Кіріспе

Клод Дебюссидің оркестрлік композициясы «La mer, trois esquisses symphoniques pour orchestre» (француз тілінде «Теңіз, оркестр үшін үш симфониялық эскиз») немесе жай ғана «La mer» («Теңіз»), L. 109, CD. 111 – француз композиторы Клод Дебюссидің оркестрлік композициясы. 1903-1905 жылдар аралығында жазылған бұл шығарманың тұсаукесері 1905 жылғы қазан айында Парижде өтті. Бастапқыда оны жақсы қабылдамады; тіпті Дебюссидің туындыларын жақтап келгендердің де көбісі ынтасыздық танытты, бірақ «La mer» Дебюссидің эстетикасының үш маңызды ерекшелігін – импрессионизм, символизм және японизмді ұсынып тұрды. Бұл туынды 1907 жылы АҚШ-та, ал 1908 жылы Ұлыбританияда орындалды. 1908 жылы Парижде екінші рет орындалғаннан кейін ол тез арада Дебюссидің ең танымал және жиі орындалатын оркестрлік шығармаларының біріне айналды. Шығарманың алғашқы аудиожазбасы 1928 жылы жасалды. Содан бері әлемнің түкпір-түкпіріндегі оркестрлер мен дирижерлер оны көптеген студиялық немесе концерттік жазбаларға енгізіп келеді.

Өмірбаян және құрамы

«Ла мер» – Дебюссидің үш бөлімді оркестрлік шығармаларының екіншісі, ал қалғандары – «Ноктюрндер» (1892–1899) және «Оркестрге арналған суреттер» (1905–1912). «Ноктюрндер» алғаш рет 1901 жылы Парижде орындалды, көпшілікке үлкен әсер етпесе де, музыканттар, оның ішінде Поль Дюкас, Альфред Брюно және Пьер де Бревиль жақсы бағалады. Дебюсси үш бөлімді оркестрлік шығарма құру идеясын ойлап тапты және 1903 жылдың тамызында жұмысты бастады. Ол көбінесе баяу жұмыс істеуші еді, «Ла мер» шығармасын аяқтауға бір жарым жылдан астам уақыт кеткенімен, оның стандарттары бойынша, әсіресе жеке өміріндегі өзгерістер кезінде бұл өте жылдам прогресс болды. Ол Бургундиядағы ата-аналарына барып келгенде шығарманы жазуды бастады; аяқталған кезде ол әйелінен ажырасып, Дебюссидің баласына жүкті Эмма Бардакпен бірге тұрып жатты. Шығарманың егжей-тегжейлі жоспары жазылу барысында өзгергенімен, Дебюсси оны бастапқыда «үш симфониялық эскиз», «Ла мер» деген атпен белгілеуге шешім қабылдады. Андре Мессажерге жазған хатында ол жоспарланған бөлімдерді «Mère belle aux Îles Sanguinaires», «Jeu de vagues» және «Le vent fait danser la mer» деп сипаттады. Олардың біріншісі Камиль Моклердің осы аттас әңгімесінен шабыттанды, бірақ одан кейін шектеусіз тақырып – таңнан түске дейінгі теңіз таңдалды. Соңғысы да балетке ұқсас болғандықтан алынып тасталды, оның орнына жел мен теңіз арасындағы диалог тақырыбы қолданылды. Дебюсси «Ла мер» шығармасын 1905 жылдың 5 наурызында аяқтады және түзету үшін Англия арнасының жағалауындағы Grand Hotel, Eastbourne қонақ үйіне демалысқа барды, ол 1905 жылдың 23 шілдесінде келді. Ол Eastbourne-ді баспасына «ұсыныс жасайтын, тыныш жер» деп сипаттады. 1905 жылы төрт қолға арналған фортепианоға арналған шығарманы аранжировкалады.

Қабылдау

Премьера 1905 жылғы 15 қазанда Парижде Камил Шевильярдың жетекшілігімен Orchestre Lamoureux оркестрімен өтті. Шығарма бастапқыда жақсы қабылданылмады. Pierre Lalo, Le Temps газетінің сыншысы, бұрын Дебюссидің шығармаларын бағалаған адам: «Мен теңізді естімеймін, көрмеймін, иіскемеймін» деп жазды. Lalo шығарманың жасалмалығына қарсылық білдірді: «табиғаттың көшірмесі; керемет тазартылған, тапқыр және мұқият жасалған көшірме, бірақ көшірме ғана». 1907 жылғы наурыз айында дирижер Karl Muck La mer-дің алғашқы американдық орындалуларын өткізген кезде сыншы Henry Krehbiel былай деп жазды:

