Кіріспе

Америка Құрама Штаттарында халық толқуы немесе өздігінен әрекет ететін топтар жасаған соттан тыс өлтірулер

Линч – 1830 жылдары АҚШ-тың Азамат соғысына дейінгі Оңтүстігінде басталып, 1950 және 1960 жылдардағы азаматтық құқықтар қозғалысымен аяқталған соттан тыс өлтірулердің кең таралған құбылысы. Линч құрбандары әртүрлі этникалық топтардан болғанмен, шамамен 4 миллион африкалық американдық құл азат етілгеннен кейін, олар ақ түслерінің Оңтүстік штаттарының басты нысанына айналды. АҚШ-тағы линчтер 1890-1920 жылдары ең жоғары деңгейге жетті және көбінесе этникалық азшылықтарды құрбан етті. Линчтердің көп бөлігі Американың Оңтүстігінде болды, себебі афроамерикандықтардың көпшілігі сол жерде тұрды, бірақ нәсілдік жеккөруге негізделген линчтер Орта Батыс және шекаралық штаттарда да орын алды. Линчтер Америка Оңтүстігінен басталган Ұлы көші-қон (1916-1970 жж.) кезінде афроамерикандықтарды қуалай берді, сонымен қатар ақ үстемдікті күшейту және этникалық азшылықтарды қорқыту, сондай-ақ басқа да нәсілдік терроризм актілерін жүзеге асыру үшін жиі қолданылды. Линчпен өлтірілгендердің көпшілігі кісі өлтіру немесе кісі өлтіруге талпыну айыбымен айдалып, сотталды. Зорлау, зорлауға талпыну немесе жыныстық шабуылдың басқа да түрлері екінші ең көп таралған айыптама болды; мұндай айыптамалар көбінесе афроамерикандықтарды линчтеу үшін сылтау ретінде пайдаланылды, олар Джим Кроу дәуірінің әдептемелерін бұзды немесе ақтармен экономикалық бәсекелестікке түсті. Бір зерттеуде "1883 жылдан 1941 жылға дейін линчпен өлтірілгендердің жалпы саны 4467 адамды құрады. Олардың 4027-сі ер адамдар, 99-ы әйелдер, ал 341-інің жынысы белгісіз (бірақ көбінесе ер адамдар); 3265-і қара нәсілді, 1082-сі ақ нәсілді, 71-і мексикалық немесе мексикалық текті, 38-і американдық үндістер, 10-ы қытайлықтар, ал 1-і жапондықтар" болды. АҚШ-та линчтердің тек асылу түрінде болатыны туралы кең таралған пікір бар, себебі орынның көпшілікқа көрінуі фотографтарға құрбандарды суретке түсіруді жеңілдетті. Кейбір линчтер кәсіби фотографтармен суретке түсіріліп, содан кейін суреттер пошта карточкалары ретінде сатылды, олар АҚШ-тың кейбір аймақтарында танымал сувенирлерге айналды. Линч құрбандары түрлі жолдармен де өлтірілді: оқтап өлтіру, тірідей өртеу, көпірден лақтыру, машинаның артынан сүйреп апару және т.б. Кейде құрбандардың дене мүшелері алынып, сувенир ретінде сатылды. Линчтер әрқашан өліммен аяқталмайтын; "қорқыту" линчтері, яғни ақпаратты жасыру күдігі бар адамның мойнына арқан байлау, кейде адамдарды "мойынсұнуға" мәжбүрлеу үшін қолданылды. Линч жасаған топтардың мөлшері бірнеше адамнан мыңдаған адамға дейін жететін. Азамат соғысынан кейін линчтер үнемі өсіп, 1892 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Линчтер 1900-жылдардың басында кең таралды, сонымен қатар Екінші Ку-Клукс-Кланның пайда болуымен күшейді. Ұлы депрессия кезінде линчтер едәуір азайды. 1955 жылы 14 жасар афроамерикандық бала Эммет Тиллдің линчпен өлтірілуі азаматтық құқықтар қозғалысын күшейтті және соңғы классикалық линч (Tuskegee институтының мәліметтері бойынша) деп танылды. Линч жасағандардың басым көпшілігі әділет алдында жауап берген жоқ. Ақ үстемдік және толық ақтардан құралған қазылар алқасы қылмыскерлердің, тіпті сотталған жағдайда да, кінәлі деп табылмайтынын қамтамасыз етті. Линчке қарсы науқандар 20 ғасырдың басында күш алды, оны NAACP сияқты ұйымдар қолдады. Азамат соғысы мен Азаматтық құқықтар қозғалысы аралығында Конгресске 200-ге жуық линчке қарсы заң жобасы енгізілді, бірақ олардың ешқайсысы қабылданбады. Соңында, 2022 жылы, Эммет Тиллдің өлтірілуінен және линч дәуірінің аяқталуынан 67 жыл өткен соң, АҚШ Конгресі линчке қарсы заңды қабылдады, ол Эммет Тиллдің линчке қарсы заңы деп аталды.

Өмірбаян

Ұжымдық зорлық-зомбылық ерте Америка құқықтық жүйесінің жақсы таныс аспектісі болды, отарлық Америкадағы топтық зорлық-зомбылық көбінесе зиян келтіру ниеті мен нәтижесінде өлімге алып келмейтін. 17 ғасырда, Ұлыбритания аралдарындағы Үш патшалық соғыстары мен Америка колонияларындағы тұрақсыз әлеуметтік және саяси жағдайлар аясында, линчелеулер билік органдарына сенімсіздік сезімі туған кезде "халық әділетінің" жиі кездесетін түріне айналды. Америка Құрама Штаттарында Азамат соғысынан кейінгі онжылдықтарда афроамерикандықтар нәсілдік линчелеулердің басты құрбандары болды, бірақ Американың оңтүстік-батысында мексикалық американдықтар да линчелеулердің нысаны болды. 1835 жылы Сент-Луисте тіркелген алғашқы линчелеу кезінде Макинтош есімді қара нәсілді адам (түрмеге апарылғанда округ шерифінің орынбасарын өлтірген) ұсталды, ағашқа байланды және қала орталығындағы қиылыста 1000-нан астам адамның көзінше өртеліп өлтірілді. Тарихшы Майкл Пфайфердің сөзіне göre, Азамат соғысынан кейінгі Америкадағы линчелеулердің кең таралғандығы АҚШ сот жүйесінің "заңды процесіне" деген сенімсіздікті көрсетеді. Ол 20 ғасырдың басында линчелеулердің азаюын "қазіргі заманғы өлім жазасының пайда болуымен" байланыстырады және "заң шығарушылар халық зорлық-зомбылығына балама ретінде алаңдаушылықтан туындап, өлім жазасын жаңартты" деп мәлімдейді. Пфайфер сондай-ақ "20 ғасырдағы және одан кейінгі қалалық полиция күштерінің нәсілдік радикализмі" линчелеулердің белгілеріне ие екенін айтады.

Құлдықтан бүгінгі күнге дейінгі сабақтастық сызықтары

Линчтеудің басты себебі, әсіресе Оңтүстікте, ақ қоғамның құл азат етілгеннен кейін ақ нәсілділердің үстемдігін сақтап қалуға жасаған күш-жігері болды. Линчтеулер, бастапқыда әдет-ғұрыптарды бұзғаны үшін салдарға жеткізілді, кейіннен Jim Crow заңдары ретінде бекітілді, олар ақ және қара нәсілдердің бөлінуін және қараларға екінші дәрежелі мәртебе беруді талап етті. 2017 жылғы зерттеу нәтижесінде, нәсілдік бөлініс күшті аудандарда ақ нәсілділердің линчтеу жасауына бейімділігі жоғары екені анықталды. Линчтеулер Jim Crow кезеңінде құрылған жаңа әлеуметтік тәртіптің маңыздылығын көрсетті; ақ адамдар бірігіп әрекет ете отырып, осы топтық зорлық-зомбылық арқылы ұжымдық бірлігін нығайтып, қаралардың теңсіз мәртебесін күшейтті. Линчтеулер сонымен қатар (ішінара) сайлаушылардың құқығын шектеу құралы ретінде де қолданылды. 2019 жылғы зерттеу көрсеткендей, линчтеулер сайлауға жақын уақытта, әсіресе Демократиялық партия қиындықтарға тап болған аймақтарда жиірек орын алды. Тарихшы Тай Сейдуэлің айтуынша, "расалық бақылауды тиімді қамтамасыз ету" үшін қолданылған линчтеу құралы өлім жазасымен алмастырылды. Тарихшы Майкл Пфайфердің пікірінше, "ХХ ғасырдағы және одан кейінгі қалалық полиция күштерінің нәсілдік дискриминациялық әрекеттері" линчтеулерге тән ерекшеліктерді көрсетеді.

Статистика

Линчпен өлтірулер туралы статистика дәстүрлі түрде үш негізгі дереккөзден алынған, бірақ ешқайсысы АҚШ-тағы линчтердің барлық тарихи кезеңін қамтымайды. 1882 жылға дейін ұлттық деңгейде заманауи статистика жинақталған жоқ. 1882 жылы «Чикаго трибьюн» газеті ел бойынша линчтер туралы жүйелі түрде мәліметтер жариялауды бастады. 1908 жылы Тускиги институты газеттердегі хабарламалар негізінде Монро Уорк басшылығымен линчтер туралы есептерді жүйелі түрде жинауды бастады. Монро Уорк өзінің алғашқы тәуелсіз есептемелерін 1910 жылы жариялады, бірақ оның есебі де 1882 жылға дейін соққан. Соңында, 1912 жылы Ұлттық түсті адамдардың прогресін қамтамасыз ету қауымдастығы линчтердің тәуелсіз тізімін жасауға кірісті. Әр дереккөзден алынған линчтердің саны сәл өзгеше, кейбір тарихшылар Тускиги институтының сандарын «сақтықпен» бағалайды. Сандардың айырмашылығы дереккөздерге сілтеме жасауға, олар қарастырған жылдарға және олардың нақты оқиғаларға берген анықтамаларына байланысты. Тускиги институты 1882 мен 1968 жылдар аралығында 3446 қара нәсілді және 1297 ақ нәсілді адамды линчтегенін тіркеген. Ең көп жағдайлар 1890 жылдары, Оңтүстікте экономикалық қиындықтар мен қара нәсілділерге қарсы саяси қысым күшейген кезде тіркелді. 2017 жылы Equal Justice Initiative жариялаған алты жылдық зерттеуде 1877 мен 1950 жылдар аралығында Оңтүстік штаттарында «расистік террорлық линчтердің» құрбаны болған 4084 қара нәсілді ер, әйел және бала болды, ал басқа штаттарда 300 адам қаза тапты. Осы кезеңде Миссисипиде 654 линч орын алды, бұл барлық Оңтүстік штаттарындағы ең көп көрсеткіш. Тускиги институтының деректері 1882 жылдан бері барлық штаттар бойынша осы қылмыс туралы статистика мен жазбалардың ең толық көзі болып табылады, бірақ қазіргі зерттеулер нақты штаттарға бағытталған зерттеулерде жаңа оқиғаларды анықтады. Штаттар арасында және ішінде линчтердің деңгейінде өлшенетін айырмашылықтар болды. + 3.8 кесте: 1882-1930 жылдар аралығындағы 100 000 қара нәсілді адамға шаққандағы линч құрбандарының саны, штат бойынша (Тольнай мен Бек, 1995, 38-бет, «Зорлық-зомбылық фестивалі: Оңтүстік линчтерін талдау») Штат 100 000 адамға шаққандағы құрбандар саны Миссисипи 52,8 Джорджия 41,8 Луизиана 43,7 Алабама 32,4 Оңтүстік Каролина 18,8 Флорида 79,8 Теннесси 38,4 Арканзас 42,6 Кентукки 45,7 Солтүстік Каролина 11,0 Тускиги институтының мәліметтері бойынша, линч құрбандарының 38%-ы кісі өлтіру, 16%-ы зорлау, 7%-ы зорлауға талпыныс, 6%-ы қасақана шабуыл, 7%-ы ұрлық, 2%-ы ақ нәсілділерді қорлау, ал 24%-ы түрлі қылмыстар немесе қылмыссыздық үшін айыпталған. Сондай-ақ, 1882 мен 1903 жылдар аралығында 125 қара нәсілді адамдар қара нәсілділердің қолынан қаза тапты, ал төрт жағдайда қара нәсілділер ақ нәсілділерді өлтірген. Қара нәсілділердің қара нәсілділерге қарсы линчтеу көрсеткіші жалпы линчтермен салыстырғанда ұқсас үлгіде өсті және төмендеді. Сонымен қатар, 1930 жылға дейін Оңтүстікте ақ нәсілділердің арасында 200-ден астам линч оқиғасы тіркелді.

