Көбелек – Vanessa cardui сипаттамасы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Көбелектердің түрі

Vanessa cardui – барлық көбелектердің ең көп тараған түрі. Оны көбінесе суреттелген ханым деп атайды.

Сипаттама

Еркек және әйел. Жоғарғы жағы. Негізгі түсі қызғылт сары, базальдық аймақтары зәйтүнді сары қоңыр; кірпіктері қара, ақпен кезектеседі. Алдыңғы қанатында жасушаның ортасынан субмедиан тамырының үстіндегі дискіге дейін созылатын, сыртқа қарай көлбеу, дөңгелек емес пішінді үзілген қара жолақ бар; жасуша ұшынан бастап апикальді аймақ және сыртқы жиегі де қара. Шыңының алдында қысқа, сыртқа қарай көлбеу ақ жолақ және қисық, төрт дөңгелек дақтың қатары орналасқан, екінші және үшінші дақтары кішкентай. Жоғарғы бөлігі анық көрінетін, ақшыл түсті шеттік ай тәрізді сызық. Арқа қанатында жағалау тамырынан жасуша ұшына дейін қараңғы дақ, ішінара біріккен қайта иілген дискілік жолақ, лунулалардың субмаргиналдық қатары және одан кейін скутиформды дақтардың шеттік қатары бар. Дискілік жолақ пен субмаргиналдық лунулалар арасында бес дөңгелек қара дақтың қатары орналасқан, кейбір мысалдарда олар сарғыш және қара сыртқы шеңберге ие. Төменгі жағы. Алдыңғы қанаты қызғылт сары, апикальді аймағы мен сыртқы жиегі айқын ашық түсті, шыңы зәйтүнді сары қоңыр. Жоғарыда сипатталғандай дискілік арам жолақ, субпикальді ақ жолақ, дақтар қатары және шеттік лунулалар жақсы көрінеді. Қанаттың түбі және жасушаның алдындағы кеңістік ақ. Арқа қанаты зәйтүнді сары қоңырмен көлденең араласып, қара ұсақ дақтармен себілген. Базальдық және дискілік ақшыл немесе көмескі фасциялармен кесіліп, ақ тамырлармен қиылысады. Сыртқы дискілік қатарда бес көзше бар, жоғарғысы ең кішкентай және көбінесе толық емес, екіншісі мен бесіншісі ең үлкен, төртіншісі көк ұсақ дақтармен себілген және сары шеңбермен оралған қара орталыққа ие, ал екіншісі мен бесіншісі де сыртқы қара шеңберге ие. Субмаргиналдық лунулалар күлгін сұр, ақшыл фасциямен шектелген. Сыртқы жиегі сары. Денесі зәйтүнді қоңыр, құрсағында сары жолақтар бар; жоғары жағы қара, төменгі жағы ақ; денесінің астыңғы бөлігі мен аяқтары сұрғылт ақ; антеннасы жоғары жағы қара, ұшы және астыңғы жағы қызғылт. Австралияда V. cardui Бунбери, Фримантель және Ротнест аралдарының айналасында шектеулі таралады. Алайда, оның жақын туысы, австралиялық боялған әйел (V. kershawi, кейде түрдің ішкі түрі саналады) континенттің жартысынан астамында кездеседі. Басқа да жақын түрлері – американдық боялған әйел (V. virginiensis) және Батыс жағалаудағы әйел (V. annabella).

Blockquote|Male and female. Upperside. Ground colour reddish ochreous, basal areas olivescent ochreous brown; cilia black, alternated with white, Forewing with an outwardly oblique black irregular shaped broken band crossing from middle of the cell to the disc above the submedian vein; the apical area from end of cell and the exterior border also black; before the apex is a short white outwardly oblique streak and a curved row of four round spots, the second and third being small; a marginal pale lunular line with its upper portion most defined and whitish. Hind wing with a blackish patch from the costal vein across end of cell, a partly confluent recurved discal band, a submarginal row of lunules, and then a marginal row of somewhat scutiform spots; between the discal band and submarginal lunules is a row of five round black spots, which in some examples show a pale and dark outer ring. Underside. Forewing brighter reddish ochreous, the apical area and outer margin much paler, the apex being olivescent ochreous brown; discal irregular band as above, subapical white streak, row of spots and marginal lunules distinct; base of wing and interspace before end of cell white. Hindwing transversely marbled with olivescent ochreous brown and speckled with black scales; crossed by basal and discal sinuous whitish or pale fascia and intersected by white veins; an outer discal row of five ocelli, the upper one smallest and usually imperfect, the second and fifth the largest, the fourth with black centre speckled with blue and ringed with yellow, and the second and fifth also with an outer black ring; submarginal lunules purpurescent grey, bordered by a whitish fascia; outer margin ochreous. Body olivescent ochreous brown, abdomen with ochreous bands; palpi blackish above, white beneath; body beneath and legs greyish white; antennae black above, tip and beneath reddish.|author=Frederic Moore|source=Lepidoptera Indica. Vol. IV In Australia, V. cardui has a limited range around Bunbury, Fremantle, and Rottnest Island. However, its close relative, the Australian painted lady (V. kershawi, sometimes considered a subspecies) ranges over half the continent. Other closely related species are the American painted lady (V. virginiensis) and the West Coast lady (V. annabella).

