Кіріспе

Британдық полиция қызметкері (1932–2022)

Сэр Сирил Джеймс Андертон (24 мамыр 1932 – 5 мамыр 2022) – британдық полиция қызметкері, 1976 жылдан 1991 жылға дейін Үлкен Манчестер аймағының бас комиссары қызметін атқарды.

Ерте өмір және мансап

Виган қаласында көмір шахташыларының отбасында туып өскен ол, Санкт-Мэтью шіркеу мектебінде, кейін Виган гимназиясында білім алған. Андертон 1953 жылы Манчестер қалалық полициясына қосылғанға дейін үш жыл Корольдік әскери полициясында міндетті әскери қызметтен өткен. Ол Манчестердегі Мосс-Сайд ауданында патрульдік полиция қызметкері ретінде қызметін бастады, кейіннен ол Метрополитен полициясының комиссары болған Роберт Марк суперинтенданттың назарына ілікті. Андертон Манчестер қалалық полициясының қатарында жылдам өрледі, Манчестердегі Виктория университетінде криминологияны оқыды. Ол Чешир полициясының бас инспекторы, ал кейін Лестершир полициясының бас констеблінің орынбасары болды. 1975 жылы ол бір жыл бұрын құрылған Үлкен Манчестер полициясының (GMP) бас констеблінің орынбасары тағайындалды. 1976 жылғы 23 қазанда 44 жасында бас полиция қызметкері болып тағайындалды.

Бас констебль

Андертонның бас комиссар ретінде атқарылған алғашқы істерінің бірі порнография мен проституцияға қарсы күрес болды. Арнайы топ 284 кітап дүкеніне, газет орталықтарына және қоймаларға шабуыл жасап, жалпы құны 200 000 фунт стерлинг болатын 160 000 журналды тәркіледі. Тәркіленгендердің ішінде "The Sun" газетінің жылдық үшінші беті де болды. Бұл шараны кейбір феминистер мен порнографияға қарсы күресшілер қолдады, бірақ азаматтық бостандықтарды қорғайтын топтар оны моральдық науқан деп сынады. Андертон сыншыларына, Ұлы Манчестердегі дүкендердегі материалдың графикалық сипатына байланысты халықтан келген шағымдарға жауап беріп отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ, Манчестердегі ұйымдасқан қылмыстық топтар порнографиялық материалдардың сатуын және таратуын, сондай-ақ проституция үйлерін, массаж салондарын және көшедегі проституцияны бақылап отырғаны айтылды. Манчестер қаласының орталығында түнгі уақытта ішімдік ішуге қарсы күрес жүргізілді, әсіресе заңсыз ішімдік клубтарына және лицензиясы бар барлар мен клубтарда белгіленген уақыттан кейін ішімдік ішуге қарсы шаралар қабылданды. Нәтижесінде 24 түнгі клубтың лицензиясы сот шешімімен алынып тасталды. Манчестер қаласының гей қауымының орталығы – Canal Street ауданында да тұрақты патрульдеу жүргізілді. Андертонды гей құқықтарын қорғаушылар оның гей қауымына деген ықтимал көзқарасының салдарынан аймақтың полициясын күшейтіп, артық назар бөлгені үшін жиі сынады. "The Guardian" газетінің хабарлауынша, Андертон "өзінің қызметкерлерін ылғалды көшелерде аралап, жақындасқандарды ұстауға шақырды, ал полиция моторлық қайықтары шамдарымен каналдың құлыптары мен көпірлерінің маңында гей еркектерді іздеді". Андертон сынға жауап ретінде ол тек қоғамдық дәретханалардағы сексуалдық әрекеттерге қатысты заңды орындап отырғанын және жергілікті тұрғындардан полицияның әрекетсіздігіне қатысты көптеген шағымдар түскенін мәлімдеді. 1977 жылы Ұлы Манчестер полициясы көше тонаушыларын немесе "қарақшыларды" ашық жерге шығару үшін қара киімдегі "алдаушы" тобын жұмылдырған алғашқы ағылшын полиция күші болды. Андертон бұл тактиканы Нью-Йорк полиция департаментінен қабылдады. Сондай-ақ 1977 жылы Андертон Тактикалық көмек тобын құруды бұйырды. Метрополитен полициясының арнайы патрульдік тобы үлгісінде құрылған Тактикалық көмек тобы (TAG) Ұлы Манчестер полициясын қоғамдық тәртіпсіздік пен қылмысқа қарсы күрес үшін мобильді резервпен қамтамасыз етуге жауапты болды. Тактикалық көмек тобы футбол зорлық-зомбылығына және демонстрациялар мен еңбек даулары кезіндегі тәртіпсіздікке қарсы күреске жиі жұмылдырылды. Ұлы Манчестер полициясы қоғамдық тәртіпті сақтау және атыс қаруын қолдану саласында Метрополитен полициясынан кейін Англиядағы ең жетекші полиция күшіне айналды. 1977 мен 1979 жылдар арасында Андертон ұлттық БАҚ-тың назарын оңшыл Ұлттық фронттың бірнеше шерулерін қауіпсіз өткізу арқылы аударды, бұл оның қатал және белсенді бас комиссар ретінде беделін нығайтты. 1977 жылдың жазында Бирмингемдегі Ледивуд және оңтүстік Лондондағы Льюишемдегі шерулер көтерілістерге әкелді. 1977 жылдың қазан айында жоспарланған шеруге бастапқыда тыйым салғаннан кейін, ол Ұлттық фронттың орынбасары Мартин Вебстермен құпия кездесіп, шерудің орны құпия сақталса, оны өткізуге келісті. Қарсы демонстрацияларды бақылау үшін GMP дайындыққа келтірілді, көршілес күштерден күшейте түсу үшін қосымша күштер шақырылды және тікұшақтар жұмылдырылды. Бұл операция – сол кездегі Ұлыбританиядағы ең күрделі қоғамдық тәртіп операциясы – 250 000 фунт стерлингке бағаланды. 1978 жылдың қаңтар және ақпан айларында тағы екі ірі полиция операциясы Фронттың Хайд және Болтон қалалық әкімдіктерінде өткен жиналыстарын өткізуге мүмкіндік берді.

