Көгілдір император (Apatura iris) – Нимфалидтер тұқымдасының көбелек түрі. Сипаттамасы, пішіні, қанаттарының бояуы, және дернәсілдері туралы толық ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көбелектің түрі
Species of butterfly
Апатура ирис, қызғылт император – Nymphalidae тұқымдасына жататын палеарктикалық көбелек.
Apatura iris, the purple emperor, is a Palearctic butterfly of the family Nymphalidae.
Сипаттама
Ересектердің қанаттары қара қоңыр түсті, ақ жолақтармен және дақтармен әшекейленген, ал артқы қанаттарының әрқайсысында кішкентай қызғылт сары сақина бар. Аталықтарының қанаттарының ені ..., ал аналықтарынан (80–92 мм) сәл үлкен болса да, оларда көкшіл-күлгін түсті жылтырлық бар, ол жарық шағылысуынан пайда болады. Дернәсілдері (құрттары) жасыл түсті, ақ және сары белгілермен, ал алдыңғы жағында екі үлкен "мүйіз" және артқы жағында кішкентай "мүйіз" болады.
Adults have dark brown wings with white bands and spots, and a small orange ring on each of the hindwings. Males have a wingspan of , and have a purple blue sheen caused by iridescence that the slightly larger (80–92 mm) females lack. The larvae (caterpillars) are green with white and yellow markings, and have two large "horns" at the anterior end and a smaller one at the posterior.
Сицилиядағы сипаттама
A. iris L. (5 а) еркегінде қызғылт көк түсті, артқы қанатының ақ жолағымен ерекшеленеді, ол алдыңғы ортаңғы тамырда өткір тісті болады; алдыңғы қанаттың сыртқы шеті шыңынан төменгі жағына қарай сәл иілген. Әйелдері еркектерге қарағанда ірілеу, қанаттары кең, қоңыр, көк түсті жылтырлығы жоқ. Нимотипілік түршелер жеке-жеке өзгермелі, мысалы, қызғылт көк емес, таза көк түсті жылтырмен (Мажарстан) еркектер кездеседі, немесе ақ таңбалары қызғылт қызыл түспен қызылданған, артқы қанаттың шеткі жолағы қызыл қоңыр. Белгілі аберрациялардың келесілеріне атау берілген: ab. thaumantis Schultz, ақ таңбалары ұлғайып, кеңейген, басқа жерде әлсіз белгіленген ақшыл дақтары үлкен және өткір, әсіресе артқы қанат шетінде, алдыңғы қанаттың төменгі жағында қара таңбалар кеңейген қызғылт қызыл түсті; артқы қанатта тар қара шеттік сызық жоқ, ақ ортаңғы жолақ аздап қара түсті көлеңкелі; қазірге дейін тек еркектер ғана табылған, бірақ сирек, сондай-ақ температурамен тәжірибелер арқылы жасанды түрде өндірілген. ab. jole Schiff. (50b, өтпелі), алдыңғысының қарсы түрі: ақ таңбалары, алдыңғы қанаттың субпикальды дақтарынан басқа, ескірген, соңғылары кейде жоқ, бүкіл қара қанаттың беті көгілдірге боялған. Негізгі түрге қарай барлық ауысуларда асимметриялық түрлер де кездеседі; кейде артқы қанаттың дистальді аймағында ақшыл сәулелі дақтар болады. Негізгі түрдің арасында барлық жерде сирек кездеседі, екі жынысы да белгілі. ab. lutescens Schultz, тек әйелдері байқалған, ақ жолақтары мен дақтары қараңғы немесе ашық қоңыр сары түсті көлеңкелі; сондай-ақ өте сирек кездеседі. Бұл түрде әйелдер өте сирек кездеседі, олардың үстіңгі жағы алтын қалқандармен сызады, олар алдыңғы қанаттың артқы және артқы қанаттың алдыңғы бөлігінде көбірек жинақталады; бұл ab. aurosquamosa Gillm. Нимотипілік түршелердің таралуы төмендегідей: Орталық Еуропа, Оңтүстік Англия, Испанияға дейін, Солтүстік Италия, Далмация, Румыния, Босния; Азиялық Ресей, Кіші Азия (Амасия). Жұмыртқасы цилиндр пішіндес, қабыршақты, сарғыш немесе жасыл, қызыл түсті. Личинкасы Salix caprea (сары жеміс), Salix cinerea және aurita-да; жас қоңыр, құрт сияқты; бірінші көбеюден кейін басында 2 мүйіз пайда болады, түсі жасылға айналады; жас азық өсімдігінің бұтағында жібек төсенішінде қыстайды; көктемде (мамыр) үшінші көбею орын алады, денесі алдыңғы сегменттерінде сары нүктелермен және бүйір жолақтарымен жапырақ жасыл түске айналады, басы қызыл жаңқалармен және ақ жолақтармен көк жасылға айналады, мүйіздері жасыл, алдыңғы жағы көк, жиектері сары, ерінгі қызғылт, екі бұрышты; екі қызғылт анальдық өскіні бар. Құйрықтың соңында немесе маусымда қуыршақтану. Қуыршағы сығымдалған, көгілдір жасыл немесе ақшыл, басы 2 өскінімен, құрсағы сары түсті көлбеу жолақтармен, қуыршақ кезеңінің ұзақтығы шамамен 2 апта. Көпшілік орманның шетінде және жапырақты ормандарда, таңертең ертеректе орманның ылғалды жолдарында және су тобырларында ішуге кездеседі; ол кешкі уақытта тынышталмайды, едәуір биіктікте ұшады, жаман иіс шығаратын заттарды (асыртқы заттар, көң, зәр, ірімшік) жақсы