Қайта құру (18651877)

Америкада Азамат соғысынан кейін оңтүстік ақ адамдары өздерінің үстемдігін сақтап қалу үшін күресті. Ку-клукс-клан (ККК) сияқты жасырын, террористік топтар босатылғандарды сайлауға қатысудан, жұмыс істеуден және білім алудан тайдыру үшін соттан тыс шабуылдар мен кісі өлтірулер ұйымдастырды. Олар кейде солтүстік тұрғындарына, мұғалімдерге және Бостандық алушылар бюросының агенттеріне де шабуыл жасады. Сайлау науқаны кезіндегі заңсыз зорлық-зомбылық эпидемиялық деңгейге жетті, бұл тарихшы Уильям Гиллеттке оны «партизандық соғыс» деп атауға себеп болды. Линчшілер кейде құрбандарын өлтірді, ал кейде оларды бұрынғы құл екендерін еске сақтау үшін қамшылап немесе физикалық зорлық көрсетті. Көбінесе афроамерикалықтардың үйлеріне түнде шабуыл жасалып, қару-жарақтары тәркіленді. Босатылғандар мен олардың одақтастарын дауыс беруден және қару ұстаудан тыю үшін линчтеу – бұл бұрынғы әлеуметтік үстемдік жүйесін және 1868 және 1870 жылдардағы 14-ші және 15-ші түзетулермен жарамсыз деп танылған «Қара кодекстерді» күштеуге тырысудың заңнан тыс жолы болды. Журналист, педагог және азаматтық құқық қорғаушы Ида Б. Уэллс 1892 жылы жариялаған «Оңтүстік қорқынышы: Линч заңының барлық түрлері» атты кітапшасында: «Афроамерикалық адамға шабуыл жасағанда, ол тек қару алып, өзін-өзі қорғағанда ғана қашып құтыла алды» деді. 2022 жылдың тамызында Клемсон университетінің зерттеушілері жариялаған зерттеуде «қаралардың қаруға қолжетімділігі артқан сайын, қаралардың линчтелу көрсеткіші төмендеді» делінген. 1870-ші жылдардың ортасынан бастап, Оңтүстіктегі көтерілісші жарымәскери топтар қаралардың дауыс беруін тоқтатып, республикашыларды биліктен ығыстыруға тырысқан кезде зорлық-зомбылық күшейді. Луизиана, Каролина және Флоридада Демократиялық партия, әсіресе «Ақ Камелия», «Ақ Лига» және «Қызыл көйлектер» сияқты жарымәскери «Ақ сызық» топтарына сүйенді. Миссисипи мен Каролинада «Қызыл көйлектердің» жарымәскери бөлімдері ашық зорлық-зомбылық көрсетіп, сайлауды бұзды. Луизианада Ақ Лиганың көптеген бөлімшелері болды; олар Демократиялық партияның қаралардың дауыс беруін тоқтату мақсатын жүзеге асырды. Гранттың Огайоны республикашылардың қатарында ұстауға тырысуы және оның бас прокурорының маневрлері Миссисипи губернаторына федералды әскерлермен көмектесуден бас тартуға әкелді. Террорлық кампания сәтті болды. Мысалы, Миссисипи штатының Язу округінде 12 000 афроамерикалық тұрғыны бар болса, 1874 жылы республикашылдарға барлығы жеті дауыс берілді. 1875 жылы демократиялық партия Миссисипи штатының заң шығарушы органында билікке келді.

Джим Кроу дәуірі

Африкалық американдықтарға, әсіресе Оңтүстікте, линчпен шабуылдар Реконструкциядан кейін күрт артты. Линчтеудің ең жоғарғы шегі 1892 жылы болды, содан кейін Оңтүстік Ақ демократтар штат заң шығарушы органдарын қайта бақылауға алды. Көптеген оқиғалар экономикалық қиындықтар мен бәсекелестікке байланысты болды. 20 ғасырдың басында Оңтүстік штаттары жаңа конституцияларды немесе заңдарды қабылдады, олар қара нәсілділерді және кедей ақ нәсілділерді сайлау құқығынан айырды, қоғамдық мекемелерді нәсіл бойынша бөліп, қара нәсілділерді Жим Кроу заңдары арқылы жалпы қоғамдық өмірден және мекемелерден оқшаулады. Оңтүстіктегі линчтеудің деңгейі экономикалық қиындықтармен байланысты, бірақ бұл байланыстың себеп-салдар сипаты нақты емес. Мақта бағасының төмендеуі, инфляция және экономикалық стресс линчтеудің жиілігімен байланысты. Тюскеги институтының мәліметінше, 1900 жылдан 1931 жылға дейін линчтеулер бойынша елде жетекшілікке ие болған Грузияда 302 оқиға тіркелді. Алайда, 1900 жылдан 1930 жылға дейін Флорида адам басына шаққандағы линчтеулер саны бойынша елде жетекшілікке ие болды. Көптеген аймақтарда жер иелері мен жалға алушылардың есеп айырысу уақыты келгенде линчтеулердің саны көбейді. Линчтеудің жиілігі нашар экономика мен мақта бағасының төмендеуі кезінде өсті, бұл әлеуметтік шиеленістерден гөрі, төменгі тапқа қарсы бұқаралық әрекеттерге түрткі болғанын көрсетті. Зерттеушілер линчтеудің себептерін анықтау үшін әртүрлі модельдерді зерттеді. 1889-1931 жылдар аралығында Оңтүстік округтеріндегі қара нәсілділердің линчтеу деңгейін зерттеу, қара нәсілділердің Түстіктің терең бөліктерінде шоғырлануымен байланысты болды: қара нәсілділер шоғырланған жерлерде линчтеу деңгейі жоғары болды. Мұндай аймақтарда әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың ерекше жиынтығы болды, олардың көпшілігі мақта өсіруге байланысты. Полиция қызметкерінің қызын өлтірді деген айыппен айыпталған афроамерикалық жұмысшы Генри Смит, оған жасалған шабуылдың қатыгездігі және жиналған көпшілікке байланысты белгілі линч құрбаны болды. Смит сотта сотталған жоқ. Линчтеуден кейін көптеген адамдар оның артынан ерді, сол кездегі көпшілік өлім жазасын орындау салтындай болды. Генри Смит ағаш платформаға байланды, 50 минут бойы қызыл ыстық темірлермен азапталды және 10 000-нан астам көрермендердің ықыласымен тірідей өртеді. Линч-тобына қатысқандардың бір пайызынан да азы жергілікті соттарда сотталды және олар сирек қудаланды немесе сотқа тартылды. 19 ғасырдың соңында АҚШ-тың Оңтүстігіндегі сот алқаларының құрамында тек ақ нәсілділер болды, өйткені афроамерикалықтар сайлау құқығынан айырылған және тек тіркелген сайлаушылар ғана қазылар алқасында қызмет ете алды. Көп жағдайда сот алқалары тергеуден кейін мәселені шешпейтін. Мұндай оқиғалар Солтүстікте де болды. 1892 жылы Нью-Йорк штатының Порт-Джервис қаласындағы полицей, ақ нәсілді әйелді зорлады деген жалған айыппен қара нәсілді адамды линчтен тоқтатуға тырысты. Бұқаралық наразылықпен офицердің мойнына арқан салынып, оны қорқытуға тырысты, содан кейін екінші адамды өлтірді. Тергеу кезінде офицер линчке қатысқан сегіз адамды, соның ішінде бұрынғы полиция бастығын анықтады, бірақ сот алқасы қылмысты "белгісіз адам немесе адамдар" жасады деп шешті. 1920 жылдың 15 маусымында Миннесота штатының Дулут қаласында ақ нәсілді әйелді зорлады деген айыппен айыпталған үш жас афроамерикалық цирк қызметкері линчпен өлтірілді және үлкен сот отырысын күтіп отырды. Кейіннен дәрігердің тексеруі зорлау немесе шабуылдың ешқандай белгісін көрсетпеді. Бұл оқиғаның себебі мен әрекеттері "қауымдық полициялау" моделіне сәйкес келді. 1903 жылы Сент-Луис Пост Диспетч газеті жаңа, танымал балалар ойыны туралы хабарлады: "Линч ойыны". "Қиялдан жасалған қала әкімі қиялданған бұқараға зиян келтірмеуді бұйырады, содан кейін қиялданған асылу болады. От реалистік көрініс береді". "Бейсболды ығыстырды", - делінген хабарламада, және егер бұл жалғаса берсе, "футболдың беделін жоғалтуы мүмкін".

Жаңа Ку-клукс-клан

Д. В. Гриффиттің 1915 жылғы «Ұлт тууы» фильмі түпнұсқалық Ку-клукс-кланды оңтүстік ақ әйелдерді Реконструкция кезінде қорғаған ретінде дәріптеді, ол Дуннинг мектебінің тарихқа берген түсіндірмесіне сәйкес, зорлық-зомбылық пен жемқорлыққа толы кезең ретінде бейнеленді. Фильм үлкен дау тудырды. Ол бүкіл ел бойынша ақ адамдардың арасында танымал болды, бірақ қара белсенділер, NAACP және басқа да азаматтық құқықтар ұйымдары оған қарсылық білдірді. 1915 жылғы 25 қарашада Уильям Джей Симмонс басқаруымен ер адамдар тобы Стоун-Маунтиннің үстінде айқышқа от қойып, Ку-клукс-кланды қайта жандандырды. Шараға 15 негізгі мүше және түпнұсқалық кланның бірнеше ескірген бұрынғы мүшелері қатысты. Кланның және линчелеуді қолдануын Джон Тротуд Мур сияқты кейбір мемлекеттік шенеуніктер қолдады, ол 1919 жылдан 1929 жылға дейін Теннесси штатының кітапханашысы және мұрағатшысы болды. Мур «Оңтүстікте линчелеуді ең жақтағандардың біріне» айналды. 1921 жылы Тулсадағы нәсілдік қақтығысқа байланысты Гринвуд ауданы, онда басымдықпен қара нәсілділер тұрды, толығымен қиратылды. NAACP «Ұлт тууы» фильміне қарсы бүкіл ел бойынша қарсылық акциясын және халыққа білім беру жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде, кейбір қала әкімдіктері фильмнің көрсетілуіне тыйым салды. Сонымен қатар, NAACP фильмнің өндірісін жариялады және 1919 жылы шыққан «Жыныс тууы» және «Біздің қақпаларымызда» атты афроамерикандық режиссерлер түсірген фильмдерге көрермендер табуға көмектесті, бұл фильмдер қара нәсілділердің бейнесін жағымды жағынан көрсетті.