Тамақ көзі және қожалық өсімдіктер

Құрттары Asteraceae тұқымдасының түрлерімен қоректенеді, оның ішінде Cirsium, Carduus, Centaurea, Arctium, Onopordum, Helianthus және Artemisia түрлері бар. HOSTS дерекқорына сәйкес, боялған мынау көбелек 300-ден астам тіркелген қожайын өсімдіктерді пайдаланады. Ересек көбелектер гүлдің нектарымен және құмырсқаның бал тәрізді шырынымен қоректенеді.

Көші-қон

V. cardui кез келген қоңыржай аймақта, соның ішінде тропиктердегі тауларда кездеседі. Бұл түр жылы аймақтарда ғана тұрақты мекендейді, бірақ көктемде, кейде күзде көшіп жүреді. Ол Солтүстік Африка мен Жерорта теңізінен мамыр және маусым айларында Ұлыбритания мен Еуропаға көшеді, кейде Исландияға дейін жетеді, ал Қызыл теңіз бассейнінен Израиль және Кипр арқылы наурыз және сәуірде Түркияға дейін ұшады. V. cardui кейде күзде ресурстардың өзгеруін тексеру үшін көшіп-қонады, бұл Еуропадан Африкаға саяхаттан тұрады. Онжылдықтар бойы ғалымдар осы көшпенділердің ұрпақтары оңтүстікке қайта орала ма деп талқылап келеді. Зерттеулер көрсеткендей, британдық суреттелген әйелдер күзгі көшіп-қонуға кіріседі, тропикалық Африкадан Солтүстік поляр шеңберіне дейін алты буынға дейін бірінен соң бірі қадамдар арқылы саяхаттайды. Көшіп-қонудың ауқымы ашыла бастады. Мысалы, кейбір көбелектер Исландиядан Сахара шөліне және одан да оңтүстікке көшіп келді. 2019 жылдың наурыз айында шөлдерде мол өсімдіктер пайда болғаннан кейін, Оңтүстік Калифорнияда миллиондаған көбелектер штаттың түкпір-түкпіріне көшіп бара жатқаны байқалды. Сол сияқты, 2018-2019 жылғы қыстағы әдеттен тыс жаңбыр наурыз айының соңында Израильде байқалған ерекше үлкен көшіп-қонудың себебі болды, онда миллиардтаған жеке көбелектер болды деп есептеді. Суреттелген әйелдердің көшіп-қону үлгілері өте өзгермелі және олар әр жыл сайын көшіп кетпейді. Кейбір деректер бойынша, Эль-Ниньо сияқты жаһандық климаттық құбылыстар суреттелген әйелдердің көшіп-қону әрекетіне әсер етіп, ірікөлдемді көшіп-қонуға себеп болуы мүмкін. Шығыс Украинада көшіп-қонудың алғашқы айқын толқыны 2019 жылдың сәуір айының 20-жылдары байқалды. 15 мамырдан бастап олардың саны өсе бастады және Украинаның Харьков облысында, соның ішінде Харьков қаласының көшелерінде жүздеген осы түрді байқауға болды. Тәжірибелік деректерге сүйенсек, Солтүстік Еуропадағы суреттелген әйелдердің көшіп-қону үлгісі қатаң солтүстік-батыс бағытына сәйкес келмейді. Бағыттардың кеңістігі көшіп-қонушы көбелектердің жергілікті топографиялық ерекшеліктерге және ауа райына, мысалы, қатты желдің үлгілеріне жауап ретінде көшіп-қону үлгілерін бейімдеуі мүмкін екенін көрсетеді. Зертханада өсірілген күзгі буын суреттелген әйелдер оңтүстік бағытты қайта оралу жолы ретінде ажырата алды. Сол зертханалық зерттеуге сәйкес, көбелектер күннен оқшауланған кезде, күнге қол жеткізгендерден айырмашылығы, белгілі бір бағытта бағдарлай алмады. Бұл V. cardui-ге аспанның тікелей көрінісі қажет екенін көрсетеді, яғни көшіп-қону бағытын бағдарлау және тура ұшу жолын сақтау үшін күн компасын пайдаланады.