Бұл шығарма Ұлыбританияда 1908 жылға дейін орындалмады, онда композитор – өте ықылымды дирижер болғанымен – Queen's Hall-да орындады; шығарма The Times газетінде құлшыныспен қарсы алынды, бірақ The Observer оның «элементтік күштің нағыз күшінен» айырылғанын ойлады. The Manchester Guardian бұл шығарманы Дебюссидің бұрынғы шығармаларына қарағанда кейбір жағынан алға басу деп санады, бірақ «тақырыптық жобаның тұмандылығы бұрын-соңды естілмеген деңгейге жеткенін» және шығармада «ұлы сұлулықтың сәттері» табылды. The Musical Times бағасын бермеді, бірақ көрермендердің өте ынталы болғанын атап өтті. Дебюсси өзінің музыкасы Париждегіден гөрі Лондонда көбірек танымал екенін айтты. Париж премьерасындағы теріс қабылдаудың бір себебі Дебюссидің әйеліне қатысты қоғамдық наразылық болуы мүмкін, бірақ екіншісі дирижер мен оркестрдің орташа орындауы болды. Chevillard классиканы шебер түсіндіретін санатты интерпретатор болды, бірақ жаңа музыкамен жақсы таныс емес еді. La mer көпшілік арасында 1908 жылы Парижде (композитордың өзі жетекшілік еткен) екінші орындалысында ғана сәттілікке жетті. Trezise сол кезде көптеген адамдардың 1908 жылғы концертті шығарманың нағыз алғашқы орындалуы деп ойлағанын жазды. Дебюссидің кейбір замандастары La mer-ді француз импрессионистерінің картиналарымен салыстырды, бұл композитордың ашуын тудырды, ал басқалары оның ағылшын суретшісі J. M. W. Turner-ге деген құрметінің әсерін байқады, сондай-ақ Дебюссидің 1831 жылғы Хокусайдың «The Great Wave off Kanagawa» ағаштан жасалған гравюрасын басылған ноталардың мұқабасына таңдауы жапон өнерінің оған тигізген әсерін көрсетеді. Дебюсси өзінің немесе басқа біреудің музыкасына қолданылған «импрессионизм» терминін жек көретініне қарамастан, ол және Ravel осы мәселеде бірдей қатаң пікірде болды, бұл термин оның ең адал жанкүйерлері тарапынан қолданылды. Оның өмірбаяуын жазған Edward Lockspeiser La mer-ді «оркестрлік импрессионистік шығарманың ең ұлы үлгісі» деп атады.

Премьерадан ондаған жылдар өткен соң La mer оркестрлік репертуардың негізгі бөлігіне енді. 2018 жылы New York Philharmonic Orchestra онлайн архиві оркестрдің 1917 жылдан бері 135 концерттік орындалымда бұл шығарманы орындағанын хабарлады, дирижерлер қатарында Willem Mengelberg, Arturo Toscanini, John Barbirolli, Pierre Monteux, Leonard Bernstein, Pierre Boulez және Valery Gergiev болды. 1979 жылы The Musical Times журналы La mer-ді композитордың ең маңызды оркестрлік шығармасы деп бағалады. Пианист Sviatoslav Richter La mer-ді «Матайдың құмарлықтары мен Сақина циклымен қатар, менің ең сүйікті шығармаларымның бірі» деп атады.

Жазбалар

"La mer" әні алғаш рет 1928 жылы Пьеро Коппола жетекшілік еткен "Orchestre de la Société des Concerts du Conservatoire" оркестрімен жазылған. Ол LP және CD форматында қайта жарық көрді. Дебюссимен жеке танысқан және оныңмен жұмыс істеген басқа музыканттар жасаған жазбалардың ішінде Монтекс пен Эрнест Ансерметтің орындаулары бар, олар екеуі де осы туындыны бірнеше рет жазған. Монауралық дәуірдегі танымал жазбаларға NBC Симфониялық оркестрі мен Тосканинидің, сондай-ақ Герберт фон Караян мен Гидо Кантелли жетекшілік еткен Филармония оркестрінің жазбалары кіреді. Стереофониялық LP дәуіріндегі жазбалардың ішінде "The Penguin Guide to Recorded Classical Music" журналы Фриц Райнер жетекшілік еткен Чикаго симфониялық оркестрі мен Караян жетекшілік еткен Берлин филармониясының жазбаларын ерекше атады. Көптеген жазбалардың арасында Classic FM (2018) жүргізген салыстырмалы зерттеу бес жазбадан тұратын тізімді ұсынды: Orchestre National de France және Жан Мартинон, Кливленд оркестрі және Булез, Берлин филармониясы және Саймон Раттл, Сеул филармониясы және Мён Вун Чунг, сондай-ақ Бернард Хайтинк жетекшілік еткен Royal Concertgebouw оркестрі (оның ең жоғары бағаланған жазбасы).

Ықпал

Ла Мер 20-шы ғасырда көптеген композиторларға әсер етті. Британ композиторлары Фрэнк Меррик пен Хоуп Сквайр "Ла Мерді" фортепиано дуэті үшін өңдеп, 1915 жылы жаңа музыка кештерінің бірінде орындады. Лучано Берио 1968 жылы "Синфония" шығармасының үшінші бөлімінде "Ла Мерден" үзінді келтірді. refn Берионың шығармасында Малер, Стравинский, Шёнберг, Равель және Бергтің музыкасынан да үзінділер бар. 2002 жылы норвегиялық композитор Biosphere өзінің Shenzhou атты амбиенттік альбомын "Ла Мердің" қайталама үлгілеріне сүйеніп жасады.