Ұлы депрессия кезінде және одан кейін

1930 жылдары линчтеу жиілігі азайды, бірақ Ұлы депрессия кезінде 1930 жылы қайта өсті. Мысалы, Солтүстік Техас және Оклахома штатының оңтүстігінде ғана бір ай ішінде төрт адам жеке-жеке оқиғаларда линчпен өлтірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін линчтеулердің саны тағы да артты, себебі соғыстан оралған ардагерлерге байланысты жағдай шиеленісті болды. Ақ нәсілді адамдар соғыстан оралған қара нәсілді ардагерлерге ақ үстемдігін қайта орнатуға тырысты. Соңғы құжатталған жаппай линч 1946 жылы Джорджия штатының Уолтон округінде болды, онда жергілікті ақ землевластанушылар екі соғыс ардагері мен олардың әйелдерін өлтірді. Кеңес баспасөз құралдары АҚШ-тағы нәсілдік дискриминацияны жиі жариялап отырды. Американың Кеңес Одағындағы адам құқықтарын бұзуын сынға алғанын екіжүзділік деп есептеген кеңестік жақ "Сендер негрлерді дарға асып жатырсыңдар" деп жауап берді. 2001 жылғы "Қыр соғысы және азаматтық құқықтар: нәсіл және американдық демократияның имиджі" атты еңбегінде тарихшы Мэри Л. Дудзяк кеңестік коммунистердің Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік дискриминация мен зорлық-зомбылықты сынауы федералды үкіметті азаматтық құқықтар заңнамасын қолдауға ықпал еткенін жазды. Көптеген линчтеулер 1960 жылдары тоқтады. Дегенмен, 2021 жылы АҚШ-та расистік линчтеулер әлі де орын алып жатыр деген мәлімдемелер пайда болды, олар өз-өзіне қол жұмсау ретінде жасырынып отыр.

Миссисипи дельтасы аймағында

1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында Миссисипи дельтасында шекаралық әсер мен афроамерикандықтарды басуға бағытталған іс-әрекеттер байқалды. Азамат соғысынан кейін дельтаның 90% әлі де дамытылмаған еді. Ақтар мен қаралар осы аймаққа шалғайда жер сатып алу мүмкіндігі үшін көшіп келді. Бұл – орманды, жылдар бойы жолдары жоқ, жабайы дала болды. 20 ғасырдың басына дейін линчелеулер көбінесе шекаралық әділет түрінде жүзеге асырылып, көшпенді жұмысшыларға да, тұрғындарға да бағытталды. Плантаторлар мыңдаған жұмысшыларды ағаш кесуге және бөгеттерде жұмыс істеуге шақыртты. Дельта аймағының халқының 12 пайыздан астамын ақтар құраса, линчелеу құрбандарының шамамен 17 пайызын олар құрады. Осы аймақта олардың линчелену деңгейі халық арасындағы үлесінен 35%-ға артық болды, негізінен мүлікке қарсы қылмыс (көбінесе ұрлық) жасады деген айыппен. Керісінше, Дельтада қаралардың линчелену деңгейі халық арасындағы үлесінен төмен болды. Бұл Оңтүстіктің қалған бөлігінен ерекшеленді, онда қаралар линчелеу құрбандарының көп бөлігін құрады. Дельтада олар көбінесе кісі өлтіру немесе кісі өлтіруге талпынуда айыпталып, жағдайлардың жартысында, ал 15 пайызы зорлауда айыпталды, яғни қалған 15 пайызы зорлау мен кісі өлтірудің, немесе зорлау мен кісі өлтіруге талпынудың комбинациясы үшін айыпталды. Линчелеулерде айқын маусымдық үлгі байқалды, ең қауіпті айлар – суық айлар. Белгілідей, 1880 және 1890 жылдары мақта бағасы төмендеп, экономикалық қысым артты. "Қыркүйектен желтоқсанға дейін мақта жиналды, қарыздар анықталды және пайда (немесе зиян) есептелді. Ескі келісімдерді аяқтау немесе жаңа шарттарды талқылау кезінде [жер иелері мен жалдамалы жұмысшылар] осы айларда жиі қақтығысқа келіп, кейде төбелес тудыратын". Қыс айларында кісі өлтіру линчелеудің басты себебі ретінде жиі айтылды. 1901 жылдан кейін экономикалық жағдай өзгергенде және Дельтада көбірек қаралар жалға алушылар мен бөліскен жерді өңдеушілерге айналғанда, көбінесе тек афроамерикандықтар линчеленді. 1901 жылдан 1908 жылға дейін афроамерикандықтар сайлау құқығынан айырылғаннан кейін жиілік артты. "20 ғасырда Дельтадағы өздігінен әрекет етушілік ақ үстемдікпен тығыз байланысты болды".

Басқа ұлт өкілдері

Тускеги институтының мәліметінше, 1882-1968 жылдар аралығында линчпен өлтірілген 4743 адамның 1297-сі «ақ» деп тіркелген. Ең толық деректерді сақтаған Тускеги институты құрбандарды «негр», «ақ», «қытай» және кейде «мексикалық» немесе «үнді» деп тіркеді, бірақ оларды жариялаған статистикада қара және ақ деп екі категорияға біріктірді. Мексикалықтар, қытайлар және американдық индейлер линч құрбандары ретінде ақ деп есептелді. Батыста қытайлар, американдық индейлер, мексикалықтар және басқа да азшылықтар да линч құрбаны болды. Мексикалықтар мен мексикалық-американдықтарды Оңтүстік-Батыста линчтеу, АҚШ тарихында ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалды, көбінесе назар Оңтүстікте афроамерикандықтарға қатысты жағдайларға аударылды. Қазіргі зерттеушілердің бағалауынша, 1848-1928 жылдар аралығында 597 мексикалық линчпен өлтірілген. Мексикалықтар 1880-1930 жылдар аралығында 100 000 тұрғынға шаққанда 27,4 адамдық көрсеткішпен линчпен өлтірілді. Бұл көрсеткіш афроамерикандық қауымдастықтағы 100 000 тұрғынға шаққандағы 37,1 орташа көрсеткіштен кейін екінші орында тұрды. 1848-1879 жылдар аралығында мексикалықтар 100 000 тұрғынға шаққанда 473 адамдық бесiлiмді көрсеткішпен линчпен өлтірілді. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі жаппай линчтеулердің бірі болды. 1890 жылдары жиырма итальяндық линчпен өлтірілді. Итальяндық-американдықтарды линчтеудің көп бөлігі Оңтүстікте болғанымен, итальяндықтар иммигранттардың немесе жалпы халықтың үлкен бөлігін құраған жоқ. Италиялықтарды жеке-жеке линчтеу оқиғалары Нью-Йорк, Пенсильвания және Колорадо штаттарында да болды. 1909 жылдың 21 ақпанында Небраска штатының Омаха қаласында грек-американдықтарына қарсы бүлік болды. Көптеген гректер тоналып, ұрып-соғылып, кәсіпорындары өртенді. 1915 жылы америкалық еврей Лео Франк Атланта қаласының жанында линчпен өлтірілді. 1913 жылы Франк оның қарындаш фабрикасында жұмыс істейтін он үш жасар қыз Мэри Фаганды өлтіргені үшін сотталды. Франк үшін бірнеше шағым берілді, бірақ олардың барлығы қабылданбады. АҚШ Жоғарғы Соты 7-2 дауыспен соңғы шағымды қабылдамады. Губернатор Джон М. Слатон Франктың жазасын өмір бойына түрмеге ауыстырғаннан кейін, өзін Мэри Фаганның рыцарлары деп атаған адамдар тобы Франкты Милджвиллдегі түрме фермасынан ұрлап, түрме телефон сымдарын кесіп, жоспарланған оқиға жасады. Олар оны Атлантаға жақын Мариеттаға 175 миль қашықтыққа алып барып, көпшіліктің алдында линчтеп өлтірді. Лео Франкты линчтеп өлтіргеннен кейін Грузияның 3000 еврейінің шамамен жартысы штаттан кетіп қалды. Автор Стив Онидің айтуынша, «Оның Оңтүстік еврейлеріне тигізген әсерін төмендетуге болмайды. Олар еврей екендеріне қатысты өзін-өзі жоққа шығару күйіне түсті. Олар одан да көп ассимиляцияланып, Израильге қарсы, епископалдық дінге көшті. Ғибадатханаларда тойларда «чупа» салтын алып тастады – назар аударуға болатын кез келген нәрсені жойды». 1830-1850 жылдар аралығында линчпен өлтірілгендердің көп бөлігі ақ адамдар болды. 1882-1885 жылдары қара нәсілділерге қарағанда ақ нәсілділер көбірек өлтірілді. 1890 жылдары жыл сайын линчпен өлтірілген қара нәсілділердің саны ақ нәсілділерге қарағанда едәуір артты және содан бері құрбандардың басым көпшілігі қара нәсілділер болды. Ақ нәсілділер көбінесе Батыс штаттарында және аумақтарда линчтелді, бірақ Оңтүстікте 200-ден астам оқиға тіркелді. Тускеги институтының мәліметінше, 1884 жылы Колорадо штатының Джорджтаун қаласының жанында бір күні 17 «белгісіз ақ нәсілді ер адам» мал ұрлығы үшін асылып өлтірілді. Батыста линчтеу көбінесе заң мен тәртіпті орнату үшін жасалды.

Линчпен күрес және нәсілшілдік естеліктер

Линч жасау көбінесе көрермендерге арналған ойын-сауық ретінде қарастырылды, онда көптеген адамдар құрбанды азаптау мен мүшелеп кесуді көру немесе оған қатысу үшін жиналатын. Көрермендер бұл оқиғаны мерекелік шара ретінде қарсы алып, тамақ әкеліп, отбасылық суреттерге түсіріп, естеліктер сатып алатын. Әдетте, мұндай суреттерде линчеленген афроамерикалықтың және жиналған көпшіліктің толық немесе бір бөлігі бейнеленген. Көрермендердің арасында әйелдер мен балалар да жиі кездесетін. Линч жасағандардың кім екені анықталмайтын. 1916 жылы Техас штатының Уэко қаласында Джесси Вашингтонды линчелеуге шамамен 15 мың адам келді.