1981 жылғы Мосс-Сайд көтерілісі

1981 жылдың шілдесінде Андертонға Мосс-Сайд көтерілісімен күресуге тура келді. Сол жылы Англияда Бристоль, Брикстон және Токстеттегі қақтығыстар сериясы болды, GMP офицерлері күшейту ретінде Ливерпульге жіберілді. Токстеттегі қақтығыстардағы полицияның жоғары шығындарын болдырмау үшін Андертон ұзақ қорғаныш қалқандары бар офицерлердің стационарлық бекеттерін орналастыруға шешім қабылдамады, себебі мұндай қорғаныс тактикасы ұзаққа созылған қақтығыстарға ықпал етеді деп санайтын. Оның орнына ол Үлкен Манчестер полициясын қорғаныш каскаларымен қамтамасыз етуді тапсырды – сол кезде мұндай жабдықты тек ағылшын полиция күштері ғана қолданатын. Шілдеде Мосс-Сайдта тәртіпсіздіктер басталғанда, GMP бастапқыда жасырын күйде болды, ал қоғамдық көшбасшылар жағдайды бажайлап, халықты таратуға тырысты. Алайда, көшедегі екі күндік тәртіпсіздік пен тонаудан кейін Андертон жылдам және қатаң араласуға бұйрық берді, Солтүстік Ирландияда Корольдік Ольстер полициясы (RUC) әзірлеген, көлікке негізделген жылдам тарату стратегиясын қолданып, көшелерді тазалау үшін Тактикалық Көмек Тобын (TAG) жіберді. Арнайы дайындықтан өткен TAG офицерлері жылдам қозғалатын фургондардан ұстау топтарын қолданып, екі сағаттың ішінде 150 адамды қамауға алып, тәртіпсіздікті тоқтатты. 1992 жылы сұхбатта Андертон Мосс-Сайд көтерілісі кезіндегі стратегиясын былай сипаттады:
Қиындық туындағанда және көшеде зорлық-зомбылық орын алғанда, оған жылдам және қатаң соққы беру керек. Біз де келесі күні солай істедік. Біз барлық мүмкіндігімізді пайдаланып, көтерілісшілерге жылдам және қатаң соққы бердік – заңды және рұқсат етілген күшпен – және 24 сағаттың ішінде Манчестердегі көтерілісті басып тастадық. Үлкен Манчестер полициясының жылдам және икемді мобильді жауап беруі сол кездегі британдық қоғамдық тәртіп сақтаудағы бірегейлік сапасымен ерекшеленді және бұқаралық ақпарат құралдары, саясаткерлер мен халықтан жоғары баға алды. Андертонның басшылығы басқа аймақтардағы полицияның бақылауын жоғалтумен сәукес келмейтіндей болды. 1981 жылдың желтоқсанында Андертон Мосс-Сайдта орналасқан GMP құрамындағы бірінші мамандандырылған бөлімді құрды, оның мақсаты нәсілдік жек көруге негізделген зорлық-зомбылық пен басқа да қылмыстарды тергеу болды. Кейіннен Англия, Уэльс және Шотландияның басқа полиция күштері де осы тәжірибені қабылдады.

