Суармалы шабындықтар – еуропалық ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыру үшін қолданылған суармалы жайылымдар. Қазіргі кезде құрғап қалғандары табиғат қорықтары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жасанды суармалы шабындық
Artificially irrigated meadow
Су шабындығы (сондай-ақ сулы шабындық немесе су шабындығы) – ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру мақсатында бақыланатын суару жүргізілетін шөптесін жер. Су шабындықтары негізінен Еуропада 16-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін қолданылып келді. Қазіргі таңда жұмыс істейтін су шабындықтарының көп бөлігі жойылды, бірақ олар пайдаланылған аймақтарда, мысалы Солтүстік Италия, Швейцария және Англияның кейбір бөліктерінде, суарналар мен ескі су шабындықтарының іздері әлі де кездеседі. Ескі су шабындықтары көбінесе ылғалды жерлердегі жануарлар мен өсімдіктердің мекендеу ортасы ретінде маңызды болып табылады. Су шабындықтарын өзеннің маусымдық тасқынынан пайда болатын, табиғи түрде аздап сумен жабылған тасқынды шабындықтармен шатастырмау керек. "Су шабындығы" термині кейде өзен жағасындағы кез келген тегіс шөптесін жерді білдіру үшін қолданылады.
A water meadow (also water meadow or watermeadow) is an area of grassland subject to controlled irrigation to increase agricultural productivity. Water meadows were mainly used in Europe from the 16th to the early 20th centuries. Working water meadows have now largely disappeared, but the field patterns and water channels of derelict water meadows remain common in areas where they were used, such as parts of Northern Italy, Switzerland and England. Derelict water meadows are often of importance as wetland wildlife habitats. Water meadows should not be confused with flood meadows, which are naturally covered in shallow water by seasonal flooding from a river. "Water meadow" is sometimes used more loosely to mean any level grassland beside a river.
Түрлері
Сулы жайылымның екі негізгі түрі қолданылды.
Two main types of water meadow were used.
Сулы алаңдар
Бұлар көлбеу шалбаларға арналған еді, оларды салу үшін көп инженерлік білім қажет болмады. Өзен немесе бұлақтан алынған су көлбеу егістік жердің жоғарғы жағына жеткізіліп, судың зигзаг тәрізді төмен ағып түсуіне мүмкіндік беретін жай көлбеулі террасалар құрылды. Бұл су төменгі шалбалардағы егістік жерлерге қайта қолданылуы мүмкін еді.
These were used for fields on slopes, and relatively little engineering skill was required to construct them. Water from a stream or spring was fed to the top of a sloping field, and gentle sloping terraces were formed along which the water could trickle in a zig zag fashion down the field. The water could be used again for fields lower down the slope.
Жатақ сулы жайылым
Қалыпты немесе жүзбелі сулы жайылымдар кең өзен аңғарлары бойындағы дерлік тегіс жерлерге салынған; олардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін мұқият құрылыс қажет болды. Өзеннен суды бұрып, аңғарға өзенге қарағанда көбірек еңіспен жеткізетін, бас, тасымалдаушы немесе жоғарғы тасымалдаушы деп аталатын лид, екеуі арасында гидростатикалық қысым тудыратын. Бас көбінесе аңғардың шетімен өтетін, әр бас аңғардың шамамен бір бөлігін сумен қамтамасыз ететін. Бас судан далаға салынған қырқалардың үстінде орналасқан көптеген кіші тасымалдаушыларды сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Әр қырқаның үстіндегі арналар қырқаның екі жағынан (панельдерінен) баяу ағып, ақырында қырқаның ұшында бітіп қалатын. Сүзіліп шыққан су қырқалар арасындағы дренаждарда немесе арналарда жиналатын, олар бірігіп төменгі тасымалдаушы немесе құйрық арнасын құрап, суды өзенге қайтаратын. Қырқалар мен дренаждар бір-бірімен байланысқан тор (бір-біріне өрілген саусақтар сияқты) құрады, бірақ қырқаның үстіндегі арналар мен дренаждар тікелей қосылмаған. Артық суды суаруға қажет емес жағдайда бас судан тікелей өзенге қайтаратын қосымша тасымалдаушы болды. Қырқалардың биіктігі қол жетімді қысымға байланысты өзгеріп отыратын, әдетте шамамен болатын. Тасымалдаушылар мен дренаждардың үлгісі көбінесе реттелген болған, бірақ жердің табиғи топографиясына және суды алу мен қайтаруға қолайлы орындарға бейімделген. Су ағыны люктер (шлюздер) және тосқауылдар (кішкентай топырақ немесе ағаштан жасалған бөгеттер) жүйесі арқылы бақыланды. Суару сулы жайылымның әр бөлігі үшін жеке жүргізілуі мүмкін. Кейде акведуктар тасымалдаушыларды дренаждардан өткізіп жіберді, ал жолдар мен құбырлар арбаларға өтуге мүмкіндік берді. Сулы жайылымды жұмыс істеу, жүзбелі ету (суару) және күтіп ұстау өте білікті шебер, суға батушы немесе сушы жасаған, оны көбінесе бірнеше көрші фермерлер жұмысқа алған. Сулы жайылымдарға қатысты қолданылатын терминология жергілікті жерге және диалектіге байланысты айтарлықтай өзгеріп отыратын.