V. cardui occurs in any temperate zone, including mountains in the tropics. The species is resident only in warmer areas, but migrates in spring, and sometimes again in autumn. It migrates from North Africa and the Mediterranean to Britain and Europe in May and June, occasionally reaching Iceland, and from the Red Sea basin, via Israel and Cyprus, to Turkey in March and April. The occasional autumn migration made by V. cardui is likely for the inspection of resource changes; it consists of a round trip from Europe to Africa. For decades, naturalists have debated whether the offspring of these immigrants ever make a southwards return migration. Research suggests that British painted ladies do undertake an autumn migration, making round trip from tropical Africa to the Arctic Circle in a series of steps by up to six successive generations. the huge range of migration has begun to be revealed. For example, some butterflies migrated from Iceland to the Sahara desert, and even further south. In March 2019, after heavy rain produced an abundance of vegetation in the deserts, Southern California saw these butterflies migrating by the millions across the state. Similarly, heavier than usual rain during the 2018 2019 winter seems to have been the cause of the extraordinarily large migration observed in Israel at the end of March, estimated at a billion individual butterflies. Painted lady migration patterns are highly erratic and they do not migrate every year. Some evidence suggests that global climatic events, such as el Niño, may affect the migratory behaviour of the painted lady butterflies, causing large scale migrations. The first noticeable wave of migration in eastern Ukraine was noted in the 20s of April 2019. From May 15, numbers began to grow and it was possible to observe hundreds of this species in the Kharkiv region of Ukraine, including in the city streets of Kharkiv. Based on experimental data, the painted lady's migration pattern in northern Europe apparently does not follow a strict north west heading. The range of headings suggests that migrating butterflies may adjust their migration patterns in response to local topographical features and weather, such as strong wind patterns. Laboratory raised autumn generation painted lady butterflies were able to distinguish a southern orientation for a return migration path. According to the same laboratory based study, when butterflies were isolated from the sun, they were unable to orient themselves in a specific direction, opposed to those that did have access to the sun. This suggests that V. cardui requires a direct view of the sky, implying the use of a solar compass to orient its migratory direction and maintain a straight flight path.

Мінез-құлық

Екі-сегіз қызғалдақ көбелектері бір-бірінен ажырамас бұрын шамамен бір-бес секунд бойы айналып ұшып, жұптасу рәсімін көрсетеді. Көбелектер тобы әдетте бастапқы нүктеден 4,5 метрден артық қашықтыққа ұшпайды. Еркек көбелектер аумағын белгілеп, қорғау үшін, аналықтары жиі кездесетін жерлерде кешкі уақытта қонады. Еркек бір түрдің аналық көбелегін көргенде, оны қуалай бастайды. Егер қарсыласы да еркек болса, ол тік бойына көтеріліп, кейін қонаққа оралады. V. cardui қоршаумен қорғалған жерлерде аумақ жасайды. Vanessa cardui күнге толы, ашық кеңістіктерді мекендейді және гүлдер мен кондықтарға тартылады. АҚШ-та солтүстікке қарай көшіп бара жатқан қызғалдақ көбелектерінің жұптасу жағдайы нашарлайды, көптеген көбелектердің көбею қабілеті шектеулі. «Жергілікті ересек ұрпақ» мамырдың ортасынан маусымның басына дейін, көбелектердің ұшу кезеңімен бірге дамиды. Ғалымдар олардың қыстау орындарын анықтай алмады, мүмкін, олар жылы жерлерге көшіп, көбейеді. Бұл оларға көшіп жүріп үнемі көбейіп отыруға мүмкіндік береді. Көбелектердің үнемі көшіп жүруіне байланысты, еркек көбелектерде тұрақты аумақ болмайды деп есептеледі. Олар аумақты қорғауға қатысты эволюциялық мінез-құлықты дамытудың орнына, жұптасу үшін қолайлы деп табылған белгілі бір «уақыт пен орынды» анықтайды. Олар белгілі бір қонақтарға, төбелерге, орманды алаңдардың жиектеріне немесе басқа да белгілі жерлерге қонады және аналық келгенше күтеді. Қызғалдақ көбелектерінің көбеюі үшін еркектердің көп әйел алуы да маңызды, олар көбінесе бірнеше аналықпен жұптасады. Бұл қызғалдақ көбелектері үшін пайдалы, себебі тұрақты көбейту орындары болмағандықтан, көп әйел алудың артықшылықтары шығындарынан асып түседі. Жұптасу, әдетте түстен кейін жүзеге асады, аналық көбелектер ұрықтандыру үшін жұмыртқаларын бірінен соң бірі таңдаған жерлеріне салады. Жұмыртқа салынған жерлердің әртүрлілігі еркек қызғалдақ көбелектерінің мінез-құлқын анықтайды. Аналық қызғалдақ көбелектерінде «биологиялық әлеуеті» жоғары, яғни олар көптеген балалар тудырады. Осылайша, үнемі көбейіп отыру осы көбелектердің сәтті таралуының себебі болуы мүмкін. Ғалымдар байқаған бір қызықты жайт – олардың жаңбырға қарай ұшуға бейімділігі. Зерттеулер көрсеткендей, мол жауын-шашын жұмыртқаларды белсендіруге немесе дернәсілдердің жақсы дамуына ықпал етуі мүмкін. Мекендейтін жерлерде күзде, әсіресе қыркүйек және қазан айларында жаңа буын қызғалдақ көбелектерінің саны артады. Олардың көбею сәттілігі қыс айларында, негізінен қарашада төмендейді. Ересектерге арналған ресурстардың болуы гүлдердің белгілі бір аймақтарына басымдық береді. Нектары көп гүлдерге көбірек жұмыртқа салады. Бұл қызғалдақ көбелектерінің қоректік өсімдіктерді кемсітпейтінін, тіпті ұрпақтың өлім-жітімін арттырса да, негізінен ересектерге арналған азық-түлік көздерін таңдап алатынын көрсетеді. Сондай-ақ, қызғалдақ көбелектерінің сапалы емес, көп балалы болуға бейімділігі де байқалады.