Сирил Смит

Андертон либерал саясаткер Сирил Смитпен жақын дос болды, ол оның дәстүрлі құндылықтарымен және полицияда заң мен тәртіптің маңыздылығына баса назар аударды. 2018 жылы Балаларға қатысты сексуалдық зәбірлеулерді тәуелсіз тергеу комиссиясында Баронесса Бринтон Гордон Лишманға, жетекші либералдық тұлғаға, Андертон Смитке Рочдейлдегі ұлдарды сексуалдық зәбірлегені туралы айыптауларға байланысты бейресми ескерту жасағанын айтты.

Еңбек партиясымен қақтығыстар

Үлкен Манчестерде бас констебль болған кезінде Андертон Үлкен Манчестер полиция комитетімен, кейіннен Полиция органымен, әсіресе оның Еңбек партиясының мүшелерімен жиі қақтығысты. Андертон оларды британ демократиясын құлатуға бағытталған кең ауқымды солшыл қастандықтардың бір бөлігі деп ашық қарады. Андертонның полициялық философиясының негізінде саяси ықпалдың полиция қызметіне, әсіресе наразылықтар, демонстрациялар және еңбек даулары кезінде араласуынан қауіптенуі жатты – бұл мәселелер ол бас констебль болған кезеңде британ полициясын басып алды, мұндай араласу полицияны әлсіретіп, құлдыратады деп сезінді. Осы сөзден кейін Андертон Үлкен Манчестер полиция комитетіне шақырылды, онда оған өзінің қоғамдық бейнесін төмендетуі және полиция операцияларына қатысты комитет мүшелерінің нұсқауымен әрекет етуі талап етілді, бірақ Андертон бас тартты. Ол Ливерпуль мен Манчестердегі полиция комитеттерінің бас констебльдердің операциялық шешімдер қабылдауына ықпалын арттыруға жасаған тырыстары туралы мәлімдеме жасады. Андертонды оның Полиция комитетінің мүшелері қарулы полицияға деген көзқарасы үшін сынға алды. 1983 жылы ол Үлкен Манчестерде қарулы қарақшылықтың өсуіне қарсы тұру үшін мобильді қарулы патрульдерді енгізді. Бұл патрульдер кейіннен Жедел әрекет көліктері деп аталды және қазір бүкіл Ұлыбританиядағы полиция күштері оларды жүйелі түрде пайдаланады. 1986 жылы Андертон 9 мм MP5 карабинтерін Манчестер әуежайындағы қауіпсіздік патрульдеріндегі таңдалған офицерлерге берді. 1985 жылы Брикстон, Тоттенхэм және Хэндсворттағы тәртіпсіздіктерден кейін Андертон Үлкен Манчестер полициясы пластикалық доңғалақты оқтармен жабдықталады деп мәлімдеді. Андертон өз шешімін осы тәртіпсіздіктер кезінде полиция қызметкерлерінің алған жарақаттарымен негіздеді: "Полиция күшінде біздің екі таңдауымыз бар – немесе біз тұрған жерде қалып өлеміз, немесе арсыздықпен қашып құтыламыз. Менің билігімде болғанша, мен өз офицерлерімді қорғанышсыз қалдырмаймын. Мен Ұлы Манчестер азаматтарын тәртіпсіздікке түскендердің, зорлаушылардың, тонаушылардың және қылмыскерлердің кемелдігіне тастамаймын". 1986 жылы Андертон ұлттық саяси дауға тартылды, оның орынбасары Джон Сталкер Кевин Тейлор деген адаммен достығына байланысты күдікке ілікті. Ол "Квалити Стрит" бандасымен байланысы бар деген айыппен алаяқтық пен есірткі сатумен айыпталды, ол Корольдік Альстер полициясының полициялық саясатын сынаған Сталкер тергеуінің баяндамасын аяқтауға азық қалғандағы оқиға.