Фотожазбалар мен пошталық открыткалар

ХХ ғасырдың басында АҚШ-та линчелеу – фотосуретке түсірудің бір түрі болды. Адамдар өздері куә болған линчелеулердің суреттері бар ашық хаттар жіберді. 2000 жылы "Time" журналының бір жазушысы тіпті нацистер Аушвицтегі оқиғаларды еске түсіретін сувенирлерді сатудан бас тартқанын, ал линчелеу суреттері пошта карточкаларының жеке саласына айналғандығын айтты. 1908 жылы сауда өте өсті, ал қастандық жасаған топтың құрбандарын бейнелейтін открыткаларды жіберу әдеті соншалықты жек көрінішті болды, АҚШ Пошта Бас Директоры карточкаларды поштаға жіберуге тыйым салды. Линчтен кейін суретшілер өз суреттерін сол күйінде немесе пошта карточкалары ретінде сататын, кейде бір суреттің құны елу центке дейін жететін, яғни 1936 жылы 0,5 доллар соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең, 2016 жылы. "Dogwood Tree" сияқты ашық риторикасы бар мұндай открыткалар әдетте жеке түрде таратылатын немесе мөрленген конвертте жіберілетін. Кейде бұл суреттерге "ЕСКЕРТУ" деген сөз жазылатын. Африка-американдық әйелдер клубтары қаржы жинады және петицияларды, хаттар тарату науқанын, кездесулер мен демонстрацияларды өткізіп, мәселені атап өтті және линчелеуге қарсы күресті. Ұлы көші-қон кезінде, әсіресе 1910 жылдан 1940 жылға дейін, 1,5 миллион афроамерикандық Оңтүстіктен, негізінен солтүстік және орталық-батыс қалаларына, жақсы жұмыс орындары мен білім алу үшін және зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейінен қашу үшін кетті. Әсіресе 1910 жылдан 1930 жылға дейін қара нәсілділер саны линчелеудің көп болған аудандардан көшіп келді. Африка-американдық жазушылар өздерінің таланттарын линчелеуге қарсы көпшілікке жариялау және наразылық білдіру үшін көптеген жолдармен қолданды. 1914 жылы Анжелина Велд Гримке өзінің "Рейчел" пьесасын жазды. Ол 1916 жылы қойылды. 1915 жылы В.Е.Б. Дю Бойс, белгілі ғалым және жақында құрылған NAACP басшысы, қара авторлардың пьесаларын көбейтуге шақырды. Афроамерикандық әйел драматургтар жауап берді. Олар 1916-1935 жылдар аралығында қойылған линчелеуге қарсы 14 пьесаның 10-ын жазды. NAACP осы жұмысты ынталандыру үшін драмалық комитет құрды. Сонымен қатар, Ховард университеті, тарихи қара колледж, 1920 жылы афроамерикандық драматургтарды ынталандыру үшін театр факультетін құрды. 1924 жылдан бастап NAACP-тің негізгі басылымдары "The Crisis" және "Opportunity" қара әдебиетін өндіруді ынталандыру үшін конкурстарды демеушілік етті. Африка-американдықтар Азаматтық соғыстан саяси тәжірибе мен беделге ие болды, бірақ ХХ ғасырдың басында Оңтүстікте Джим Кроу заңдары оларды саяси және сот жүйесінен көптеген жағдайларда шығарды. Әділеттік қорғау ұйымдары статистика жинақтады және зұлымдықтарды жариялады, сондай-ақ азаматтық құқықтарды қорғау және линчелеуге қарсы федералды заң қабылдау үшін жұмыс істеді. 1880-жылдардың басында "Chicago Tribune" басқа газеттердегі линчелеу туралы мәліметтерді қайта басып шығарып, жыл сайынғы статистиканы жариялады. Бұл Тюскеги институтының линчелеулерді құжаттауға арналған жинақтарының негізгі көзі болды, бұл практика 1968 жылға дейін жалғасты. 1892 жылы журналист Ида Б. Уэллс Барнетт Теннеси штатының Мемфис қаласында үш досын линчелеуге ұшырағанын естіп, қатты шошып кетті. Олардың дүкені ақ нәсілді дүкенмен бәсекелесіп табысты жұмыс істегенін білді. Ашуға булыққан Уэллс Барнетт линчелеуге қарсы бүкіл әлемдік науқанды бастады, бұл кісі өлтіру туралы хабардарлықты арттырды. Ол сондай-ақ линчелеулерді зерттеді және олардың қара нәсілділердің жыныстық қылмыстарына негізделгендігі туралы кең тараған ойды жоққа шығарды. Ол линчелеулер ақ нәсілділермен экономикалық бәсекелескен қара нәсілділерді басуға бағытталған күш екенін анықтады, әсіресе егер олар сәтті болса. Оның білім берудегі күш-жігерінің нәтижесінде АҚШ-тағы қара нәсілді әйелдер линчелеуге қарсы күреске белсенді түрде қатысты, көбінесе бұл клубтар зұлымдықтарды жария ету үшін ақша жинады. 1909 жылы Түсті адамдардың дамуы үшін ұлттық қауымдастық (NAACP) құрылған кезде Уэллс оның көп нәсілдік басшылығының бір бөлігіне айналды және линчелеуге қарсы күресті жалғастырды. NAACP Нью-Йорктегі кеңсесінде линчелеу статистикасын жариялай бастады. 1898 жылы Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон қаласында тұратын Александр Манли өзінің "The Daily Record" газетінде линчелеу туралы кең тараған пікірлерге тікелей қарсылық білдірді. Ол ақ әйелдер мен қара ерлер арасында келісімге сәйкес қарым-қатынастар болғанын атап өтті және соңғылардың көбісінің ақ әкелері болғанын айтты (өздері сияқты). Оның мисцегенация туралы сілтемелері үнсіздікке бұрқаныш жабды. Ақ нәсілділер ашуға булықты. Олар оның баспаханасын және бизнесін қиратты, қара нәсілді көшбасшыларды қаладан қуды, көптеген адамдарды өлтірді және ақ басшысы және ақ кеңесшілер көпшілігі бар, бірасалық популисттік республикалық қалалық үкіметті құлатты. Манли қашып, ақырында Филадельфия, Пенсильванияда қоныстанды. 1903 жылы Огайо штатының жазушысы Чарльз В. Чеснатт "The Disfranchisement of the Negro" мақаласын жариялады, Оңтүстік штаттары афроамерикандықтарды саяси жүйеден толығымен шығарып тастаған заңдар мен конституциялар қабылдағандағы азаматтық құқықтарды бұзу туралы мәліметтер келтірді. Ол Оңтүстікте өзгерістер қажеттігін жариялады. Көптеген жазушылар сауатты қоғамға үндеді. 1904 жылы Ұлттық Түсті әйелдер қауымдастығының бірінші президенті Мэри Черч Террелл "North American Review" журналында Оңтүстік Томас Нельсон Пейджке жауап беру үшін мақала жариялады. Ол оның қара нәсілділердің ақ әйелдерге жасаған шабуылдарына жауап ретінде линчелеуді ақтау әрекетін талдап, деректермен жоққа шығарды. Террелл Пейдж сияқты ақтаушылар сирек шабуылға негізделген зорлықпен жасалған топтық әрекеттерді рационалдауға тырысқандарын көрсетті. "The Chicago Whip" және NAACP журналы "The Crisis" сияқты афроамерикандық газеттер линчелеу туралы жаңалықтарды ғана емес, сонымен қатар оларды айыптады. Шындығында, 1919 жылы NAACP "Thirty Years of Lynching" атты кітапты жариялады және кеңсесінің сыртында қара туды іліп қойды. Линчелеуге қарсы афроамерикандықтардың қарсылығы айтарлықтай тәуекелмен байланысты болды. 1921 жылы Оклахома штатының Талса қаласында 75 афроамерикандық азаматтың тобы 19 жастағы күдікті Дик Роулендті түрмеден алып кетуге тырысқан линчелеушілерді тоқтатуға тырысты. Ақ нәсілді адам мен қарулы афроамерикандық ардагер арасындағы қақтығыста ақ нәсілді адам атып тасталды, екі топ арасында атыс болды, нәтижесінде 2 афроамерикандық және 10 ақ нәсілді адам қаза тапты. Ақ нәсілділер бөлінген Гринвуд ауданында 1256 үйді және 200-ге жуық бизнесті өртеп, жауап ретінде бүлік шығарды, бұл өркендеген аймақты қиратты. 2001 жылғы штат комиссиясы 39 адамның қаза тапқанын растады, оның 26-сы қара нәсілді және 13-ы ақ нәсілді. Комиссия 75-тен 300-ға дейін жалпы қаза болғандар туралы бірнеше баға берді. Роуленд құтырылып, кейіннен ақталды. Афроамерикандық әйелдер клубтарының өсіп келе жатқан желілері NAACP-тің қоғамдық білім беру және лоббилік науқандарын қолдау үшін қаражат жинауда маңызды рөл атқарды. Олар сонымен қатар қоғамдық ұйымдар құрды. 1922 жылы Мэри Талберт линчелеуге қарсы күреске жетекшілік етіп, линчелеуге қарсы біріккен әйелдер қозғалысын құрды.

Оңтүстік ақ әйелдерінің қарсылығы

1930 жылы оңтүстіктегі ақ әйелдер Джесси Дэниел Эймстің басшылығымен линчелдікке қарсы әрекет ету үшін Оңтүстік Әйелдер қауымдастырығын құруға кеңінен қолдау көрсетті. Ол және оның негізін қалаушылары линчелдікке қарсы және Оңтүстікте өзгерістерді талап ететін анттарына 40 000 әйелдің қолтаңбасын алды. Антта былай делінген: «Фактілерді ескере отырып, біз енді жеке кек алу мен қатыгездікке берілген адамдардың әйелдер атынан зорлық-зомбылық пен заңсыздық жасауына жол беруге батылымыз жоқ». Дене бітіміне қауіп төнуіне және қарсылыққа қарамастан, әйелдер-жетекшілер мәселені жария ету үшін петиция жинау, хат жазу кампаниялары, кездесулер мен демонстрациялар өткізуді жалғастырды.

Үлкен көші-қон

Ұлы көші-қон кезінде афроамерикалықтардың көптеп келуі Солтүстік қалаларындағы нәсілдік тепе-теңдікті бұзды, соның салдарынан ақ және қара нәсілді солтүстік тұрғындары арасындағы антагонизм күшейді. 1919 жылғы "Қызыл жаз" АҚШ-та болған үштен астам ондаған қаладағы нәсілдік тәртіпсіздіктердің нәтижесінде жүздеген адамның қаза болуымен және көптеген жарақаттармен сипатталды, мысалы, 1919 жылғы Чикаго және Омахадағы нәсілдік тәртіпсіздіктер.

Оңтүстіктің қатаң заңдары

1900 жылы 56-шы Конгресс 1900 жылғы Федералдық санақтан кейін 45 штат арасындағы орын бөлу туралы ұсыныстарды қарастырғанда, өкіл Эдгар Д. Крампэкер (R IN) тәуелсіз есеп ұсынды. Ол, он төртінші түзетудің 2-тармағында нәсілдік себептермен сайлау құқығын шектеген штаттардан өкілдік алу қарастырылғанын атап өтті. Алайда, Оңтүстік Демократтар блогы қарсылық көрсетіп, әрекет сәтсіз аяқталды. 1896 жылдан 1900 жылға дейін Республикалық басымдықпен жұмыс істеген Өкілдер палатасы, Оңтүстік штаттарындағы сайлау нәтижелерін жойға жатқан 30-дан астам жағдайды қарады, онда Палатаның сайлау комитеті "[Қара үміткерлер алаяқтық, зорлық-зомбылық немесе қорқыту арқылы сайлаудан шеттетілді]" деген қорытындыға келді. Бірақ 1900 жылдардың басында Демократтар басымдыққа ие болғаннан кейін, бұл бағыт өзгерді, олардың құрамында Оңтүстік делегациялары да болды. Президент Теодор Рузвельт 1903 жылы Джордж Уайттың Делавэрде өлтірілуінен кейін линчтеуге қарсы айқын мәлімдеме жасады, сондай-ақ 1906 жылғы 4 желтоқсандағы Ел халқына жолдаған үндеуінде де бұл мәселеге тоқталды. Рузвельт Филиппин аралдарында линчтеу орын алып жатқанын айтқанда, Оңтүстік штаттарының сенаторлары (барлығы ақ нәсілді демократтар) 1902 жылы "Филиппин заң жобасын" қарау кезінде филибүстер тактикасын қолданып, өз күштерін көрсетті. 1903 жылы Рузвельт Оңтүстік саяхаты барысында линчтеу туралы пікір білдіруден бас тартты. Рузвельттің бұл әрекеттері оның, әсіресе Оңтүстіктегі ақ нәсілді халық арасындағы саяси қолдауын азайтты. Оған жасалған қауіп-қорқыныштар күшейгендіктен, Құпия қызмет оның күзетшілер тобын арттырды. 1882 жылдан 1968 жылға дейін "Конгреске линчтеуге қарсы 200-ге жуық заң жобасы ұсынылды, олардың үшеуі Палатада қабылданды. 1890 жылдан 1952 жылға дейін жеті президент Конгрестен федералдық заң қабылдауды сұрады". 2005 жылы Луизиана штатының сенаторы Мэри Ландриу мен Вирджиния штатының сенаторы Джордж Аллен демеушілік еткен және дауыс беру арқылы қабылданған резолюция бойынша Сенат "еш қажеттілік болмаған кезде" линчтеуге қарсы заңды қабылдамағаны үшін ресми түрде өкініш білдірді. Дайер заң жобасы кейінгі линчтеуге қарсы заңнамаға, соның ішінде жеңіліске ұшыраған Костиган-Вагнер заң жобасына әсер етті. Палатада қабылданған Дайердің линчтеуге қарсы заң жобасында былай делінген: "Кез келген Штаттың юрисдикциясындағы тұлғаларға заң алдында тең қорғауды қамтамасыз ету және линчтеу қылмысын жазалау үшін Америка Құрама Штаттарының Сенаты мен Өкілдер палатасы Конгресте жиналған кезде, осы актіде қолданылған "көпшілік немесе тәртіпсіз жиын" деген сөз тіркесі үш немесе одан көп адамнан тұратын және заңмен санкцияланбаған жаза ретінде немесе болжамды қылмыстың жасалуын болдырмау үшін кез келген адамның өмірін алу мақсатында әрекет ететін жиынды білдіреді". 1920 жылы афроамерикалық қауымдастық Республикалық партияның Ұлттық конвенциясындағы ең маңызды басымдығына қол жеткізді: линчтеуге қарсы заң жобасын қолдау. Афроамерикалық қауымдастық сол сайлауда Уоррен Г. Хардингті қолдады, бірақ оның әкімшілігі заң жобасын кешіктіргендіктен көңілі қалды. Дайер заң жобасын қайта қарастырып, 1921 жылы Палатаға қайта енгізді. Ол 230 дауысқа 119 дауыспен 1922 жылдың 26 қаңтарында "елдің талабымен" Палатадан өтті. 1923 жылы Дайер линчтеуге қарсы заң жобасын насихаттау үшін Орта Батыс және Батыс штаттарына сапар жасады; ол NAACP-тің Оңтүстікте линчтеуді жариялауды жалғастырғаны және федералдық заң жобасын қолдағаны үшін жұмысын жоғары бағалады. Дайердің линчтеуге қарсы ұраны "Біз күресті ғана бастадық" болды және ол қосымша ұлттық қолдау көрсетуге көмектесті. Оның заң жобасы Оңтүстік Демократтардың филибүстерінен екі рет жеңіліске ұшырады. Республикашылар 1920 жылдары заң жобасын қабылдай алмады.