көреді және олармен оңай жем болады. Ұшуы күшті және әдемі. Көпшілікке танымал бұл бауырластың қанаттары ағаштың немесе бұтаның жапырағына жайылып, тынығады, және бұрынғы түрлер сияқты, бұзылғанда өз орнына немесе оған жақын қайта оралу қабілетіне ие. Әйелдері сирек жерге түседі, көбінесе ағаштардың басында тұрады. Амур өңірінде жолақтары мен дақтары қоңыр түсті болады (ab. lutescens); еркегі ерекше ірі, қанаттарының түсі қараңғы емес, жылтырлығы күшті және ашық қызғылт көк түсті. Бұл жерде жергілікті түрмен айналысамыз, сондықтан amurensis subsp. nov. атауын енгізу орынды болып көрінеді. bieti Oberth. еркегінде таңбалары қоңыр сары, пішіні мен орналасуы бойынша еуропалық түрге ұқсас; бірақ алдыңғы қанаттың анальдық аймағындағы қара түсті нүкте көзге ұқсас, көк шәкірті бар, артқы қанаттың көз нүктесі үлкейген және бұл қанатта, ортаңғы жолақтан басқа, дистальді аймақта орналасқан екі қоңыр түсті көлденең жолақ бар. Әйелдерінде таңбалары сары, ал алдыңғы қанаттың ақ түсті субапикальды дақтарынан басқа. Тибет, Батыс және Орталық Қытай, маусым мен шілдеде шамамен 3000 м биіктікте. Осы қоңыр негізгі түрмен бірге сол аудандарда екі жыныста да ақ дақты түр ұшады, бірақ еуропалық түрден әлдеқайда ірі және шоколадтық қоңыр түсті төменгі жағы бар; ол Амур түріне жақындап, recidiva form. nov. атауын беруге болады. Бұл түрдің әйелдерінде әдетте артқы қанатта көруге болатын көмескі, ақшыл шеткі жолақ болады.
A. iris L. (5 a) is shot with violet blue in the male, and is distinguished by the white band of the hindwing bearing distally a sharp tooth at the anterior median vein; the outer margin of the forewing is but slightly incurved below the apex. Female larger than the male, somewhat more broad winged, brown, without blue gloss. The nymotypical subspecies is somewhat variable individually, there occurring for instance males with a pure blue gloss (Hungary), instead of violet blue, or with the white markings flushed with rosy red, the marginal band of the hindwing being cinnamon brown. Of known aberrations the following have received names: ab. thaumantis Schultz, the white markings enlarged and widened, the elsewhere but feebly marked pale spots larger and sharper, especially at the margin of the hindwing, on the underside of the forewing the russet red scaling restricted by the widening of the black markings; in the hindwing the narrow dark marginal line is wanting, the white median band is more or less shaded with black; so far only males have been found at large, and but rarely, also artificially produced by experiments with temperature. — ab. jole Schiff. (50b, transition), the counter part of the preceding: the white markings obsolescent except the subapical spots of the forewing, the latter also sometimes absent, the whole black wing surface shot with blue. In all transitions towards the main form, also asymmetric specimens occur; occasionally with pale radiating smears in the distal area of the hind wing. Everywhere rare among the main form, both sexes being known. — ab. lutescens Schultz, only the female observed, the white bands and spots shaded with darker or paler brownish yellow; likewise rarely met with at large. — Very singly there occur in this species females in which the upperside is irrorated with golden scales, which are more condensed in the posterior area of the forewing and the anterior area of the hindwing; this is ab. aurosquamosa Gillm. — The distribution of the nymotypical subspecies with its aberrations is as follows: Central Europe, Southern England, southwards to Spain, North Italy, Dalmatia, Roumania, Bosnia; Asiatic Russia, Asia Minor (Amasia). — Egg cylindrical, ribbed, yellowish or greenish, somewhat tinged with red. Larva on Salix caprea (sallow), Salix cinerea and aurita; when young brown, slug like; after the first moult there appear 2 horns on the head, the colour becomes greenish; hibernates young on a pad of silk on a branch of the food plant near a bud; in the spring (May) the third moult takes place, the body becomes leaf green with yellow dots and side stripes on the anterior segments, the head blue green with red mandibles and white stripes, the horns green, anteriorly blue, edged with yellow laterally, reddish at the lip, forked; two reddish anal processes. Pupation the end of