Groups of two to eight painted lady butterflies have been observed to fly in circles around each other for about one to five seconds before separating, symbolizing courtship. Groups of butterflies usually will not fly more than 4.5 m away from the starting point. To establish and defend their territories, adult males perch in the late afternoon in areas where females are most likely to appear. Once the male spots a female of the same species, he begins pursuit of her. If the foreign butterfly is a male, the original male will give chase, flying vertically for a few feet before returning to his perch. V. cardui establishes territories within areas sheltered by hedgerows. Vanessa cardui tend to inhabit sunny, brightly lit, open environments and are often attracted to open areas of flowers and clovers. In the United States, painted lady butterflies migrating towards the north experience poor mating conditions, and many butterflies have limited breeding capabilities. The "local adult generation" develops during this time, roughly from the middle of May through early June in conjunction with the butterfly progression throughout their flight. Scientists have not been able to find evidence of their overwintering; this may be because they migrate to warmer locations to survive and reproduce. this allows them the opportunity to continually reproduce throughout their migrations. Because these butterflies are constantly migrating, male butterflies are thought to lack consistent territory. Instead of requiring territory to mate with females and developing evolutionary behaviour to defend this territory, the mating butterflies appear to establish a particular "time and place" in certain locations that they find to be suitable for reproduction. More specifically, they locate certain perches, hilltops, forest meadow edges, or other landmarks where they will stay until, presumably, a female arrives to mate. Equally important for the reproduction of the painted lady butterflies is the males' exhibition of polygynous mating behaviour, in which they often mate with more than one female. This is important for painted lady butterflies because the benefits may supersede the costs of polygyny since no permanent breeding ground is used. Upon mating, which typically occurs in the afternoon, female painted lady butterflies lay eggs one by one in their desired breeding locations. The variety of eclosion locations ultimately dictates the male painted lady behaviour. Female painted lady butterflies have been observed to have a relatively "high biotic potential", meaning they each produce large numbers of offspring. This perpetual influx of reproduction may be a reason why these painted lady butterflies have propagated so successfully. One interesting aspect that scientists have observed is that these butterflies like to fly towards rain. Further studies have suggested that the large amounts of rainfall may somehow "activate more eggs or induce better larval development". Inhabited locations begin to observe a large influx of new generations of painted lady butterflies in the fall, particularly in September and October. Their reproductive success declines relatively throughout the winter, primarily through November. The availability of adult resources dictates a preference for specific areas of flowers. Flowers with more available nectar result in a larger number of eggs deposited on the plants. This reinforces the idea that the painted lady butterfly does not discriminate host plants and chooses mainly on the availability of adult food sources even if it increases the mortality rate of the offspring. The data also suggest that the painted lady butterfly favors quantity of offspring over quality.

Қорғаныс тетіктері

Суреттелген қыздардың негізгі қорғаныс механизмі – ұшу және камуфляж. Гусеницалар өздерінің негізгі жыртқыштарынан – масалар, өрмекшілер, құмырсқалар және құстардан – жапырақтардың үстіндегі кішкентай жібек ұяларында жасырынады. Монарх немесе қызыл пошташы бабочкалары сияқты, суреттелген қыздарда қызыл рецепторлар жоқ, яғни олар қызыл жарыққа сезімтал емес. Туысқан түр Ваннеса аталантаға қатысты мінез-құлық зерттеулері V. atalanta сары жарықты қызғылт сарыдан немесе қызғылт сарыны қызылдан ажырата алмайтынын көрсетті.

Адаммен қарым-қатынас

Ванесса кардуи және басқа да бояулы көбелектер білім беру мақсатында мектептерде өсіріледі және қайырымдылық орталықтарында, естелік шараларында және тойларда босатылып жіберіледі.