Рузвельт президенті

Мэри МакЛеод Бетун және Уолтер Фрэнсис Уайт сияқты линчелеуге қарсы жақтастар 1932 жылы президенттікке үміткер Франклин Д. Рузвельт үшін үгіт жүргізді. Олар линчелеуге қарсы күреске жариялы қолдау табады деп үміттенді. Сенаторлар Роберт Ф. Вагнер мен Эдвард П. Костиган 1934 жылы Костиган-Вагнер заң жобасын жасады, ол жергілікті биліктің тұтқындарды линчелеуден қорғауын талап етті. Дайер заңына ұқсас, бұл заң линчелеуді федералдық қылмыс деп жариялады, осылайша оны штаттық басқарудан шығаруға тырысты. Оңтүстік штаттарының сенаторлары Конгресте үстемдік құрды. 20 ғасырдың басында Оңтүстік штаттарындағы афроамерикандықтардың сайлау құқығын жоғалтуына байланысты, Оңтүстік ақ адамдары ондаған жылдар бойы өз халқынан екі есе көп өкілдікке ие болды. Оңтүстік штаттарының Конгрестегі өкілдігі жалпы халық санына негізделгенімен, шын мәнінде тек ақ адамдар ғана дауыс бере алатын және олардың мәселелері ғана қолдау тапты. Аймақтағы бірпартиалық демократиялық үкімшілік арқылы қол жеткізілген үлкен тәжірибесіне байланысты, Оңтүстік демократтары екі палатадағы маңызды комитеттердің көп бөлігін бақылады. Нәтижесінде, Оңтүстік ақ демократтары 1960 жылдарға дейін Конгресте күшті күшке ие болды және линчелеуді федералдық бақылауға алуға қатысты кез келген заңнамаға қарсы тұрды. 1930 жылдары Оңтүстік штаттарының барлық сенаторлары Костиган-Вагнер заң жобасын қолдамады. Оңтүстік сенаторлары заң жобасына дауыс беруге кедергі келтіру үшін филибюстерді пайдаланды. Консервативті көзқарастағы Вильям Бора сияқты кейбір республикалық сенаторлар (Айдахо штатынан) конституциялық негіздермен заң жобасына қарсы болды (ол бұрын Дайер заң жобасына да қарсы болған). Ол бұл заң штаттардың егемендігіне қол сұғатынын сезінді және 1930 жылдары әлеуметтік жағдайлар өзгергендіктен, заңның қажеттілігі азайды деп ойлады. Ол 1935 және 1938 жылдары заң жобасына қарсы ұзақ сөйледі. 1934 жылы 15 афроамерикандық линчеленді, 1935 жылы 21, 1936 жылы 8 және 1939 жылы 2 линчелеу оқиғасы тіркелді. Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласында болған линчелеу Вашингтондағы саяси ахуалды өзгертті. 1935 жылдың 19 шілдесінде үйсіз афроамерикандық шаруа Рубин Стейси тамақ сұрап есіктерді қақты. Тұрғындардың шағымдарынан кейін, полиция Стейсиді ұстады. Ол ұсталған кезде, наразылар Стейсиді полициядан тартып алып, өлтірді. Оның өлтірушілерінің беттері линчелеу орнында түсірілген фотосуретте көрінсе де, штат оны қылмыстық жауапкершілікке тартқан жоқ. Стейсидің өлтірілуі линчелеуге қарсы белсенділерді жігерлендірді, бірақ президент Рузвельт федералдық линчелеуге қарсы заң жобасын қолдамады. Ол 1936 жылғы сайлауда Оңтүстік штаттарының дауысынан айырылып қалудан қорқыды. 1937 жылы Рузвельт Таунс пен Роберт МакДаниелстің линчелеуі жариялылыққа ие болды және оның қатыгездігі кеңінен айыпталды. Мұндай жариялылық Джозеф А. Гаваганға (Нью-Йорк штатынан демократ) Өкілдер палатасында ұсынған линчелеуге қарсы заңнаманы қолдауға мүмкіндік берді; Сенатта Роберт Ф. Вагнер (Нью-Йорк штатынан) және Фредерик Ван Нюис (Индиана штатынан) демократтар қолдады. Заңнама ақырында Палатада қабылданды, бірақ ақ демократтардың «бір мықты Оңтүстік» Сенатта оны тоқтатты. Сенатор Аллен Эллендер (Луизиана штатынан демократ): «Біз Американың ақ нәсілді үстемдігін кез келген құнмен сақтаймыз» деді.

Салқын соғыс кезеңі

1946 жылы Әділет департаментінің Азаматтық құқықтар бөлімі федералдық азаматтық құқықтар заңдары бойынша линч жасаған адамға қарсы алғашқы сот үкімін шығарды. Флорида штатының констеблі Том Крюс афроамерикалық фермерді өлтіргені үшін азаматтық құқықтарды бұзғаны үшін 1000 доллар айыппұл төлеп, бір жылға бас бостандығынан айырылды. 1946 жылы ақ нәсілділер тобы Атлантадан шығысқа қарай 60 миль қашықтықтағы Джорджия штатының Уолтон округіндегі Мур Форд көпірінің жанында екі жас афроамерикалық жұбайды атып өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері болған төрт жас шаруаның линчпен өлтірілуі елді дүр сілкіндірді. Осы шабуыл президент Гарри С. Трумэннің әкімшілігінің басымдығына айналдырған азаматтық құқықтарға басымдық беруіне ықпал етті. Федералдық Тергеу бюросы (ФБР) қылмысты тергегенімен, қылмыстық іс қозғауға мүмкіндік таппады. Бұл бір оқиғада осы көптеген адамдарды линчтеудің соңғы тіркелген жағдайы болды. 1940 жылдары Клан Трумэннің азаматтық құқықтарды ілгерілету әрекеттерін ашық сынады. Кейінірек тарихшылар Трумэннің 1924 жылы, Клан әлеуметтік беделін арттырып, өзін бауырластық ұйым ретінде көрсеткен кезде, жас кезінде Кланға қосылуға әрекеттенгенін анықтады. Кланның бір шенеунігі Трумэннен егер ол округ судьясы болып қайта сайланса, ешқандай католиктерді жұмысқа алмауға уәде беруін талап еткенде, Трумэн бас тартты. Ол олардың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесінен құндылығын білген. Оның мүшелік жарнасы қайтарылды және ол Кланға ешқашан қосылмады. Халықаралық БАҚ, соның ішінде Совет Одағының БАҚ АҚШ-тағы нәсілдік кемсітушілік туралы хабарлады. 1946 жылы президент Гарри Трумэнмен кездесуде Пол Робсон оны линчтерге қарсы шаралар қабылдауға шақырды. 1951 жылы Робсон мен Азаматтық құқықтар конгресі Біріккен Ұлттар Ұйымына «Біз геноцидке айыптаймыз» деген тақырыпта баяндама ұсынды. Олар АҚШ үкіметінің линчтерге қарсы әрекет етпегені үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының геноцид конвенциясының II бабы бойынша геноцидке кінәлі екенін мәлімдеді. Трумэн комиссияның «Ол жердегі құқықтарды қамтамасыз ету» есебіне сүйене отырып, Конгреске президент ұсынған алғашқы жан-жақты Азаматтық құқықтар туралы заң жобасын енгізді. Бұл заң жоба линч жасауды федералдық қылмыс деп жариялады. АҚШ-та линчтердің тіркелмеген алғашқы жылы 1952 жыл болды. «Қылы соғыс» жылдарында ФБР линчтерге қарағанда линчке қарсы топтардың арасындағы коммунистік байланыстар туралы көбірек уайымдады. Мысалы, ФБР Альберт Эйнштейннің Робсонның Линчке қарсы американдық крест жорығына қосылғаны үшін коммунистік симпатизант деп санайтын.

Азаматтық құқықтар қозғалысы

1950 жылдары азаматтық құқық қозғалысы күш алып келді. NAACP ұйымының мүшелері елдің әр штатында көбейді. 1954 жылы NAACP АҚШ Жоғарғы Сотында маңызды жеңіске жетті, нәсілдік бөлініс білім беруде конституцияға қайшы деп шешілді. 1955 жылы Чикагодан келген 14 жасар Эммет Тиллдің линчеленуі халық арасындағы әділетсіздікке деген ашуды қоздырды. Жазғы демалысын Миссисипи штатындағы Мони қаласында туыстарымен өткізген Тилл, бір әйелге сыңғырлаған деген айыппен өлтірілді. Ол қатты сапаланып, бір көзі шығарылып, Талахатчи өзеніне лақтырылғаннан кейін басына оқ атылды. Денесі мойнына сым байланып, мақта тазартатын желдеткішпен салмақтандырылып тасталды. Оның анасы Тиллдің денесінің қаншалықты қиратылғанын көрсету үшін ашық табытпен қоғамдық жерлеу рәсімін өткізуге талап етті. Жаңалықтардағы фотосуреттер ел бойынша таралып, көпшіліктің күшті реакциясын тудырды. Анасының ашық табытпен жерлеу туралы шешімі АҚШ-тың барлық афроамерикандық қауымын біріктірді. Миссисипи штаты екі күдіктіні соттады, бірақ олар толығымен ақ жюри алдында тез ақталып шықты. 1960 жылдары азаматтық құқық қозғалысы елдің түкпір-түкпірінен студенттерді оңтүстікке шақырып, сайлаушыларды тіркеу және интеграция жұмыстарына қатыстырды. Сырттан араласу және әлеуметтік өзгерістердің қаупі көптеген ақ адамдардың арасында қорқыныш пен наразылықты тудырды. 1964 жылдың маусым айында Миссисипи штатының Нешоба округінде үш азаматтық құқық қорғаушысы жоғалып кетті. Олар "Азаттық мектебі" ретінде пайдаланылып жатқан қара нәсілділер шіркеуіне жасалған өрт сөндіру оқиғасын тергеп жатқан еді. Алты аптадан кейін олардың денелері Филадельфия, Миссисипи қаласының жанындағы жартылай салынған бөгеттен табылды. Миссисипи штатының Меридиан қаласынан Джеймс Чейни, Нью-Йорк қаласынан Майкл Швернер және Эндрю Гудман "Нәсілдік теңдік конгресінің" мүшелері болды. Олар нәсілдік кемсітушілікке қарсы зорлықсыз тікелей әрекеттерге берілген еді. Тергеу барысында бұрынғы линчелеулер мен кісі өлтірулердің көптеген бейтаныс құрбандарының денелері де табылды. АҚШ 18 адамды Ку-клукс-кланның құрбандарын 19 ғасырғы федералды заң бойынша азаматтық құқықтарынан айыруға жасаған қастандық үшін федералды сотта соттады. Жеті адам кінәлі деп танылды, бірақ жеңіл жаза алды, екі адам сот присяжныйларының келіспеуі салдарынан босатылды, ал қалғандары ақталды. 2005 жылы 80 жастағы Эдгар Рей Киллен, бұрын босатылғандардың бірі, Миссисипи штаты тарапынан қайтадан сотқа тартылып, жаңа сотта үш адам өлтіргені үшін кінәлі деп танылды және 60 жылға бас бостандығынан айырылды. Киллен 2018 жылы 12 жарым жыл түрмеде отырғаннан кейін қайтыс болды. Дж. Эдгар Гувер және басқалардың азаматтық құқық қозғалысына деген жаугершілігінен ФБР агенттері азаматтық құқық қорғаушыларды және линчелерге қарсы шыққандарды жамандау үшін тікелей өтірік айтуға мәжбүр болды. Мысалы, ФБР 1965 жылы Алабама штатында өлтірілген Виола Лиуццо туралы жалған ақпаратты баспасөзге таратып, ол АҚШ Коммунистік партиясының мүшесі болған, бес баласын тастап кеткен және қозғалыстағы афроамерикандықтармен жақын қарым-қатынаста болған деді.