Bedwork or floated water meadows were built on almost level fields along broad river valleys; they required careful construction to ensure correct operation. A leat, called a main, carrier or top carrier, diverted water from the river and carried it down the valley at a gentler slope than the river, producing a hydrostatic head between the two. Mains were often along the edge of the valley, each main supplying up to about of the valley. The water from the main was used to supply many smaller carriers, on the crests of ridges built across the fields. The channel on the crest of each ridge would overflow slowly down the sides (the panes) of the ridge, the channel eventually tapering to an end at the tip of the ridge. The seeping water would then collect between the ridges, in drains or drawns, these joining to form a bottom carrier or tail drain which returned the water to the river. The ridges and the drains made an interlocking grid (like interlaced fingers), but the ridge top channels and the drains did not connect directly. A by carrier took any water not needed for irrigation straight from the main back to the river. The ridges varied in height depending on the available head – usually from around The pattern of carriers and drains was generally regular, but it was adapted to fit the natural topography of the ground and the locations of suitable places for the offtake and return of water. The water flow was controlled by a system of hatches (sluice gates) and stops (small earth or wooden board dams). Irrigation could be provided separately for each section of water meadow. Sometimes aqueducts took carriers over drains, and causeways and culverts provided access for wagons. The working or floating (irrigation) and maintenance of the water meadow was done by a highly skilled craftsman called a drowner or waterman, who was often employed by several adjacent farmers. The terminology used for watermeadows varied considerably with locality and dialect.
Қолданылуы
Сулы шабындықты суару мақсаты – жерді су басу емес, оны үнемі ылғалды ұстау болған. Сулы шабындықта тұрған су болмайды. Көктемнің басында суару жердің қатуын болдырмай, шөпті басқа жағдайдағыдан бірнеше апта бұрын өсіруге мүмкіндік берді, ал құрғақ жаз айларында суару шөптің өсуін қамтамасыз етті. Бұдан бөлек, бұл топыраққа өзен суымен келген өсімдіктердің қоректік заттары мен лайды сіңіруге жағдай жасады – бұл шөптесін тыңайтып, сонымен қатар өзен суының қоректік заттармен ластануынан туындайтын эвтрофикацияны азайтты. Шөп сабан жасауға да, мал жаюға да (әдетте сиыр мен қой) пайдаланылған.
Water meadow irrigation did not aim to flood the ground, but to keep it continuously damp – a working water meadow has no standing water. Irrigation in early spring kept frosts off the ground and so allowed grass to grow several weeks earlier than otherwise, and in dry summer weather irrigation kept the grass growing. It also allowed the ground to absorb any plant nutrients or silt carried by the river water – this fertilised the grassland, and incidentally also reduced eutrophication of the river water by nutrient pollution. The grass was used both for making hay and for grazing by livestock (usually cattle or sheep).
Сулы жайылымдар
Бұрынғы сулы шалғындықтар көптеген өзен аңғарлары бойында кездеседі, онда шлюз қақпалары, арналар және дала жоталары әлі де көрінетін болуы мүмкін (бірақ бұл жоталарды құрғақ жерде кездесетін және егіс шаруашылығында пайда болған, мүлдем басқа текті жоталар мен еріндік топографиясымен шатастырмау керек). Қоғамдастырылмаған сулы шалғындықтағы дренаждар көбінесе бітеліп, ылғалды болады, ал тасымалдаушы арналардың көпшілігі құрғақ, кішігірімдері жоталардың үстінде көрінбейді. Егер негізгі тасымалдаушы арналар әлі де ағып жатса, олар көбінесе қосалқы тасымалдаушыларға тұрақты түрде жалғанады. Ірі шлюздер ағаштардың (мысалы, қаңқақ есекшөптің) түбірлерінің астында жасырынуы мүмкін, олар кірпіш қабырғаларында өскен көшеттерден пайда болған. Сулы және құрғақ жердің күрделі араласуы, әдетте, қоғамдастырылмаған сулы шалғындықтарға ерекше жоғары ылғалды жерлердің биологиялық әртүрлілігін сыйлайды.
Former water meadows are found along many river valleys, where the sluice gates, channels and field ridges may still be visible (however the ridges should not be confused with ridge and furrow topography, which is found on drier ground and has a very different origin in arable farming). The drains in a derelict water meadow are generally clogged and wet, and most of the carrier channels are dry, with the smaller ones on the ridge tops often invisible. If any main carrier channels still flow, they usually connect permanently to the by carriers. The larger sluices may be concealed under the roots of trees (such as crack willows), which have grown up from seedlings established in the brickwork. The complex mixture of wet and drier ground often gives derelict water meadows particularly high wetland biodiversity.
Жұмыс істейтін сулы шабындықтар
Жойылған сулы шалғынды жерлерді, Чехиядағы Йозефов шалғынды жері мысалында, суландыру жүйесін жөндеу және іске қосу арқылы жануарлар дүниесін қорғау және сақтау аймақтарына айналдыруға болады. Қазіргі кезде түзетілген және бөгеттелген өзендерде сирек болатын табиғи өзеннің тасқынын имитациялау арқылы бай биологиялық түрлерді қалпына келтіріп, көптеген сирек және қорғалатын ылғалды жерлерде тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерді тартуға және оларды сақтап тұруға болады.
Derelict water meadows can be transformed into wildlife protection and conservation areas by repairing and operating the irrigation, as is the case of Josefov Meadows in the Czech Republic. By imitating the natural river flooding which is rare in modern straightened and dammed rivers, a rich biodiversity can be restored and attract and sustain many rare and protected wetland species.