бері), Украина Министрлер кабинеті (2016 жылдан бері) және Ұлыбританиядағы Бристоль қалалық кеңесі өз сайлаушыларына адалдығын көрсету және үкіметтік жұмыстарға қолжетімділікті арттыру мақсатында электрондық петиция жүйесін қабылдады. Еуропалық Парламенттің Петициялар жөніндегі комитеті (PETI) – петицияларды жасау және қабылдауға арналған веб-порталы бар, Еуропалық Парламенттің тұрақты комитеттерінің бірі болып табылады. Петиция құқығы – Еуропа азаматтары мен тұрғындарының негізгі құқықтарының бірі.
АҚШ-тағы электрондық үкімет петициялары
2011 жылы АҚШ үкіметі Ақ үйдің веб-серверінде петиция жасау және қол қою үшін «Біз халықпыз» платформасын құрды. Бастапқыда Ақ үй петицияға 30 күн ішінде 5000 қол жинауды талап етті, одан кейін әкімшіліктегі саясатқа қатысты лауазымдардағы шенеуніктер петицияны қарап, ресми жауап беретін болды. Іске қосылғаннан кейінгі екі апта ішінде бұл талап 25 000 қолға дейін көтерілді. 2013 жылы жасалған тағы бір өзгеріс шекті 100 000 қолға жеткізді. Басқа да топтар электрондық петиция құру арқылы азаматтардың бастамаларын оңайлатуға және қолжетімді етуге тырысып жатыр.
Тиімділігі туралы пікірталас
Интернет петициялары, қоғамның "слактивизм" туралы пікірлері сияқты, веб-активизмнің танымал құралы және мұндай петицияларға қол қойғандардың анонимділігіне байланысты мақсаттары оларды жиі назарсыз қалдырады дейтін сыншылардың назарында. Мысалы, Snopes.com интернет петицияларын белсенділік әдісі ретінде қолдануға қарсы тұрады, олардың сыншылары бұл әдісті әділ бағаламайды деп мәлімдейді. Кейіннен Snopes.com интернет петицияларының тиімсіздігі туралы мәтінді жойды.