Азаматтық құқық қозғалысынан кейін

Азаматтық құқық қозғалысы мен американдық әлеуметтік нормалардың өзгеруінен кейін линчтеулер сирек болғанымен, кейбір жағдайлар орын алды. 1981 жылы Алабама штатындағы екі Клан мүшесі 19 жастағы қара нәсілді Майкл Дональдты таңдап, оны ақ полиция қызметкерін өлтіргені үшін айыпталған қара нәсілді адамды ақтаған қазылар алқасының үкіміне қарсылық ретінде өлтірді. Клан мүшелері ұсталып, сотталды және айыпталды (клан мүшелерінің бірі Генри Хейз өлім жазасына кесіліп, 1997 жылдың 6 маусымында атқыланды). Кланға қарсы азаматтық іс бойынша 7 миллион долларлық сот шешімі жергілікті Кланның кіші тобы – Американың Біріккен Кландарын банкротқа ұшыратты. 1998 жылы Шон Аллен Берри, Лоуренс Рассел Брюер және бұрын сотталған Джон Уильям Кинг Техас штатының Джаспер қаласында Джеймс Бёрдті өлтірді. Бёрд 49 жастағы үш баланың әкесі болды және үш еркекпен үйіне ертеңгі сапарға келіскен. Олар оған шабуыл жасап, жүк көлігінің артынан сүйреп өлтірді. Үш адам құрбанының мүшеленген денесін қаладағы афроамерикандықтардың зиратына тастап, барбекюге барды. Жергілікті билік бұл қылмысты жеккөрушілікпен жасалған қылмыс деп қарастырып, ФБР-ден көмек сұрады. Қылмыскерлер (олардың екеуі ақ нәсілділердің үстемдігін жақтаған түрмелік топтың мүшелері болып шықты) ұсталып, сотқа тартылды. Брюер мен Кинг екеуі де өлім жазасына кесілді (Брюер 2011 жылы, ал Кинг 2019 жылы атқыланды). Берри өмір бойына түрмеге жабылды. 2005 жылдың 13 маусымында АҚШ Сенаты 20 ғасырдың басында линчге қарсы заң қабылдамағаны үшін ресми түрде кешірім сұрады, "осы заңға ең қажеттілік болған кезде". Дауыс беруге дейін Луизиана штатының сенаторы Мэри Ландриу: "Америка тарихында Сенаттың осындай жауапкершілігі бар басқа әділетсіздіктер болмауы мүмкін" деді. Резолюция 80 сенатордың қолдауымен дауыс беру арқылы қабылданды, ал Миссисипи штатының сенаторлары Тад Кокран мен Трент Лотт жиырма АҚШ сенаторының арасында болып, дауыс бермеді. 2017 жылы Вашингтон қаласында немесе оның маңында көптеген тұмсықтар пайда болды. 2014 жылдың тамызында Солтүстік Каролина штатының Блэденборо қаласынан келген жасөспірім Леннон Лейси ақ қызбен қарым-қатынаста болғаннан кейін сермелегіштен асылып өлген күйде табылған. Оның отбасы оның линчпен өлтірілгеніне сенді, бірақ ФБР тергеуден кейін жеккөрушілік қылмысының дәлелі табылмағанын мәлімдеді. Бұл оқиға 2019 жылы Америкадағы линч туралы «Always in Season» деректі фильмінде көрсетілді. 2017 жылдың мамыр айында Миссисипи штатының республикалық өкілі Карл Оливер Уинона қаласынан Луизиана штатының заң шығарушыларын олардың штатынан Конфедерация ескерткіштерін алып тастауды қолдағандары үшін линчелеу керек деп мәлімдеді. Оливердің округіне 1955 жылы Эмметт Тилл өлтірілген Мэнни қаласы кіреді. Миссисипи штатының республикалық және демократиялық партияларының басшылары Оливердің мәлімдемесін тез айыптады. 2018 жылы Сенат линчге қарсы жаңа заңды (Линч құрбандарына әділдік туралы заң) қабылдауға тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. 2018 жылдың 26 сәуірінде Алабама штатының Монтгомери қаласында Бейбітшілік және әділдік үшін Ұлттық мемориал ашылды. Бұл қаладағы «Тең әділдік» ұйымымен құрылған, африкалық американдықтарды линчелеуді құжаттауға арналған алғашқы мемориал. 2019 жылы Алабама штатындағы шағын газеттің редакторы Гудло Саттон, «The Democrat Reporter» газетінің редакторы, Ку-клукс-кланның «Диаконды тазарту» үшін қажет екенін айтқаннан кейін ұлттық назарға ілікті. «Диаконды тазарту» деген сөздің мағынасы туралы сұрағанда, ол: «Біз қымыз арқандарын алып, оларды биік бұтаққа байлап, бәрін асып қоямыз» деді. Газеттің редакторының америкалықтарды линчелеуге шақыруы дұрыс па екені туралы сұраққа Саттон өзінің ұстанымын нығайтып, «Бұл америкалықтарды линчелеуге шақыру емес. Біз социалистік коммунистер туралы айтып отырмыз. Социализм мен коммунизмнің не екенін білесің бе?» деді. Ол Кланның нәсілшіл және зорлық-зомбылық ұйым екенін жоққа шығарып, оны NAACP-мен салыстырды. 2021 жылдың 6 қаңтарында АҚШ Капитолиумына шабуыл кезінде тәртіпсіздікке қатысушылар президент Дональд Трамптың пайдасына 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауын жоюдан бас тартқан АҚШ вице-президенті Майк Пенсті «асыңдар!» деп айқайлады және Капитолийдің алаңында қарапайым асылма орнатылды. 2021 жылға қарай «Тең әділдік» ұйымы линчтеулер тоқтамағанын мәлімдеді, Миссисипиде 8 адамның өліміне құқық қорғау органдары өз-өзіне қол жұмсады деп есептеді, бірақ азаматтық құқықтар ұйымы Джулиан бұл линчтеулер деп санайды. Джилл Джефферсонның сөзіне сүйенсек, «Бұл жағдайлардың тергелуінде белгілі бір үлгі бар», «Билік қызметкерлері асылған денеге келген кезде, ол дереу суицид ретінде қарастырылады. Қылмыс орны сақталмайды. Тергеу нашар жүргізіледі. Содан кейін қарсы дәлелдер болғанына қарамастан, суицид деп ресми шешім шығарылады. Ал осы іс ешқашан еске алынбайды, егер біреу оны көтермесе».

Батыс

Тарихшылар батыс шекарасындағы линчтердің тарихын талқылайды, ол Американың Ескі Батысының мифологиясымен көмескіленген. Ұйымдастырылмаған аумақтарда немесе сирек қоныстанған штаттарда құқық қорғау шектеулі болды, көбінесе тек АҚШ маршалымен қамтамасыз етілді, ол орынбасарлар тағайындалғанына қарамастан, атпен сағаттар немесе күндер бойы қашықтықта болуы мүмкін. Ескі Батыста адамдар көбінесе ұсталған күдікті қылмыскерлерді линчелеуге ұшыратты. Линчтер жоқ құқықтық жүйені алмастыру емес, керісінше, белгілі бір әлеуметтік класс немесе нәсілдік топтың басымдығын көрсететін балама жүйе құрады. Тарихшы Майкл Дж. Пфайфер былай деп жазады: «Жалпы қабылдауға қарсы, ертедегі аумақтық линчтер құқық қорғаудың болмауынан немесе алыстығынан емес, ертедегі қауымдастықтардың әлеуметтік тұрақсыздығынан және меншік, мәртебе және әлеуметтік тәртіптің анықтамасы үшін күресінен туындады». Батыс штаттарында/аумақтарында линчелеуден өлгендердің нақты саны белгісіз. 1848 және 1928 жылдар аралығында 571 мексикалық линчеленген. Ең көп өлім-жұлым Техаста тіркелді – 232 адам, одан кейін Калифорния (143 адам), Нью-Мексико (87 адам) және Аризона (48 адам). Линч жасаған топтар мексикалықтарды түрлі себептермен өлтірді, ең көп таралған айыптар – кісі өлтіру және қарақшылық. Басқалары қарақшылар немесе бүлікшілер деп күдіктенгені үшін өлтірілді.

Калифорния

Кейіннен АҚШ штатына айналған Мексика жерінің тумасы болған көптеген мексикалықтар тәжірибелі кеншілер болды және Калифорнияда алтын қазуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1851 жылдың 5 шілдесінде Калифорния штатының Даунивилл қаласында халық толқуы салдарынан Жозефа Сеговия есімді мексикалық әйел дарға асылды. Ол үйіне бұзып кірген және оған шабуыл жасауға тырысқан ақ адамды өлтірді деген айып тағылды. Сан-Франциско абайшылдық қозғалысы дәстүрлі түрде үкіметтік жемқорлық пен кең таралған қылмысқа жауап ретінде бейнеленген, бірақ кейбір тарихшылар оның жоюға қарағанда көбірек тәртіпсіздік тудырғанын айтады. 1851 жылғы абайшылдық комитеті тарағанға дейін төрт адам атқыланды. 1856 жылы екінші абайшылдық комитеті құрылғанда, баспагер Джеймс Кингтің Уильямның өлтірілуіне жауап ретінде, төрт адамды өлтіруге айыпталды. Сол 1851 жылы, алтын іздеудің басында, осы комитеттер Солтүстік Калифорнияда аты-жөні белгісіз ұрыны дарға асты. Алтын іздеу және мексикалықтардың экономикалық өркендеуі оларға қарсы халық толқуларының басты себептерінің бірі болды. Басқа факторларға жер мен мал да кірді, өйткені олар да экономикалық табыстың бір түрі болды. Дарға асумен қатар, толқулар мексикалықтарды және басқа топтарды, мысалы, аймақтың жергілікті халқын, алтын және кен өндірісіне бай аймақтардан қуғынға салуға тырысты. Мексикалықтарға қарсы зорлық-зомбылықтың салдарынан көптеген адамдар қарақшылар тобын құрып, қалаларды тонады. 1855 жылы бір топ қарақшылар Ранчерияға кіріп, алты адамды өлтірді. Бұл оқиға туралы хабар тарағаннан кейін 1500 адамнан тұратын топ жиналып, 38 мексикалықты ұстап, Пуертаниноны дарға асты. Толқулар сонымен қатар Ранчериядағы және жақын жердегі қалалардағы мексикалықтардың үйлерін өртеп жіберді. 1871 жылдың 24 қазанында Лос-Анджелестегі Ескі Чайнатаунда халық толқуы болды, нәтижесінде қытай қауымы арасындағы қақтығыста ақ бизнесмен қаза тапқаннан кейін кем дегенде 18 қытай-американдық қаза болды. Брук Харттың денесі 1933 жылдың 26 қарашасында табылғаннан кейін, Томас Харольд Турман мен Джон Холмс Хартты ұрлап, өлтіргенін мойындады және 1933 жылдың 26 немесе 27 қарашасында дарға асылды.

