Луизианадағы Хоума тайпасының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

бұрынғы спорт командасы
Американың Құрама Штаттарының Луизиана штатында орналасқан жергілікті американдық тайпа

Хоума (/hʊʊm/) – Луизиана штатының оңтүстік жағалауындағы Ред-Ривердің шығыс жағында қоныстанған тарихи американдық халық. Олардың ұрпақтары, Хоума халқы немесе Біріккен Хоума Ұлты, 1972 жылдан бері штат тарапынан тайпа ретінде танылған, бірақ федералды үкімет тарапынан мойындалмаған. Тайпаның мәлімдемесіне сәйкес, олардың тізімде 17 000-нан астам тайпалық азаматы бар, олар алты округті қамтитын аумақта тұрады. Бұл округтер – Сент-Мэри, Терребонн, Лафурш, Джефферсон, Плакемин және Сент-Бернар. Хоума қаласы (мағынасы "қызыл") және Қызыл өзен осы халықтың құрметіне аталған. Оклахома да ұқсас этимологияға ие, себебі "хумма" түбірі чоктоу және батыс мускоги тілдерінде, соның ішінде Хоума тілінде "қызыл" дегенді білдіреді.

Этноботаника

Хума халқы суық тию мен тұмау кезінде кептірілген гамохета пурпуреядан жасалған қайнатылымды ішеді. Олар вискиде Cirsium horridulum жапырақтары мен тамырларын тұндырып, оны құрыштайтын дәрі ретінде қолданады, сондай-ақ өкпе мен тамақтан қақырықты шығару үшін ішеді. Олар сонымен қатар өсімдіктің нәзік, ақ түйінін шикі жейді.

Шығу тегі

Хоума тайпасы, басқа шоктау тайпалары сияқты муског тілінде сөйлейтін болған деп есептеледі, 1682 жылы француз саяхатшысы Рене Роберт Кавельер, Сиер де Ла Салл, оларды Миссисипи өзенінің шығыс жағындағы Қызыл өзен бойында тұратынын жазды. Олардың соғыс белгісі – сактце хо'ма, яғни Қызыл шағала, антрополог Джон Р. Свантон хумалар Язу өзені аймағындағы Чакчиума тайпасының бір тармағы екенін болжады, олардың аты сактце хо'мадан шыққан. Тайпа мүшелері қазіргі Лафурш және Терребон округтеріне қоныстанғаннан кейін басқа шоктау қауымдарымен байланысын сақтап тұрды. Олар су жолдарынан балық және шағала аулауға, сумен қамтамасыз етуге және саяхаттауға пайдаланды. Хума тайпасының Қызыл өзеннің (бұрын Хума өзені деп аталған) сағасына қалай қоныстанғаны белгісіз. Француз зерттеушілері келген кезде хумалар қазіргі Ангола, Луизиана жерінде орналасқан еді.

Француз дәуірі

1682 жылы француз зерттеушісі Николя де ла Сал өзінің күнделігінде Оума ауылының жанынан өткенін жазды. Бұл қысқаша айғақ Хоума тайпасының жазба тарихқа енгенін көрсетеді. Кейінгі зерттеушілер, мысалы Анри де Тонти және Пьер Ле Мойн д'Ибервилл, Хоуманың ертедегі тарихы туралы толыққанды мәліметтер келтіреді. Айбервиллдің баяндамасына сәйкес, Хоума ауылы Миссисипи өзенінің шығыс жағалауынан, Қызыл өзеннің сағасына жақын жерде, алты-сегіз шақырым ішкі жақта орналасқан. Еуропалықтар бұл аймаққа көптеп келген кезде, жергілікті американдықтардың тілдерінің әртүрлілігіне тап болды. Олар әрбір жергілікті елді мекенді жеке тайпа деп ойлады, нәтижесінде халықтарды анықтауда қателіктер жасады. Байогула халқы, Хоума сияқты, Миссисипидегі Чоктау тайпасымен туыс екендігі есептелді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Чоктау тайпасының бірнеше тобы Луизиана аймағына көшіп келді. Бүгінде олардың ұрпақтары Джена, Клифтон және Байу-Лакомб тайпалары ретінде танылады. Дегенмен, Хоума, Баюгула және Аколаписса тайпалары жеке тайпалар ретінде тіркелген. 1699–1700 жылдары Хоума және Баюгула тайпалары аң аулау алқаптарының шегарасын белгіледі. Олар қасиетті жануарлардың сүйектерімен және қауырсындарымен безендірілген биік қызыл жота орнатты. Бұл белгіні олар Истроума немесе Эте' Ума деп атады, ал француз Пьер Ле Мойн д'Ибервилл оны Батон-Руж деп атады. Бұл аймақ сауда орталығына айналып, қазіргі Луизиана штатының Батон-Руж қаласына айналды. 1706 жылы Хоума тайпасы Қызыл өзен аймағынан оңтүстікке қарай басқа аймақтарға көшіп кетті. Бір деректерге сәйкес, олар жаңа француз одақтастарына жақындап, Нью-Орлеан аймағына шоғырланғысы келді, сонымен қатар солтүстіктегі ағылшын одақтастарынан алыстағысы келді. 1730 жылдардан бастап француз-индия соғысына (1754–1763) дейін (жеті жылдық соғыс деп те аталады) Еуропалық соғыстар Солтүстік Америкада өршіді. Көптеген жергілікті американдық тайпалар қақтығыстарды шешу үшін еуропалықтармен одақтастықтар құрды. 1739 жылға қарай француздар Хоума, Баюгула және Аколаписса тайпаларының бірігуі туралы хабарлады. Тайпаның көп бөлігі Хоума болып қала бергенімен, көптеген тайпалық ұлттардың қалдықтары оларға паналау үшін қосылды. Ағылшын, француз және испан отаршылдары арасындағы қақтығыстардың күшеюіне байланысты Хоума 19 ғасырдың басында оңтүстікке қарай Лафурш және Терребонн округтеріндегі қазіргі орналасқан жерлеріне көшіп келді. Кейіннен осы жерде Луизиана штатының Хоума қаласы пайда болды. Тайпа одан да оңтүстікке жылжыды.