Ашықтық және дау-дамай

Андертон өз офицерлерін мақтады және Кеңес Одағымен суық соғыстың қызу шағында Ұлыбритания халқын солшыл диверсияның қаупі туралы ескертті. Солшыл Лейборист кеңесшілері мен қоғамдық белсенділер оның бас комиссар ретінде қатаң тәсілдер қолданғанын айтқанда, Андертон қарсыластарымен тікелей бетпе-бет кездесіп, оларды диверсия жасаумен, полицияның моральдық жағдайын нашарлатумен және британ демократиясына қауіп төндірумен айыптады. Ол сондай-ақ кейбір адвокаттарды "Күналыларды соттаудан сақтау қоғамының" мүшелері деп сынады, этникалық азшылықтар мен халық арасында шиеленіс туғызғаны үшін "арақатынастар индустриясына" шабуыл жасады және кәсіби одақтар қозғалысында және жалпы қоғамдағы солшыл экстремистердің қаупін байқады. Ол ұлттық полиция күшін құруды ұсынды, осылайша жергілікті полиция органдарын таратуды көздеді, әсіресе британ футбол хулигандарының қызметін бақылауда. Андертонның ашық пікірлері Ұлы Манчестер бас комиссары қызметін атқару кезеңінде көптеген пікір таластарын тудырды. Бұқаралық ақпарат құралдары Андертонды Девон мен Корнуолл бас комиссары Джон Альдерсонға қарама-қарсы тұлға ретінде бейнеледі. Альдерсон қоғамдық немесе "жұмсақ" полицияны қолдаған либералдық және прогрессивті ойшыл ретінде көрсетілсе, Андертон қылмыс пен қоғамдық тәртіпсіздікке қарсы "қатаң" жартылай әскери полиция философиясын жақтаған қатал, келісімсіз және сөзді тұлға ретінде бейнеленді. Андертон бұл қабылдаумен келіспей, Ұлы Манчестердегі полиция қызметінің қоғамдыққа бағытталған екенін атап өтті.

Адеп туралы көзқарастар

Андертон өзінің христиандық сенімі туралы ашық айтты – ол католик шіркеуінің моральдық мәселелерге қатысты ұстанымына байланысты католицизмге көшуге дейін методист дін қызметкері болған. Андертонның "Құдаймен тікелей байланысы бар" дегені айтылды, және оның көзқарастарына байланысты "Құдайдың полицейі" деп аталды. Ол полицияны "әлеуметтік нормадан тыс мінез-құлық танытқандарға, жалған айтушыларға, жұмыссыздыққа ұшырағандарға, паразиттерге, тегіншілерге, алаяқтарға, ұрлық жасаушыларға және өкініш білдірмейтін қылмыскерлерге" қарсы моральдық тәртіп орнату құралы ретінде қарастырды, сондай-ақ гей құқықтарына, феминизмге, порнографияға және "толық бұзылу мен ұятсыздыққа ашық құштарлық танытқандарға" қарсы шықты. 1987 жылы BBC Radio 4 радиосында берген сұхбатында Құдайдың моральдық мәселелер бойынша айту үшін оны пайдаланғанын мәлімдегендіктен, дау тудырды. Бұл Манчестердегі полицияны бақылау комитетінің, сондай-ақ либералдық және лейбористік партиясының депутаттарының оның отставкаға кетуін талап етуіне әкелді.