Миннесота штаты

Миннесота штатының құрылған алғашқы жылдарындағы кісі өлтіру қылмыстарын тергеу бойынша 12 жағдайды зерттеген кітапқа төрт линч жағдайы енген. 1858 жылы жаңа штаттың әділет органдары, мысалы түрмелер, аз болғандықтан, 19 желтоқсанда Лексингтонда Чарльз Дж. Рейнхартты линчтеу қылмыстық жауапкершілікке тартылмады. Келесі жылы, 25 сәуірде Миннехаха-Фолс қаласында Оскар Джексонды линчтеуден кейін Аймер Мур кісі өлтіру қылмысы үшін айыпталып сотқа берілді. 1866 жылы Александр Кэмпбелл мен Джордж Лискомбты Рождество күні Манкатода линчтеген кезде, штат келесі жылдың 18 қыркүйегінде Джон Гатқа қарсы айыптама ұсынды. Содан кейін 1872 жылы Боболинк, үнді миссиясының өкілі, Сент-Полда сотқа дейін айыпталып, түрмеге қамалды, бірақ штат үндістерге қарсы наразылыққа қарамастан, оны линчтеуден сақтап қалды.

Техас

"Тексастағы линч" жобасы, Сэм Хьюстон мемлекеттік университетінің жобасы, 1882 және 1942 жылдар аралығында Техаста жасалған 600-дан астам линчтің деректер базасын сақтайды. Көптеген линчтер мексикалық тегі бар адамдарға қатысты. 1900 жылдардың басында "Қоңыр белдеу" бойындағы ағылшын және мексикалықтар арасындағы қарым-қатынастар шиеленіскен болатын. Рокспрингс қаласында мексикалық Антонио Родригес ақ әйел Эффи Гриер Андерсонды өлтірді деген айыппен бағанаға байлап, өртеп жіберді. Бұл оқиға кеңінен жарияланды және АҚШ-та мексикалықтарға жасалған қатысуға қарсы Мексиканың ішкі аймақтарында, әсіресе Гвадалахара және Мехико қалаларында наразылықтар туды. 1918 жылы Техас рейнджерлерінің бірнеше мүшелері Флоренсио Гарсияны өлтіргені үшін айыпталды. Екі рейнджер Гарсияны ұрлық бойынша тергеу үшін ұстаған. Ертесі күні олар Гарсияны босатып, соңғы рет оны есекте отырғызып алып кеткенін көрді. Гарсия қайтадан көрінбеді. Тергеуден бір ай өткен соң, Гарсияның сүйектері мен киімдері рейнджерлер Гарсияны жіберген жердің жанынан табылды. Рейнджерлер өлтіру айыпталды, кепіл төлеп босатылып, дәлел жетіспеуіне байланысты ақталды. Бұл іс рейнджерлердің қылмыстық әрекеттерін терген Каналес ісінің бір бөлігіне айналды.

Аризона

1859 жылы ақ қоныс жайлаушылар Аризонадан мексикалықтарды қуғынға салуды бастады. Халық толқуы мексикалықтарды көптеген қалалардан оңтүстікке қарай қууып шығарды. Олар мұны іске асырғанмен, соңынан ілесіп, қуылған адамдардың көптегенін өлтірді. Сонита қырғыны – осы қуғын-сүргіннің салдарынан ақ қоныс жайлаушылар төрт мексикалық және бір үндіні өлтірген оқиға. 1915 жылдың 19 сәуірінде Леон ағайындылары Пима округінде Роберт Фентер және Фрэнк Мур атты округ шерифтерінің қолынан дарға асылды. Бұл жазалау ерекше болды, себебі қылмыскерлер ұсталып, сотталып, айыпталды. Фентер мен Мур екеуі де екінші дәрежелі кісі өлтіруде кінәлі деп танылып, әрқайсысы 10 жылдан өмір бойына түрмеге кесілді. Бірақ, 1917 жылдың ақпан айында губернатор Джордж В. П. Хант қызметтен кеткен кезде олар кешірілді.

Вайоминг

Америка батысы тарихындағы тағы бір жақсы құжатталған оқиға – Джонсон округі соғысы, 1890 жылдары Вайоминг штатындағы жерді пайдалану мәселесіне байланысты туған дау. Ірі шаруалар кіші шаруаларды дарға асу үшін жалдамалы салдақтарды жалдады.

Орегон

Алонзо Таккер Калифорниядан Вашингтонға қарай саяхаттап жүрген боксшы еді. Саяхатының бір бөлігі оны Орегон штатының Кус-Бей қаласында тоқтауға алып келді, онда ол 1902 жылдың 18 қыркүйегінде халықтың наразылығынан линчеленді. Миссис Деннис оны шабуыл жасады деп айыптады. Линчтен кейін Деннис және оның отбасы қаладан дереу кетіп, Калифорнияға бет бұрды. Таккер – Орегонда қара нәсілді адамды линчелеп өлтірген жалғыз құрбан. Басқа линчелеулердің құрбандары – көптеген американдық индейлер.

Федералды іс-қимыл

АҚШ тарихының көп бөлігінде линчтеу сирек қудаланды, себебі қудалау және қазылар алқасында отыруға тиіс адамдар көбінесе осы әрекетті қолдады немесе көптеген адамдар тұратын шағын қауымдастастықтағы қылмыскерлермен байланысты болды. Егер қылмыс бойынша қудалау болған жағдайда, ол штаттық кісі өлтіру туралы заңдар бойынша жүргізілді. 1907–1909 жылдары АҚШ Жоғарғы Соты тарихындағы жалғыз қылмыстық ісін қарады, онда Шипп Чаттануга, Теннессиде Эда Джонсонды линчтеген халықты тоқтатуға ешқандай әрекет жасалмағаны үшін қылмыстық құтқарылмайынша кінәлі деп танылды. Оңтүстікте қара нәсілділердің көпшілігі қазылар алқасында отыра алмады, себебі олар дауыс бере алмады, 19 ғасырдың соңында көпшілік ақ нәсілді заң шығарушылар қабылдаған дискриминациялық сайлау тіркеуі мен сайлау ережелерінен айырылған еді. Сондай-ақ олар Джим Кроу заңдарын енгізді. 1909 жылдан бастап федералды заң шығарушылар Конгреске линчтеуді федералдық қылмыс ету үшін 200-ден астам заң жобасын ұсынды, бірақ олар қабылданбады, негізінен Оңтүстік заң шығарушыларының қарсылығына байланысты. Оңтүстік штаттары 20 ғасырдың басында афроамерикандықтарды сайлау құқығынан айырғандықтан, Оңтүстік демократтары Оңтүстіктегі барлық орындарды бақылады, бұл ақ тұрғындардың ғана құқығы болған Конгресс өкілдерінің санының шамамен екі есеге жуығы болды. Олар ондаған жылдар бойы күшті дауыс беру блогы болды және маңызды комитеттердің төрағалықтарын бақылады. Сенаттағы демократтар 1922 жылдың желтоқсан айында бір апта бойы филибустерлік тактика қолданып, барлық ұлттық істерді тоқтатты, Дайердің линчге қарсы заң жобасын жеңді. Бұл заң жобасы 1922 жылдың қаңтарында Оңтүстік штаттарынан басқа барлық штаттардың кең қолдауына ие болды. Бас демеуші Сент-Луис өкілі Леонидас С. Дайер 1923 жылы заң жобасын қолдау үшін ұлттық сөйлеу турнесіне шықты, бірақ Оңтүстік сенаторлары келесі екі сессияда оны тағы екі рет жеңді. Франклин Д. Рузвельт әкімшілігі кезінде Әділет министрлігінің Азаматтық құқықтар бөлімі қайта құру дәуірінің азаматтық құқықтар заңдарына сәйкес линчтеушілерді қудалауға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Линчтеуге байланысты алғашқы сәтті федералдық қудалау 1946 жылы болды. Сол кезде линчтеудің кең таралған құбылыс ретіндегі дәуірі аяқталды. Адам Клейтон Пауэлл кіші линчге қарсы заң жобасын Палатада қабылдауға қол жеткізді, бірақ ол Сенатта жеңілді, онда Оңтүстік демократиялық блогы әлі де үстемдік етеді және олардың сайлау құқығын жоғалтуы қолдау көрсетті. 2018 жылдың 19 желтоқсанында АҚШ Сенаты «2018 жылғы линч құрбандарына әділдік» заңына бірауыздан дауыс берді, бұл АҚШ тарихында алғаш рет линчтеуді федералдық жеккөрушілік қылмысы етеді. Заң жобасын сол жылы Сенатқа үш афроамерикандық АҚШ сенаторы Тим Скотт, Камала Харрис және Кори Букер Сенат заң жобасы S. 3178 ретінде ұсынған. 2019 жылы 115-ші АҚШ Конгресі кезінде заңға айналмаған заң жобасы Эмет Тилл линчге қарсы заңы ретінде қайта ұсынылды. Өкілдер палатасы оны 2020 жылдың 26 ақпанында 410–4 дауыспен қабылдады. 2020 жылдың 4 маусымынан бастап Джордж Флойдтың өліміне байланысты бүкіл елде наразылықтар мен тәртіпсіздіктер орын алып жатқанда, заң жобасы Сенат тарапынан қаралып жатыр, сенатор Рэнд Пол заң жобасын бірауыздан қабылдауға кедергі келтірді. Пол заң жобасының қабылдануына қарсы болды, өйткені оның тілі тым кең, оның ішінде «линчтеу» деп атауға жеткілікті экстремалды емес деп санайтын шабуылдар бар екенін айтты, ол «бұл заң жобасы оны ұсақ сызаттар немесе абразияларды қамтитын кең мағынада анықтап, линчтеу мағынасын арзандатады» деді және ол «ауыр дене жарақаты стандартын» қолдануды ұсынды. қылмыстың линчтеу деп жіктелуі үшін. Палатадағы көпшілік көшбасшысы Стені Хойер Рэнд Полдың ұстанымын сынап, Twitter-де «Бұл заң жобасының заңға айналуына бір республикалық сенатордың кедергі жасауы ұят» деп жазды. Сенатор Камала Харрис «Сенатор Пол қазір бұрыннан қабылданған заң жобасын әлсіретуге тырысуда, бұған ешқандай себеп жоқ» деп қосты. Иллинойс штатының өкілі Бобби Л. Раш ұсынған заң линчтеуді жеккөрушілік қылмыс деп атаған алғашқы заң жобасы болды. Заңның талаптарын бұзған әркім айыппұл төлейді, 30 жылға дейін бас бостандығынан айырылады немесе екеуі де жазаланады. Бұл заң кісі өлтіруге байланысты емес және полиция күзетінен адамды босатуға тырысқан адамдарды айыптау үшін қолданылды, бұл дауға себеп болды. 2015 жылы губернатор Джерри Браун сенатор Холли Митчелл ұсынған заңға қол қойды, ол «линчтеу» сөзін штаттың қылмыстық кодексінен алып тастады, бұл штат заң шығарушыларының дауысымен бірауыздан мақұлданғаннан кейін ешқандай түсіндірме бермеді. Митчелл: «Күшті сөздер күшті ұғымдарға арналған делінеді және «линчтеу» афроамерикандықтар үшін соншалықты ауыртпалықты тарихқа ие, сондықтан заң оны тек осы үшін қолдануы керек – халықтың қолынан өлтіру» деді. Заңның қалған бөлігі өзгеріссіз қалды. Лоуренс Бейтлер 1930 жылы Индиана штатының Марион қаласында Томас Шипп пен Абрам Смиттың линчтеуін суретке түсірді. Осы суретті көргеннен кейін Абель Мееропол «Strange Fruit» әнін жазды, ол әнші Билли Холидей тарапынан танымал болды. Осы өлістерге жауап ретінде Флосси Бейли 1931 жылғы Индиана штатының линчге қарсы заңының қабылдануын итермеледі. Заң бойынша, қамаудағы адамды линчтеуге рұхсат берген кез келген шериф дереу қызметтен босатылады және құрбанның отбасы 10 000 долларға сотқа шағымдануға құқылы болды. Алайда, жергілікті билік халық көшбасшыларын қудалауға сәтсіздік танытты. Бір жағдайда, Индиана штатының бас прокуроры Джеймс Огден шерифті айыптағанда, қазылар алқасы оны кінәлі деп танудан бас тартты. 1951 жылы Оңтүстік Каролина екінші дәрежелі линчтеуді қылмыстық қылған заңды қабылдады, ол оны «басқа адамның денесіне халық тарапынан жасалған кез келген зорлық актісі және салдарынан өлімге әкелмейтін жағдайда екінші дәрежелі линчтеу қылмысы болып есептеледі және қылмыс болып табылады. Екінші дәрежелі линчтеуде кінәлі деп танылған кез келген адам сот төрағасының қалауынша жиырма жылдан аспайтын және үш жылдан кем емес мерзімге штаттық түрмеде қатаң еңбекпен жазаланады». Алайда, 2003 жылға қарай штаттың 46 округінің барлық дерлік 46 округінде қара нәсілділерді екінші дәрежелі линчтеумен айыптады, бұл олардың халықтағы үлесіне пропорционалды емес. Соңғы 5 жылда 4000 ересек адам айыпталды және 136 адам сотталды. Қара күдіктілер ақ күдіктілерге қарағанда екі есе көп шабуыл айыптары бойынша сотталды. 1400 жасөсперімге линчтеу айыптары қойылды және 2002 жылы 231 қара жас өкілі сотталды, бұл ақ жастардан он есе көп. 2006 жылы Оңтүстік Каролинадағы бес ақ жасөсперім қара нәсілді жас жігітке жасаған өлімге жеткізбеген шабуыл үшін екінші дәрежелі линчтеу бойынша әртүрлі жазалар алды. 2010 жылы Оңтүстік Каролина сот реформасы комиссиясы заңды «халық тарапынан шабуыл және зорлық-зомбылық» деп өзгертуге және екі немесе одан көп адамның бір құрбанға жасаған шабуылында ешкім өлмеген немесе ауыр түрде жарақаттанбаған жағдайларда жазаны жеңілдетуге дауыс берді.