In 1682, the French explorer Nicolas de la Salle noted in his journal that he had passed near the village of the Oumas. This brief mention marks the entry of the Houma into written recorded history. Later explorers, such as Henri de Tonti and Pierre Le Moyne d'Iberville, give a fuller description of the early Houma. Iberville reported the Houma village to be six to eight miles inland from the east bank of the Mississippi, near the mouth of the Red River. When Europeans arrived in greater number in the area, they struggled with the language differences among the Native Americans. They thought each Native American settlement represented a different tribe and made errors in their designations of the peoples as a result. The Bayogoula people were, like the Houma, thought to be related to the Choctaw people of Mississippi. In historic times, several bands of Choctaw people migrated into the Louisiana area. Those descendants today are known as the Jena, Clifton, and Bayou Lacombe bands. Though, the Houma people, Bayougoula people, and Acolapissa people, were documented as separate tribes. By 1699–1700, the Houma tribe and the Bayougoula tribe had established a border for their hunting grounds by placing a tall red pole marked by sacred animal carcasses and feathers in the ground. Called Istrouma or Ete' Uma by those tribes and Baton Rouge by the French Pierre Le Moyne d'Iberville, this marker was at a site five miles above Bayou Manchac on the Mississippi's east bank. The area developed as a trading post and the modern city of Baton Rouge, Louisiana. In 1706, the Houma migrated south from the Red River region to other areas. One account said they wanted to move closer to their new French allies, concentrated in the New Orleans area, and away from the English allied tribes to the north. From the 1730s to the French Indian war (1754–1763) (also known as the Seven Years' War), European wars played out in North America. Numerous Native American tribes formed protective alliances with Europeans to deal with the conflicts. As early as 1739, the French reported that the Houma, Bayougoula, and Acolapissa were merging into one tribe. Though the tribe remained predominantly Houma, the last remnants of many tribal nations joined them for refuge. Because of increasing conflicts among the English, French, and Spanish colonists, the Houma migrated south by the beginning of the 19th century to their current locations in Lafourche and Terrebonne parishes. The modern city of Houma, Louisiana, was later developed at this site. The tribe moved further south.

АҚШ-тың ерте кезеңдері

Гаитиде құлдар көтерілісінің сәтті аяқталуымен Сент-Домингті жоғалтқаннан кейін Наполеон Солтүстік Америкадағы мақсаттарынан бас тартып, Луизиана колониясын АҚШ-қа сатуға келісті. Бұл жаңа республиканың жер аумағын екі есеге ұлғайтты. 1803 жылдың 30 сәуірінде екі ел Луизиананы сатып алу туралы шартқа қол қойды. Шартының алтыншы бабында, жергілікті тұрғындарға қатысты былай делінген:

"Америка Құрама Штаттары Испания мен үнді тайпалары мен ұлттары арасында жасалған барлық шарттар мен келісімдерді орындауға міндеттенеді, Америка Құрама Штаттары мен аталған тайпалар мен ұлттардың өзара келісімімен басқа тиімді шарттарға қол жеткенге дейін. АҚШ шартқа қол қойғанмен, осы саясатты сақтамады. Президент Томас Джефферсон доктор Джон Сиблиді аймақтағы АҚШ-тың үнді агенті етіп тағайындады. Ол Опелуза аймағында 60 Хума халқын мойындады. Олардың шашыраңқы болуы мен ұйымдаспауы салдарынан, басқа аймақтарда тұратын көптеген Хума халқы есепке алынбады, осылайша АҚШ оларды жойылған деп санады.