1986 жылғы АҚТҚ/ЖҚТБ туралы ескертулер

1986 жылдың желтоқсан айында Андертонның гомосексуалдар, есірткіге тәуелділер және ВИЧ/ЖҚС-қа шалдыққан проституциямен айналысушылар "өздері жасаған адамдық шұңқырда маңыралып жүр" деген пікірі кеңінен сынға ұшырады. Полиция инспекторы Лоуренс Байфорд: "Мырза Андертонға оның соңғы публично сөздері қауымдастық пен полиция қызметіне қысым көрсеткені және солшыл радикалдардың ісіне көмектескені жеткізілді", - деді. Ол: "Ол өзінің ең жаман жауы. Ол ең жақсы жағдайда өз пікірлерін осыншалықты убедительно жеткізгенде, халықтың қиялын басып, қолдау табады, бірақ кейін экстремистік тілі мен діни мән-жайларға тым көп ден беріп, өзінің жемісті еңбегін құртады" деді.

"Әйелдің өз сұхбаты"

Андертон 1987 жылдың желтоқсанында Woman's Own журналымен сұхбатында қылмыскерлерге дене жазасын қайта енгізуді қолдап, былай деді: "Дене жазасы [қылмыскерлерді] нағымен рақым сұрауға жеткізу керек. Олар өз күнәлеріне қайырып, жазаланғанша өкінуі керек. Мен өзім де кейбір қылмыскерлерді жазалайтын едім, әрине". Андертон зорлаушыларды кастрациялауға шақырды және гомосексуалды ерлерге қарсы наразылығын жаңартты: "Ел заңы ересектердің өзара келісімімен жасалған гомосексуалистік қатынастарға рұқсат береді, бірақ менің ойымша, мұндай әрекеттер қылмыстық жазаға тартылуы керек. Еркектер арасындағы содомия – Құдай сөзімен айыпталып, қылмыстық заңмен тыйылуы тиіс, өте жамандыққа толы әрекет". Дегенмен, ол өлім жазасы қылмыстың алдын қалдырмайтынын және "бір адамның өмірін қысқартудың ешқандай мағынасы жоқ. Біздің бәріміз өлеміз" деді.

Халықтық мәдениеттегі бейнелеу

Андертон әдебиетте жиі бейнеленген, көбінесе сын тұрғысынан баяндалған. 1990 жылы Маргарет Тэтчер туралы BBC-нің "Арғымақ он жыл" музыкалық сатирасында актер Рикки Томлинсон Джеймс Андертонды АҚШ стиліндегі моральдық көпшілік теледидар уағызшысының бейнесінде көрсеткен, ол "гомосексуалдар" мен "солшылдарға" қарсы уағыздаған. Сол жылы Happy Mondays тобының "Pills 'n' Thrills and Bellyaches" альбомынан шыққан "God's Cop" әні Андертонды пародиялаған. Осы сияқты, Андертон түрлі көркем кейіпкерлерге – кейде аздап жасырылған – шабыт берген. Рик Майаллдың "Жаңа мемлекет қайраткері" сатирасының бірінші маусымында полиция бастығы сэр Малахи Джеллико (Джон Вудвайн) өзін Мәсіхпен тікелей байланыста екеніне және Оның жердегі еркін орындап жатқанына сендірген. Дэвид Бритонның 1989 жылғы "Лорд Хоррор" сатиралық романындағы көптеген антисемит кейіпкерлерінің бірі – бас констебль "Джеймс Апплтон" болды, ол Андертонның ЖИТС туралы айтқан сөзін "гомосексуалдар" сөзін "жұртшылыққа" ауыстырудан басқа, сөзбе-сөз қайталаған. Роман 1959 жылғы "Зейінсіз басылымдар туралы" заңға сәйкес Ұлы Манчестер полициясынан тәркіленді, антисемитизм үшін тыйым салынды, бірақ кейіннен бұл шешім күштен шығарылды.