Халықтық мәдениеттегі бейнелеу

1935 жылы Нью-Йоркте линчтерге қарсы көрмелер Костиган-Вагнер заң жобасын қолдау мақсатында ұйымдастырылды, көптеген көркем туындылар линчтің әртүрлі көріністерін бейнеледі.

Әдебиет және кино

Марк Твеннің 1885 жылы жарық көрген «Хаклберри Финннің оқиғалары» романында линч әрекеті (сәтті болмағанмен) шағын эпизод ретінде бейнеленеді. Оуэн Вистердің 1902 жылғы «Вирджиниялық» романы АҚШ-тағы Батыс романдары жанрында Джонсон округі соғысы және Батыс шекарасындағы линчтер туралы ойдан шығарылған әңгімелерді қамтиды. «Қанды иттілермен іздеуде»; немесе Криппл-Криктегі линчелеу, 1904 жылы Гарри Баквольтердің түсірген қысқа үнсіз криминалдық драмасы. Анжелина Велд Гримкенің «Рейчел» (1914) пьесасы – афроамерикалық отбасыларға жасалған нәсілдік зорлық-зомбылықтың салдары туралы алғашқы пьеса; ол 1916 жылы қойылды. Д.У. Гриффиттің «Туған ұлт» (1915) фильмінің коммерциялық және сындық сәттілігінен кейін, ол Ку-клукс-кланды Реконструкция кезеңіндегі зорлық-зомбылық үшін мақтан тұтты, афроамерикалық режиссер және жазушы Оскар Мишо 1919 жылы «Біздің қақпаларымызда» фильмімен жауап берді. Фильмнің кульминациялық нүктесі – отбасының бір мүшесі әділетсіз түрде кісі өлтіруде айыпталғаннан кейін қара нәсілді отбасының линчеленуі. Коммерциялық сәтсіздікке ұшыраған фильм 1992 жылы Ұлттық кино тізіліміне енгізілді. Реджина М. Андерсонның «Жейкобтың баспалдағына көтерілу» пьесасы линчелеу туралы болды; оны Харлем театрының «Кригва ойыншылары» (кейін «Негр эксперименталды театры» деп аталды) сахналады. Уильям Фолкнердің «Құрғақ қыркүйек» (1931) әңгімесі ақ әйелге жасалған құқық бұзуға жауап ретінде линчелеушілердің қалыптасуы туралы айтады. Линд Уордтың 1932 жылғы «Жабайы қажылық» кітабы (мәтінсіз, ағаштан жасалған баспа түрінде басылған) бірнеше қара нәсілді адамдардың линчеленуінің үш суретін қамтиды. Энни Нейтан Майердің 1932 жылғы «Қара жандар» пьесасы Оңтүстіктегі ойдан шығарылған колледж кампусында линчеленген күнәсіз қара нәсілді адам туралы болды. Ол Хуано Эрнандес пен Роза МакКлендон жетекшілік еткен актерлік құраммен Бродвейдегі Провинштаун ойын үйінде қойылды. 1933 жылы Ирвинг Берлиннің «Мыңдаған шаттанады» мюзиклінде Этель Уотерс линчелеу туралы «Кешкі ас уақыты» балладасын орындады. Ол 1951 жылғы «Оның көзі құсқа қарады» автобиографиясында: «Егер бір ән бүкіл нәсілдің тарихын айта алса, онда ол ән осы болған» деп жазды. Оскар Мишоның «Харлемдегі кісі өлтіру» (1935) фильмі Лео Франк деп танылған солтүстік еврейдің Джорджия штатындағы фабрика қызын өлтіргені үшін сотталған даулы ісіне негізделген үш фильмнің бірі болды. Ол Франкқа ұқсас кейіпкерді кінәлі деп көрсетіп, фильмді Нью-Йоркте түсірді, сот процесіндегі аймақтық шиеленісті алып тастады. Мишоның алғашқы нұсқасы – «The Gunsaulus Mystery» (1921) үнсіз фильмі болды. «Лем Хокинстің мойындауы» (1935) да Лео Франк ісімен байланысты. Джон Стейнбектің «Өзқадам» (1936) әңгімесі линчелеуге қатысқандардың бірінің көзімен қарағанда линчелеу туралы. Бұл оқиға тарихи оқиғаларға негізделген, атап айтқанда 1933 жылғы 16 қарашада Калифорния штатының Сан-Хосе қаласында Джон Морис Холмс пен Томас Гарольд Турмондты линчелеу. «Олар ұмытпайды» (1937) фильмі Франк ісінен шабыттанды. Онда Лео Франк кейіпкері христиан ретінде бейнеленген. «Ашу» (1936) фильмінде неміс эмигранты Фриц Ланг линчелеушілердің Джо Уилсонды (Спенсер Трейси ойнады) адам ұрлауда күдікпен ұсталған түрмеге өрт салғандағы жағдайын көрсетеді. Лэнг нацистер билікке келгеннен кейін Германиядан кетіп қалған. Бұл оқиға 1933 жылы Калифорния штатының Сан-Хосе қаласында болған линчелеу оқиғасына негізделген. Бұл жаңалық фильмдерінде жазылған және Калифорния губернаторы Джеймс Ролфтың араласудан бас тартқан оқиға болды. Уолтер Ван Тилбург Кларктың 1940 жылғы «Окс Боу Инциденті» романында екі саяхатшы жергілікті адамды өлтірген қылмыскерді табу үшін құрылған батыс отрядына тартылады. Күдік үш күнәсіз мал ұрлаушыға түскеннен кейін, олар линчеленді, бұл саяхатшыларға қатты әсер етті. Роман 1943 жылы сол атпен фильмге бейімделді. Ол нацистік Германияны халық билігі ретінде сипаттауға қарсы, заңға негізделген АҚШ құндылықтарын соғыс уақытында қорғауды бейнеледі. Харпер Лидің «Күлкілі құсты өлтіру» (1960) романында Том Робинсон атты қара нәсілді адам зорлауда кінәлі деп айыпталып, линчелеуден аман қалды. Ақ жюридің әділетсіз айыптауынан кейін, Робинсон түрмеден қашуға тырысқанда өлтіріледі. Роман 1962 жылы Грегори Пектің қатысуымен түсірілген сол аттас фильмге бейімделді. Джеймс Болдуиннің 1965 жылғы «Адаммен кездесуге барамын» әңгімесінде әсіресе қорқынышты линчелеу оқиғасы суреттеледі. 1968 жылғы «Оларды тіксінбейтіндей істейміз» фильмі Батыс шекарасында өтеді және Клинт Иствудты жұлдыздық құрамында көрсетеді. 1988 жылғы «Миссисипи өртеуі» фильмінде қара нәсілді адамның линчеленуі көрсетілген. Питер Маттиссен «Мистер Уотсонды өлтіру» трилогиясында (алғашқы том 1990 жылы жарық көрген) Флорида штатының 19 ғасырдың соңындағы бірнеше линчелеу оқиғаларын бейнеледі. 1996 жылы теледидарға арналған «Ұрланған естеліктер: Гүлбақтан құпиялар» фильмінде басты кейіпкер Джессика (Мэри Тайлер Мур) миына ауыр зақым келген түні болған оқиғаларды бірте-бірте еске алады, соның ішінде оның афроамерикалық досы Айзек Ку-клукс-кланның қолынан линчеленгені және оның туысы Клетистің қатысуы. Ральф Эллисонның 1997 жылы жарық көрген «Площадьдағы кеш» әңгімесінде линчелеу оқиғасы Цинциннатиден келген ақ баланың көзімен суреттеледі. Кристофер Уолкеннің қатысуымен Николас Мейердің түсірген 1999 жылғы «Қанқорлық» HBO фильмі 1891 жылы Жаңа Орлеанда болған оқиғаларға негізделген. Полиция бастығы Дэвид Хеннессиді өлтіргені үшін әділетсіз айыпталған 18 итальян-американдық адам ақталғаннан кейін, линчелеушілер оларға шабуыл жасап, 11 адамды атып немесе дарға асты, бұл АҚШ тарихындағы ең ірі жаппай линчелеулердің бірі болды. Джейсон Роберт Браунның «Шеру» мюзиклі Лео Франк туралы айтады, ол 1900 жылдардың басында Джорджия штатының Атланта қаласының жанындағы кісі өлтіруде айыпталып, әділетсіз сотта линчеленген еврей. 2014 жылғы Джеймс Браунның өмірі туралы «Көтеріл» фильмінде жас Браунның балалық шағындағы үйінің жанында ағаштан ілінген линчеленген адамның денесін тапқан көрінісі бар. Квентин Тарантиноның «Жаман сегіздік» (2015) фильмі, Реконструкция дәуірінде өтеді, соңғы сахнасында жұмысшы табының расистік оңтүстік әйелінің линчеленуінің егжей-тегжейлі суреті көрсетілген, оның азаптарына ерекше назар аударылған, бұл кейбір сыншылардың арасында Америкадағы расизм мен жек көру туралы саяси пікір немесе жай ғана сенсациялық және сексистік пайдалану туралы пікірталас тудырды.

"Кейбір жемістер"

Линчпен күрескен көркем шығармалардың арасында 1939 жылы Абель Миреполь өлең ретінде жазған және Билли Холидей орындаған "Қасіретті жеміс" әні бар. Оның бір бөлігі былай делінеді: Оңтүстік ағаштары қасіретті жеміс береді, жапырақтарда қан, түбірлерінде қан, Оңтүстік желдерінде серпитін қара денелер, тополь ағаштарынан ілінген қасіретті жеміс. Бұл ән оның ең танымал әндерінің бірі болды және онымен байланыстырылды. Ән линчке қарсы күрес қозғалысының гимніне айналды. Сонымен қатар, ол американдық азаматтық құқық қозғалысының белсенділігіне де үлкен үлес қосты. "Қасіретті жеміс" (2002) атты линч жайындағы деректі фильм, сондай-ақ наразылық әндері мен өнердің әсері туралы фильм АҚШ телеарналарында көрсетілді, оны Public Broadcasting Service өндірді.