Қазіргі заман

ХІХ ғасырдың соңына қарай хума халқы бұрынғы отарлық аумақтағы француз тілі негізінде креол тілін дамытты. Бүгін хума халқы сөйлейтін хума француз тілі – ертедегі саяхатшылардың сөйлеген француз тілі мен хума сөздерінің, мысалы, “shaui” (“егермен”) сияқты сөздердің қосындысынан тұрады. Дегенмен, хума француз тілі француз тілі болып қалады, себебі оны Канада, Франция, Руанда немесе Луизианадан француз тілінде сөйлейтін адамдар түсіне алады. Сөздікте кейбір айырмашылықтар бар, мысалы, “chevrette” – “crevette” (шаян) деген мағынаны білдіреді. Хума ұлтының француз тіліндегі акценті АҚШ және Англиядан француз тілінде сөйлейтін адамдардың акценттеріне ұқсас; әр тілдік топ көптеген түрлі акценттерді дамытады. Оңтүстік Луизиананың қалалық және өнеркәсіптік аймаққа айналуымен хума өздерінің баюларда салыстырмалы түрде оқшауланған күйде қалды. Осы кезде хума халқы басқа алты түпкілікті американдық елді мекеннің арасында бөлінді. Елді мекендер арасындағы саяхат пирогалармен және су жолдары арқылы жүзеге асырылды; мемлекет 1940 жылдарға дейін елді мекендерді байланыстыратын жолдар салмады. Басқа түпкілікті американдықтар сияқты, хума да жиі кемсіту мен оқшаулауға ұшырады. 1907 жылы Смитсондар институтының антропологы Джон Р. Свантон хума халқына сапар шекті. Хума аңшы-жинаушылыққа ұқсас экономиканы сақтап келді, ол балық және аң аулау үшін батпақтар мен су айдындарына тәуелді болды. Олар сонымен қатар шағын шаруалық бақшаларды да өңдеді. Хума мүшелері R. J. Molinere, Jr. және оның ұлы Jay Paul Molinere телеарнада аллигаторларды аулаумен айналысады. Луизианада Ақ Демократтардың Реконструкция кезеңінен кейін билікті қайта иеленуінен кейін, олар нәсілдік сегрегацияны орнатуға бағытталған заңдарды қабылдады. Бұрын олар хума және басқа да түпкілікті американдықтарды “бос түсті адамдар” деп жіктеді және мүмкіндігі болған жағдайда, олардың балаларын азат болғандардың балалары үшін құрылған мектептерге жіберуді талап етті. Мемлекет хума елді мекендерінде мемлекеттік мектептер салуды баяу жүргізді. 1964 жылға дейін Азаматтық құқықтар туралы заң қабылданғанша және сегрегация тоқтатылғанша хума балаларына мемлекеттік мектептерге баруға рұқсат берілмеді. Осыған дейін хума балалары діни ұйымдар құрған миссионерлік мектептерге ғана қатысты.

By the end of the 19th century, the Houma had developed a creole language based on the French language of the former colony. The Houma French language which the Houma people speak today is a mix between the French spoken by early explorers and Houma words, such as shaui ("raccoon"). Yet, Houma French language is still a French language, because it can be understood by French speakers from Canada, France, Rwanda or Louisiana. There are some differences in vocabulary, for example, chevrette to say crevette (shrimp). The accent of the Houma Nation French speaker is comparable to the difference between an English speaker from the United States and an English speaker from England; every linguistic group develops many different accents. As southern Louisiana became more urban and industrialized, the Houma remained relatively isolated in their bayou settlements. The population of the Houma at this time was divided among six other Native American settlements. Travel between settlements was made by pirogues and the waterways; the state did not build roads connecting the settlements until the 1940s. Like the other Native American populations, the Houma were often subjected to discrimination and isolation. In 1907, John R. Swanton, an anthropologist from the Smithsonian Institution, visited the Houma. The Houma continue to have a hunter gatherer type economy, which he documented, depending on the bayous and swamps for fish and game. They also cultivate small subsistence gardens. Houma members R. J. Molinere, Jr. and his son Jay Paul Molinere are featured hunting alligators on the television program, Swamp People. After white Democrats regained power in Louisiana following the Reconstruction era, they passed laws establishing racial segregation. They had previously classified the Houma and other Native Americans as free people of color and required them to send their children to schools established for the children of freedmen, when available. The state was slow to construct any public schools in Houma settlements. It was not until 1964 after the Civil Rights Act was passed and ended segregation that Houma children were allowed to attend public schools. Before this time, Houma children attended only missionary schools established by religious groups.