May or in June. Pupa compressed, bluish green or whitish, head with 2 projections, abdomen with yellowish oblique stripes, duration of pupal stage about 2 weeks. The butterfly at the edge of and in leaved woods, in the early morning found drinking on dewy roads in the woods and at puddles; it becomes more restless at a later hour, flying at a considerable height, is fond of foul smelling matter (excrements, dung, urine, cheese) and is easily baited with them. The flight is strong and graceful. The butterfly rests with spread wings on a leaf of a tree or shrub and has, like the preceding species, the habit of returning to its resting place or near it, if disturbed. The females rarely come down to the ground, remaining generally in the tree tops. — In Amurland the brownish colour of the bands and spots is the rule in the female (cf. lutescens); the male is of especially large size, the ground colour of the wings being less dark and the gloss stronger and of a lighter reddish blue. We have here do with a local form, for which it appears expedient to introduce the name amurensis subsp. nov. — In bieti Oberth. the markings are brownish yellow in the male, and resemble in shape and position those of the European form; but the blackish spot in the anal area of the forewing is eye like, having a blue pupil, the eye spot of the hindwing is enlarged and this wing bears, besides median band two other brownish transverse bands situated in the distal area. In the female the markings are yellowish, except the white subapical spots of the forewing. Tibet, West and Central China, in June and July, up to about 3000 m. — Along with this brown main form there flies in the same districts a form which is white spotted in both sexes, but is much larger than the European race and has a deeper chocolate brown underside; it approaches the Amur form and may be named recidiva form. nov. in the female of this form there is usually still a dull, ochreous marginal band visible on the hindwing.
Әдет-ғұрыптар
Әйелдер өмірінің көп бөлігін ағаш шатырларында өткізеді, қалың және пісіп-жетілген емен ормандарын ұнатады, тек жұмыртқа салу үшін ғана алаңдар мен жол бойында өсетін кішкене тал бұталарына түседі. Еркектер де көп уақытын ағаш басында өткізеді, аумақтарын қарсыластардан қорғайды, бірақ кейде су ішуге немесе тамақтана алуға төмен түседі. Көптеген көбелектерден өзгеше, қызғылт император гүлдерден емес, құмырсқалардың балшығынан, емен ағаштарының шырынынан, сондай-ақ, жануарлардың нәжісінен, зәрiнен және мүрделерінен қоректенеді. Heslop және авторлар тобы еркектердің жол апатына ұшыраған жануарларға деген құштарлығы көбінесе оларды көліктердің соққысына ұшыратуы мүмкін екенін атап көрсетті. (Еуропа континентінде, Британ аралдарына қарағанда, көбірек тағамдық өсімдіктер кездеседі. Саут бұл түр Шотландияда тіркелмегенін, Ирландияда күмәнді екенін, ал "Уэльсте ол тек Монмутширде ғана табылған" деп көрсеткен.)
Females spend most of their lives in the tree canopy, favouring dense and mature oak woodlands, coming down only to lay their eggs on the small willow bushes that grow in clearings and bridleways. Males also spend much of their time in the tree tops, defending their territory from rivals, though they will sometimes descend to drink from puddles or feed. Unlike most butterflies, the purple emperor does not feed from flowers but instead on the honeydew secreted by aphids, sap oozing from oak trees, and on dung, urine, and animal carcasses. Heslop et al. noted that the males' penchant for roadkill can often cause them to be killed by cars. (Poplar is a more common food plant in continental Europe than in the British Isles. South noted that it had not been recorded from Scotland, and only doubtfully from Ireland, adding that "in Wales it is only found in Monmouthshire."
Мәдениеттік сілтеме
Апатура ирисінің бір данасы Роберт В. Чеймберстің 1897 жылғы "Күлгін император" атты әңгімесіндегі кісі өлтіру жұмбағын шешуде маңызды рөл атқарады. Бұл түр Толкиннің "Хоббит" кітабының 8-тарауында, "Шыбыздар мен өрмектер" деген бөлімде де еске алынады.
A specimen of Apatura iris plays a key role in solving a murder mystery in Robert W. Chambers' 1897 short story, "The Purple Emperor." The species is also mentioned in Tolkien's The Hobbit, in chapter 8, "Flies and Spiders".