Үкімет

Хума халқы әрбір тайпалық округтен сайланған өкілдерден тұратын кеңеспен басқарылатын үкімет құрды және бас басшыны және бас басшының орынбасарын сайлады. Қазіргі уақытта бас басшы лауазымын Лора Энн Чейсон атқарады.

Федералды тану

1790 жылдары Хума тайпасына испан отаршылдығы тұсында Байу-Терребонне аймағында жер берілді, ал 1764 жылы испандықтар үндістерді құлдыққа алуға тыйым салған болатын. Бұл, АҚШ-тың құлдық жүйесіндегі штаттардың, құл әйелдерден туған барлық балаларды, әкесінің кім екеніне және басқа тектің үлесіне қарамастан, құл (демек, қара нәсілді) деп санауымен байланысты болды. Луизианадағы француз отаршылдығы кезеңінде "бос түсті адамдар" термині көбінесе африка-еуропалық текті адамдарға қатысты қолданылған. АҚШ аумақты аннексиялағаннан кейін, оның әкімшілігі бұл терминді үндістер сияқты барлық ақ емес тұрғындарға қолданды. Хума тайпасы өтінішіне қайта қаралып, соңғы шешім қабылдануын күтуде. Хума тайпасы жоғары деңгейде орталықтанбаған, оның қауымдастықтары кең аумаққа шашырап орналасқан. Оңтүстік Луизианадағы Пойнте-О-Шьен үнді тайпасы және Мускоги конфедерациясының құрамындағы Билокси-Читимаша тайпасы, басқа халықтардан тым алыс сезінгендіктен, Біріккен Хума ұлтын ұйымдастырып, одан шығып кетті. Олардың әрқайсысы штат тарапынан мойындалды және өздері жеке федералдық мойындауға ұмтылуда, бірақ 2014 жылға дейін сәттілікке жетпеді. 2013 жылы АҚШ-тың Үндістер ісі жөніндегі бюросы (BIA), АҚШ тарихындағы мәселелерді ескере отырып, тайпаларды мойындау процесі тым қатаң деген сындарға байланысты, ережелерді өзгерту туралы ұсыныс жасады. Тайпалар 1934 жылы Конгресс Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заң қабылдап, тайпаларға егеменді мемлекеттер ретінде көбірек билік бергеннен кейін, тарихи тұрақтылықты көрсетуі керек болды. Бұрын олар еуропалықтармен алғашқы байланыс кезеңіндегі қауымдастық ретінде саяси тұрақтылықты көрсетуі талап етілген. Федералдық мойындауға ұмтылған көптеген тайпалар еуропалық-американдық отаршылар мен қоныс аударушылардың әрекеттері тарихи жерлерді жоғалтуға және тұрақтылықты бұзуға себеп болғанын, бірақ олардың халқы тайпалық халық ретінде өздерін анықтауды жалғастыра алатынын айтып наразылық білдірді. 2014 жылы BIA Хума тайпасына олардың өтінімі осы жаңа нұсқауларға сәйкес қаралып жатқанын хабарлады. Луизиана штаты 1972 жылы Біріккен Хума тайпасын ресми түрде мойындады.

The Houma were granted land by the 1790s on Bayou Terrebonne under the Spanish colonial administration, which had prohibited Indian slavery in 1764. This was related to the approach of United States slavery states to classify all children born to slave mothers as slaves (and therefore black) regardless of paternity and proportion of other ancestry. During the French colonial period in Louisiana, the term free people of color had applied primarily to people of African European descent. After US annexation of the territory, its administrators applied this term to all non whites, including those who identified as Indian. The Houma tribe waits for their application to be reviewed again for final determination. The Houma have been highly decentralized, with communities scattered over a wide area. The Pointe Au Chien Indian Tribe in southern Louisiana and the Biloxi Chitimacha Confederation of Muskogee have organized and left the United Houma Nation because of feeling too separated from other peoples. They have each achieved state recognition and are independently seeking federal recognition as tribes but have not succeeded as of 2014. In 2013 the United States Bureau of Indian Affairs offered proposed rule changes as it was facing continued criticism of its tribal recognition process as being too stringent in view of US historical issues. Tribes would be required to demonstrate historical continuity since 1934, when Congress passed the Indian Reorganization Act, granting tribes more power as sovereign nations. Earlier they had been required to demonstrate political continuity as a community from the colonial or settlement period of European contact. Numerous tribes seeking federal recognition had protested that disruption by European American colonists and settlers were the very factors that caused losses of historic lands and continuity, but that their people could demonstrate continued identification as tribal peoples. In 2014, the Houma were informed by the BIA that their review was in active status under these new guidelines. The state of Louisiana officially recognized the United Houma Tribe in 1972.

Жағалау эрозиясы

Көптеген тайпалық қауымдастықтар жағалау аймақтарында орналасқандықтан, олар азық-түлік пен экономикалық ресурс көзі ретінде батпақтар мен байостарға тәуелді, жағалаудың үнемі эрозиясы мен ылғалды жерлердің жоғалуынан қатты және кері әсер көрді. Индустрияландырумен байланысты әртүрлі факторлар мұндай шығынға ықпал етті, соның ішінде кеме қатынасы және мұнай компаниялары кеме қатынасы арналарын қазу арқылы су қозғалысы мен эрозияны арттырды, тұзды судың кіріп кетуін күшейтіп, ылғалды алқаптардың өсімдіктерін жоғалтты. Сонымен қатар, мұнай компаниялары құбырларды жер астына көміп тастағанмен, оларды жеткілікті түрде жаппаған. Isle de Jean Charles қауымдастығы қатты эрозияға ұшырады; ғалымдар егер қалпына келтіру шаралары қабылданбаса, арал 2030 жылға қарай жоғалып кетеді деп есептейді. Хума тайпасы бүкіл қауымды бірге қоныстандыру үшін аймақта жер сатып алуға тырысып жатыр. Жағалау эрозиясы балық аулау сапасына кері әсер етті. Тайпа балықтың азаюынан зардап шекті, себебі тұзды судың кіріп кетуі көптеген ежелгі балық аулау орындарын жойды. Оңтүстік Америкадан келген нутрия есімді кеміргіштің пайда болуы ылғалды жерлердің кең ауқымды эрозиясына себеп болды. Суыр (мускурат) өсімдіктермен қоректенсе де, тамырларын тиінше қалдырады. Ал нутрия өсімдіктерді де, тамырларды да жейді, осылайша топырақ шайылып кетеді.

Отбасылық есімдер

Хума халқы, штат және оның төңірегіндегі көптеген басқа да американдық тайпалар сияқты, көп жылдар бойы көшіп-қонып, орналасқан жерін ауыстырып келді. Бұл нәтижесінде хума этносының өкілдері көптеген басқа американдық халықтар арасында шашырап кетті және аралас некелердің саны арта түсті. Уақыт өте келе, хума халқына еуропалық үлгідегі есімдерді қабылдау ұсынылды; сондай-ақ, еуропалық ерлер мен жергілікті әйелдер арасындағы некелер де жиі болды. Бүгінде хума халқының көпшілігінде еуропалық текті фамилиялар бар, мысалы, Биллиот, Верден, Дардар, Накин, Грегуар, Парфайт, Чейсон, Курто, Солет, Веррет, Фич, Креппель және т.б. Тайпаның ұйымдасқан алғашқы кезеңдерінде, басқа этностардың өкілдері мемлекеттік органдарда үндістер ретінде тіркелу үшін хума тайпасына қосылу керек деп ойлады. "Хоума" сөзі чоктоу тілінде "қызыл" деген мағынаны білдіреді, ал чоктоу тілі – Мобил сауда жаргонының негізгі тілі. Федералдық мойынға алу үшін қажетті зерттеулер көптеген адамдарға өздерінің тайпалық тарихын анықтауға көмектесті. Ата-бабаларын анықтау процесі бұрынғы буын өкілдеріне көрсетілген кемсітушілікке қарамастан, хума және басқа да американдықтарға құрмет көрсетуге мүмкіндік берді.

Медиа

Линезо Хонг, режиссер және сценарийші, "My Louisiana Love" (2012) фильмі, America Reframed эпизоды, PBS WGBH арнасында, Хума халқының қазіргі жағдайы мен олардың қоныс аумағына келтірілген экологиялық зиян мәселелерін көрсетеді. "Hidden Nation" (1994) – Барбара Силлери мен Оук Лианың Хума халқы туралы бір сағаттық деректі фильмі, Keepsake Productions (Нью-Орлеан) шығарған.